ضرب‌المثل‌های فارسی از کجا آمده اند؟

گروه فرهنگی الف،   3980329008

کوتاه، ضربه‌زننده و مؤثر؛ این‌ها سه ویژگی جملات و عباراتی به نام ضرب المثل است. زبان و ادبیات فارسی، بخشی از شیرینی و روانی‌اش را مدیون همین ضرب‌المثل‌هاست که از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود.

روزنامه خراسان نوشت:  کوتاه، ضربه‌زننده و مؤثر؛ این‌ها سه ویژگی جملات و عباراتی به نام ضرب المثل است. زبان و ادبیات فارسی، بخشی از شیرینی و روانی‌اش را مدیون همین ضرب‌المثل‌هاست که از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود.

استفاده از ضرب‌المثل کمک می‌کند به جای این‌که منظورمان را در چند جمله بیان کنیم، خیلی کوتاه و مؤثر، مفهوم مد نظرمان را به طرف مقابل انتقال دهیم. ضرب‌المثل‌ها انواع مختلفی دارند؛ بعضی‌هایشان یک بیت یا مصرع از یک شعر هستند؛ تعدادی از آن‌ها هم عبارت یا بخشی از یک جمله است؛ مانند «گربه را دم حجله کشتن». به بهانه حضور یک کودک شش ساله در برنامه عصر جدید که تعداد زیادی از ضرب‌المثل‌های فارسی را آموخته بود، در ادامه بیشتر از ضرب‌المثل‌ها می‌خوانید.

منشأ اصلی خیلی از ضرب‌المثل‌ها مشخص نیست؛ به عبارت بهتر، اولین کسی که یک عبارت مثلی را به کار برده، به همان اندازه ناشناس است که شاعران و نویسندگان ادبیات فولکلور و عامیانه. معلوم نیست اولین بار چه کسی «هر که بامش بیش برفش بیشتر» را به کار برده یا چه کسی اولین بار «جوجه‌هایش را آخر پاییز شمرده» است. دکتر حسن ذوالفقاری در کتاب «داستان‌های امثال»، داستان حدود 2500 ضرب المثل را از 130 منبع، گرد آورده است. تعدادی از مثل‌ها، ریشه در متون ادبی نظم و نثر فارسی دارند. متونی که در دوره‌های آغازین شعر و نثر فارسی تا قرن هفتم هجری نوشته شده‌، بیشترین مثل‌ها را در خود جای داده‌است.

بهره‌گیری سعدی از شعر فردوسی
گلستان سعدی، شاهکار نثر سعدی شیرازی، منبع حدود 400 ضرب المثل فارسی است؛ اما جالب است بدانید بسیاری از ضرب‌المثل‌های این کتاب، ریشه در آثاری مانند شاهنامه فردوسی، کلیله و دمنه، مرزبان‌نامه و... دارند. حتماً این بیت معروف سعدی را شنیده‌اید که «نابرده رنج گنج میسر نمی‌شود/ مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد». دو قرن پیش از سعدی، فردوسی در شاهنامه این‌طور سروده: «به رنج اندر است ای خردمند گنج/ نیابد کسی گنج، نابرده رنج». سعدی همچنین بیت مشهور «میازار موری که دانه‌کش است/ که جان دارد و جان شیرین خوش است» را از فردوسی وام گرفته است. از دیگر اشعار فردوسی در شاهنامه که ضرب‌المثل شده‌اند، می‌توان به «توانا بود هر که دانا بود»، «جوان است و جویای نام آمده است» و «دو صد گفته چون نیم کردار نیست» اشاره کرد.

خنده یا گریه، کدام یک؟
گاهی افراد بعضی از ضرب‌المثل‌ها و اصطلاحات رایج در زبان فارسی را اشتباه می‎‌نویسند یا اشتباه معنا می‌کنند؛ برای نمونه، بعضی‌ها اصطلاح «کج‌دار و مریز» را که به معنای احتیاط کردن است، این‌طور می‌نویسند: «کج‌دار و مریض». «پیشِ غازی و معلّق‌بازی» هم ضرب‌المثل دیگری است که بعضی‌ها این‌طور می‌نویسند: «پیش قاضی و معلّق‌بازی». غازی به معنای بندباز است و این مثل کنایه از کسانی است که پیش یک فرد ماهر، قصد خودنمایی و ابراز وجود دارند. نمونه دیگر این مثل‌ها، این مصرع مشهور است که خیلی‌ها آن را به عنوان یک اصل روان‌شناسی تعبیر و توصیه می‌کنند: «خنده بر هر درد بی‌درمان دواست»؛ در حالی که این مصرع، تحریف شده بیتی از مولانا جلال الدین محمد بلخی است: «گریه بر هر درد بی‌درمان دواست/ چشم گریان چشمۀ فیض خداست».

چند ذهن نزدیک
بعضی از مثل‌ها و سخنان مشهور ممکن است بین چند فرهنگ مشترک باشند. دکتر مهدی محقق، استاد برجسته ادبیات فارسی، در مقاله‌ای، به 50 ضرب‌المثل مشترک در سه زبان فارسی، عربی و انگلیسی اشاره کرده است. ایشان معتقد است که می‌توان این مضامین مشترک را از نزدیکی ذهن‌ها دانست؛ یعنی دو نفر در دو زمان و در دو مکان، تحت تاثیر یک موضوع قرار گرفته و سخنی گفته باشند. مثل‌های معروفی مانند «از کوزه همان برون تراود که در اوست»، «خواهی نشوی رسوا هم‌رنگ جماعت شو»، «تو نیکی می‌کُن و در دجله انداز»، «عذر بدتر از گناه»، «دوست آن باشد که گیرد دست دوست/ در پریشان‌حالی و درماندگی»، «به مرگ بگیر تا به تب راضی شود»، «لقمان را گفتند ادب از که آموختی، گفت از بی‌ادبان»، «صبر تلخ است ولیکن برِ شیرین دارد»، «دیوار گوش دارد»، «صبر و ظفر هر دو دوستان قدیم اند/ بر اثر صبر نوبت ظفر آید» و... در زبان‌های عربی و انگلیسی هم مثل و مانندهایی دارد.

عناوین مرتبط

پربحث‌های اخیر

  1. چرا روحانی عصبانی است؟

  2. "چَت" جنجالی سعید ملایی با فدراسیون جهانی/ سناریو از پیش طراحی شده برای پناهندگی + سند

  3. توسعه نیروگاه بوشهر، توقف ناپذیری قطار هسته ای ایران

  4. درددل های مردم با وزیر کار روحانی درباره بیکاری

  5. جانباز قمی پس از خودسوزی، فوت کرد

  6. استیگلیتز: آثار و نتایج آزادسازی بازار سرمایه، نفرت انگیز بوده اند/ مردم حق دارند که حس کنند فریب خورده اند

  7. جزئیاتی از میدان جدید نفتی نام‌آوران/ زنگنه: حجم مخزن تازه کشف شده ۲۲میلیارد بشکه است

  8. روحانی: پرونده‌سازی برای افراد هنر نیست!/ با هم دوست باشیم

  9. رئیسی: مصمم‌تر از همیشه با فساد مبارزه خواهیم کرد و مردم را در جریان قرار می‌دهیم

  10. این بود آنچه روحانی می‌خواست بگوید؟!

  11. افزایش قیمت برخی خودروها/ پراید ۱۱۱ به ۵۲ میلیون تومان رسید + جدول

  12. روحانی: کافران وقتی پیمان اول را می‌شکستند، پیامبر پیمان دوم را می‌بست

  13. علی مطهری: حکومت اسلامی می‌تواند در موضوع «چندهمسری»دخالت کند

  14. معاون سازمان امور مالیاتی: ۶۰درصد پزشکان از مالیات فراری‌‎اند/ ۳۵هزار تا ۴۰هزار میلیارد تومان فرار مالیاتی داریم

  15. آغاز ثبت‌نام مسکن ملی در تهران از هفته آینده + جزئیات ثبت‌نام

  16. ماجرای ماموریت‌های بی‌بازگشت چهره‌های خبری صداوسیما/ از اسماعیل فلاح چه خبر؟

  17. جشن تاجگذاری امپراطور جدید ژاپن

  18. دستگیری حفاران و متجاوزان«جنگل های هیرکانی»

  19. رئیسی: هیچ گونه حاشیه و حاشیه سازی نباید دست اندرکاران را در امر مبارزه با فساد گرفتار کند

  20. حدادعادل: در انتخابات مجلس شرکت نمی‌کنم

  21. رئیس اسبق بانک مرکزی: ماجرای تخلف ۲ میلیارد دلاری به دولت خاتمی و روحانی مربوط است

  22. حمله به قبرستان یهودیان

  23. سلمان خدادادی: افرادی که درباره زندگی شخصی‌ام اخلاق را زیر پا گذاشتند به خدا واگذار می‌کنم

  24. خبر خوش برای بازنشسته‌ها

  25. ناصر ایمانی: روحانی تسويه حساب‌های خود را پشت تريبون عمومی انجام می‌دهد/ حرف‌های رئیس‌جمهور رنگ و بوی سياسی دارد

پربحث‌های دیروز

  1. چرا روحانی عصبانی است؟

  2. "چَت" جنجالی سعید ملایی با فدراسیون جهانی/ سناریو از پیش طراحی شده برای پناهندگی + سند

  3. توسعه نیروگاه بوشهر، توقف ناپذیری قطار هسته ای ایران

  4. چه کسانی عراق و لبنان را به این روز انداختند؟!

  5. درددل های مردم با وزیر کار روحانی درباره بیکاری

  6. جانباز قمی پس از خودسوزی، فوت کرد

  7. استیگلیتز: آثار و نتایج آزادسازی بازار سرمایه، نفرت انگیز بوده اند/ مردم حق دارند که حس کنند فریب خورده اند

  8. جزئیاتی از میدان جدید نفتی نام‌آوران/ زنگنه: حجم مخزن تازه کشف شده ۲۲میلیارد بشکه است

  9. حسین شریعتمداری: دلارهای گم‌نشده، پیدا شده!

  10. روحانی: پرونده‌سازی برای افراد هنر نیست!/ با هم دوست باشیم

  11. رئیسی: مصمم‌تر از همیشه با فساد مبارزه خواهیم کرد و مردم را در جریان قرار می‌دهیم

  12. این بود آنچه روحانی می‌خواست بگوید؟!

  13. افزایش قیمت برخی خودروها/ پراید ۱۱۱ به ۵۲ میلیون تومان رسید + جدول

  14. روحانی: کافران وقتی پیمان اول را می‌شکستند، پیامبر پیمان دوم را می‌بست

  15. علی مطهری: حکومت اسلامی می‌تواند در موضوع «چندهمسری»دخالت کند

  16. معاون سازمان امور مالیاتی: ۶۰درصد پزشکان از مالیات فراری‌‎اند/ ۳۵هزار تا ۴۰هزار میلیارد تومان فرار مالیاتی داریم

  17. رئیس جمهور بولیوی با فشار ارتش استعفا داد

  18. آغاز ثبت‌نام مسکن ملی در تهران از هفته آینده + جزئیات ثبت‌نام

  19. ماجرای ماموریت‌های بی‌بازگشت چهره‌های خبری صداوسیما/ از اسماعیل فلاح چه خبر؟

  20. جشن تاجگذاری امپراطور جدید ژاپن

  21. دستگیری حفاران و متجاوزان«جنگل های هیرکانی»

  22. رئیسی: هیچ گونه حاشیه و حاشیه سازی نباید دست اندرکاران را در امر مبارزه با فساد گرفتار کند

  23. حدادعادل: در انتخابات مجلس شرکت نمی‌کنم

  24. آمار عجیب از مصرف گوشت محروم‌ترین خانوارهای ایرانی؛ ۱کیلو در ۳۶۵ روز!

  25. رئیس اسبق بانک مرکزی: ماجرای تخلف ۲ میلیارد دلاری به دولت خاتمی و روحانی مربوط است

پربحث‌های هفته

  1. ادب مرد به ز دولت اوست؟

  2. مشکلات کشور برجای خود باقی است حتی اگر آمریکا به دوست خوب ما تبدیل شود !...

  3. پزشکان کلاه خود را قاضی کنند، مردم توان افزایش تعرفه‌های درمانی را ندارند

  4. شعار اعتراضی مردم یزد: روحانی حیا کن آمریکا رو رها کن

  5. مقایسه قیمت بنزین در ایران با همسایگان و دیگر کشورها

  6. بگویید و مردم را خلاص کنید !

  7. مطهری: باید به دانشجوی گستاخ پاسخ قاطع داد/ جمله‌ام درخور یک عضو کمیسیون فرهنگی مجلس بود!

  8. جرم حداد عادل چیست؟

  9. چرا روحانی عصبانی است؟

  10. "چَت" جنجالی سعید ملایی با فدراسیون جهانی/ سناریو از پیش طراحی شده برای پناهندگی + سند

  11. در برجام تضمین های کافی نگرفتیم/ روحانی بد شانسی آورد/ امروز که در موضع قدرت هستیم بهترین زمان برای حل و فصل مسایل مان است

  12. دو قطبی ایرانی- اسلامی، فرصت یا چالش؟

  13. جمعیت جهان را یارانه ۴۵ هزار و ۵۰۰ تومانی دادیم!

  14. مروری بر جملات حاشیه‌ساز علی مطهری!

  15. توسعه نیروگاه بوشهر، توقف ناپذیری قطار هسته ای ایران

  16. چه کسانی عراق و لبنان را به این روز انداختند؟!

  17. درددل های مردم با وزیر کار روحانی درباره بیکاری

  18. طرح برخورد با خانه‌های مجردی

  19. جانباز قمی پس از خودسوزی، فوت کرد

  20. جمعه‌های فرصت ساز برای فرصت طلبان / سخنی با آیت الله علم‌الهدی 

  21. حمله ۲ دختر به یک روحانی

  22. استیگلیتز: آثار و نتایج آزادسازی بازار سرمایه، نفرت انگیز بوده اند/ مردم حق دارند که حس کنند فریب خورده اند

  23. روحانی: هر کسی که به فساد آلوده است باید با او برخورد شود/ در این دولت یک ریال یا یک دلار گم نخواهد شد

  24. نماینده اصلاح‌طلب:خواهرزن آذری‌جهرمی کارمزد ۶۹ میلیونی می گیرد/درآمد ۵۳۴ میلیونی یک سایت از خدمات ارزش افزوده

  25. پردرآمدها ۱۲۴ هزار میلیارد تومان یارانه پنهان بنزین را چگونه می سوزانند؟!

آخرین عناوین