ضرب‌المثل‌های فارسی از کجا آمده اند؟

گروه فرهنگی الف،   3980329008

کوتاه، ضربه‌زننده و مؤثر؛ این‌ها سه ویژگی جملات و عباراتی به نام ضرب المثل است. زبان و ادبیات فارسی، بخشی از شیرینی و روانی‌اش را مدیون همین ضرب‌المثل‌هاست که از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود.

روزنامه خراسان نوشت:  کوتاه، ضربه‌زننده و مؤثر؛ این‌ها سه ویژگی جملات و عباراتی به نام ضرب المثل است. زبان و ادبیات فارسی، بخشی از شیرینی و روانی‌اش را مدیون همین ضرب‌المثل‌هاست که از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود.

استفاده از ضرب‌المثل کمک می‌کند به جای این‌که منظورمان را در چند جمله بیان کنیم، خیلی کوتاه و مؤثر، مفهوم مد نظرمان را به طرف مقابل انتقال دهیم. ضرب‌المثل‌ها انواع مختلفی دارند؛ بعضی‌هایشان یک بیت یا مصرع از یک شعر هستند؛ تعدادی از آن‌ها هم عبارت یا بخشی از یک جمله است؛ مانند «گربه را دم حجله کشتن». به بهانه حضور یک کودک شش ساله در برنامه عصر جدید که تعداد زیادی از ضرب‌المثل‌های فارسی را آموخته بود، در ادامه بیشتر از ضرب‌المثل‌ها می‌خوانید.

منشأ اصلی خیلی از ضرب‌المثل‌ها مشخص نیست؛ به عبارت بهتر، اولین کسی که یک عبارت مثلی را به کار برده، به همان اندازه ناشناس است که شاعران و نویسندگان ادبیات فولکلور و عامیانه. معلوم نیست اولین بار چه کسی «هر که بامش بیش برفش بیشتر» را به کار برده یا چه کسی اولین بار «جوجه‌هایش را آخر پاییز شمرده» است. دکتر حسن ذوالفقاری در کتاب «داستان‌های امثال»، داستان حدود 2500 ضرب المثل را از 130 منبع، گرد آورده است. تعدادی از مثل‌ها، ریشه در متون ادبی نظم و نثر فارسی دارند. متونی که در دوره‌های آغازین شعر و نثر فارسی تا قرن هفتم هجری نوشته شده‌، بیشترین مثل‌ها را در خود جای داده‌است.

بهره‌گیری سعدی از شعر فردوسی
گلستان سعدی، شاهکار نثر سعدی شیرازی، منبع حدود 400 ضرب المثل فارسی است؛ اما جالب است بدانید بسیاری از ضرب‌المثل‌های این کتاب، ریشه در آثاری مانند شاهنامه فردوسی، کلیله و دمنه، مرزبان‌نامه و... دارند. حتماً این بیت معروف سعدی را شنیده‌اید که «نابرده رنج گنج میسر نمی‌شود/ مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد». دو قرن پیش از سعدی، فردوسی در شاهنامه این‌طور سروده: «به رنج اندر است ای خردمند گنج/ نیابد کسی گنج، نابرده رنج». سعدی همچنین بیت مشهور «میازار موری که دانه‌کش است/ که جان دارد و جان شیرین خوش است» را از فردوسی وام گرفته است. از دیگر اشعار فردوسی در شاهنامه که ضرب‌المثل شده‌اند، می‌توان به «توانا بود هر که دانا بود»، «جوان است و جویای نام آمده است» و «دو صد گفته چون نیم کردار نیست» اشاره کرد.

خنده یا گریه، کدام یک؟
گاهی افراد بعضی از ضرب‌المثل‌ها و اصطلاحات رایج در زبان فارسی را اشتباه می‎‌نویسند یا اشتباه معنا می‌کنند؛ برای نمونه، بعضی‌ها اصطلاح «کج‌دار و مریز» را که به معنای احتیاط کردن است، این‌طور می‌نویسند: «کج‌دار و مریض». «پیشِ غازی و معلّق‌بازی» هم ضرب‌المثل دیگری است که بعضی‌ها این‌طور می‌نویسند: «پیش قاضی و معلّق‌بازی». غازی به معنای بندباز است و این مثل کنایه از کسانی است که پیش یک فرد ماهر، قصد خودنمایی و ابراز وجود دارند. نمونه دیگر این مثل‌ها، این مصرع مشهور است که خیلی‌ها آن را به عنوان یک اصل روان‌شناسی تعبیر و توصیه می‌کنند: «خنده بر هر درد بی‌درمان دواست»؛ در حالی که این مصرع، تحریف شده بیتی از مولانا جلال الدین محمد بلخی است: «گریه بر هر درد بی‌درمان دواست/ چشم گریان چشمۀ فیض خداست».

چند ذهن نزدیک
بعضی از مثل‌ها و سخنان مشهور ممکن است بین چند فرهنگ مشترک باشند. دکتر مهدی محقق، استاد برجسته ادبیات فارسی، در مقاله‌ای، به 50 ضرب‌المثل مشترک در سه زبان فارسی، عربی و انگلیسی اشاره کرده است. ایشان معتقد است که می‌توان این مضامین مشترک را از نزدیکی ذهن‌ها دانست؛ یعنی دو نفر در دو زمان و در دو مکان، تحت تاثیر یک موضوع قرار گرفته و سخنی گفته باشند. مثل‌های معروفی مانند «از کوزه همان برون تراود که در اوست»، «خواهی نشوی رسوا هم‌رنگ جماعت شو»، «تو نیکی می‌کُن و در دجله انداز»، «عذر بدتر از گناه»، «دوست آن باشد که گیرد دست دوست/ در پریشان‌حالی و درماندگی»، «به مرگ بگیر تا به تب راضی شود»، «لقمان را گفتند ادب از که آموختی، گفت از بی‌ادبان»، «صبر تلخ است ولیکن برِ شیرین دارد»، «دیوار گوش دارد»، «صبر و ظفر هر دو دوستان قدیم اند/ بر اثر صبر نوبت ظفر آید» و... در زبان‌های عربی و انگلیسی هم مثل و مانندهایی دارد.

عناوین مرتبط

پربحث‌های امروز

  1. روحانی بودجه صداوسیما را قطع کرد

  2. نجفی: اتهام قتل عمد را قبول ندارم/ نفهمیدم چه شد خشمگین شده و اسلحه را برداشتم/ من لفظ پرستو را به کار نبردم

  3. چرا محافظان ظریف همراه او به نیویورک نرفتند؟

  4. کدام اصلاح‌طلبی؟ کدام اصول‌گرایی؟

  5. به نظر شما با حجاب کیست؟  

  6. خانم چادری و آقای ریشوی پاساژ پروانه!

  7. دلایل اصلی کاهش نرخ ارز در بازار چیست؟/ حباب در حال تخلیه است

  8. انصارالله، شکست عربستان در یمن و عقب نشینی ارزی امارات در مقابل ایران

  9. نوبخت خبر داد: ایجاد ۹۸۸ هزار فرصت شغلی در سال جاری

  10. نمایندگان مجلس تا کجا مصونیت دارند؟

  11. نیم قرن از اولین سفر انسان به ماه گذشت  

  12. افزایش هزینه ساخت یک مترمربع مسکن به ۳.۵ میلیون تومان

  13. ادامه سقوط طلا در بازار؛ قیمت سکه ۳میلیون و ۸۳۰هزار تومان شد + جدول

  14. محدودیت تردد دیپلمات‌های ایرانی و خانواده‌هایشان در نیویورک

  15. عابدینی‌: ایجاد محدودیت برای تردد خبرنگاران ایرانی در نیویورک نقض آشکار حقوق بین الملل است

  16. رئیس قوه قضائیه: ماموریتم در گام دوم انقلاب اجرای عدالت و مبارزه با فساد است/ گزارشگران فساد را مورد تشویق قرار می‌دهیم

  17. صفر تا صد «توئیت‌های ۲۰ میلیونی» در نظام سلامت/ وزیر از کدام فساد حرف می‌زند؟

  18. آیا مستند ویژه «گاندو» درباره جیسون رضائیان روی آنتن می‌رود؟

  19. سناریوی هالیوودی آمریکا برای جنگ با ایران

  20. عضو جدید شورای نگهبان: افراد برای اینکه انتقاد یا زبان تندی دارند، نباید از گردونه نظام رانده شوند

  21. مسکن از دلار جلو زد

  22. حمایت سعید جلیلی از مواضع وزیر بهداشت

  23. آیت‌الله جنتی دبیر شورای نگهبان ماند

  24. افشاگری روزنامه گاردین درباره ارتباط "حلقه نزدیک" ترامپ با منافقین

  25. فواد ایزدی: در تعامل با اروپا از برجام عبرت بگیریم/ پروژه برجام موفق نبود

پربحث‌های دیروز

  1. جنگنده قاهر ۳۱۳، یک پنهانکار از نوع ایرانی+ تصاویر

  2. واقعیت‌های دهشتناک جنگ با ایران از نگاه نشریه کنگره آمریکا/ هرگونه جنگ احتمالی برای منافع آمریکا ویرانگر خواهد بود

  3. جهانگیری: هنر دیپلماسی ما آن بود که به توافقی بزرگ دست یافتیم تا دولت بعدی آمریکا بگوید که کلاه بر سرشان رفته است

  4. تسخیرکنندگان شهرک "باستی هیلز" را اعلام کنید

  5. پول ساخت ویلاهای لواسان از کجا در می‌آید؟  

  6. تهیه‌کننده «گاندو» جواب واعظی را داد؛ مردم پسندیده‌اند اما شما با حملات زنجیره‌ای رسانه‌هایتان...

  7. پاسخ دادستانی ارکان انذارم به مقامات قضایی را مخدوش نکرد

  8. پروژه نفوذ در ایران بسیار پررنگ تر از گذشته دنبال مي شود / سریال گاندو مثل یک شوک برای جامعه بود

  9. منافع ملی را به زلف پیرمرد 74 ساله اسپانیایی گره نزنید

  10. وزیر بهداشت: خواب از چشمانم رفته است/ برخی به جای واردات «استنت قلب»۲ میلیون یورو کابل برق آوردند

  11. احتمال لغو عوارض ورود به محدوده زوج و فرد تهران

  12. خرازی: مذاکره مجدد با‌ آمریکا خیانت است/ عصاره جهانگیری در دولت روحانی گرفته شد

  13. چگونه با اسناد غیررسمی از پرداخت بدهی به بانک فرار کنیم؟!

  14. واکنش مثبت علی مطهری به درخواست مایک پمپئو/ نظر احمد توکلی درباره بازداشت طبری/ چرا ائمه جمعه بازنشسته نمی‌شوند؟

  15. مکرون؛ بن‌بست برجامی و بسته پیشنهادی که در سکوت، برگشت خورد

  16. پخش مستند «تبادل ۴ جاسوس آمریکایی» از شبکه پنج

  17. آخرین وضعیت بازار ارز؛ مردم فروشنده دلارهای خانگی شدند

  18. ترامپ: دنبال تغییر نظام ایران نیستیم

  19. تاکید رهبر انقلاب بر ادامه کاهش تعهدات برجامی ایران

  20. همتی: شوک ارزی تخلیه شد/ بانک مرکزی قیمت ارز را تعیین نمی‌کند

  21. وزیر فرانسوی به علت خوردن نهار گران قیمت مجبور به استعفا شد  

  22. چراغ اول را روشن کنید آقای روحانی!

  23. تکذیب برداشت بد از مصاحبه ظریف درباره مذاکره موشکی با آمریکا

  24. دستگیری یکی از اراذل و اوباش سابقه دار متواری در غرب تهران  

  25. بیانیه بیش از 40 تشکل دانشجویی سراسر کشور در واکنش به لایحه جامع تامین امنیت زنان

پربحث‌های هفته

  1. تلخنامه «برجام» به افسانهٔ اعتمادپذیری غرب پایان داد

  2. اگر قدرت در دستان نخبگان اصولگرا باشد، بازهم گاندو ساخته خواهد شد؟

  3. نامه احمد توکلی به رئیس قوه قضائیه درباره اقدام خلاف عرف دادستان تهران + جزئیات

  4. روحانی بودجه صداوسیما را قطع کرد

  5. آقای مطهری! شفاف سخن بگویید و فرافکنی نکنید

  6. جنگنده کوثر، نتیجه‌ تحریم‌های جهانی علیه ایران+ تصاویر

  7. جنگنده قاهر ۳۱۳، یک پنهانکار از نوع ایرانی+ تصاویر

  8. زمان پاسخگویی نئولیبرال های وطنی فرارسیده است

  9. واقعیت‌های دهشتناک جنگ با ایران از نگاه نشریه کنگره آمریکا/ هرگونه جنگ احتمالی برای منافع آمریکا ویرانگر خواهد بود

  10. چه کسانی و چرا به گاندو حمله می‌کنند

  11. تصاویری از ویلاهای لاکچری قلعه باستی هیلز  

  12. اینکه می‌گویند مسئله حجاب در قرآن نیامده، غلط است/با هنجارشکنان عفاف و حجاب چگونه برخورد کنیم؟

  13. دولت نگاه «ناموسی» به برجام دارد

  14. برجام فعلا مُرده، آمریکا دست و پای خود را بسته است

  15. پاسخ مدیر روزنامه جوان به ادعاهای محمدرضا خاتمی

  16. متروهای کهنه و گرمای وحشتناک قطارها در ایتالیا/ در کشور برندها خبری از برند پوش‌ها نیست! + تصاویر

  17. فرمانده انتظامی تهران در سال ۷۸، سکوت ۲۰ساله‌اش درباره حوادث کوی دانشگاه را شکست

  18. بی مهری دولت به رسانه ملی

  19. جهانگیری: هنر دیپلماسی ما آن بود که به توافقی بزرگ دست یافتیم تا دولت بعدی آمریکا بگوید که کلاه بر سرشان رفته است

  20. تسخیرکنندگان شهرک "باستی هیلز" را اعلام کنید

  21. روحانی: مردم مقاوم ایران مقابل تحریم‌ها ایستادگی کرده‌اند/ ناکارآمدی دولت در خدمت به مردم سخنی نارواست

  22. تردیدافکنی‌های رسانه‌ای در اجماع سیاسی علیه آمریکا

  23. وقتی «مداحی» به «شغل نان و آبدار» تبدیل می‌شود + تصاویر

  24. قناری نیست گنجشک رنگ شده است!

  25. مراقب نفوذی ها باشیم

پربحث‌های هفته

  1. روحانی بودجه صداوسیما را قطع کرد

  2. چه کسانی و چرا به گاندو حمله می‌کنند

  3. اینکه می‌گویند مسئله حجاب در قرآن نیامده، غلط است/با هنجارشکنان عفاف و حجاب چگونه برخورد کنیم؟

  4. وقتی «مداحی» به «شغل نان و آبدار» تبدیل می‌شود + تصاویر

  5. تهیه‌کننده «گاندو» جواب واعظی را داد؛ مردم پسندیده‌اند اما شما با حملات زنجیره‌ای رسانه‌هایتان...

  6. همکاری سینمایی شهاب حسینی با بهروز وثوقی  

  7. فرجام نقش آفرينان در قیام گوهر شاد

  8. پخش مستند «تبادل ۴ جاسوس آمریکایی» از شبکه پنج

  9. چرا خواننده انگلیسی بهرنگ علوی را با خودش نبرد؟

  10. خوب گوش کنید؛ امام رضا (ع) جواب سلام همه ما را می دهد!

  11. آیا مستند ویژه «گاندو» درباره جیسون رضائیان روی آنتن می‌رود؟

  12. چرخنده: پس از محجبه شدن ۵ قرارداد ‌بازی‌ام در فیلم‌ها را لغو کردند

  13. بازیگر گاندو: مردم صداقت سریال را دوست داشتند

  14. رکورد هر ساله «بزرگترین» کیک جهان اسلام چه دستاوردی برایمان دارد؟!

  15. طعنه سنگین فرزاد حسنی به حمید گودرزی

  16. تشکر گلاب آدینه از مهدی هاشمی روی صحنه جشن حافظ

  17. قاضی‌زاده هاشمی: طرح بحث تحریم مالی صداوسیما بیشتر جنبه تهدید دارد تا اجرا!

  18. «گاندو» محصول «موسسه اندیشه شهید آوینی» است/ رفع یک ابهام

  19. احمد متوسلیان شهید شده یا زنده است؟ مسئله این است!

  20. یک عمر بازیگری داوود رشیدی در یک قاب  

  21. ۱۵۵ نماینده مجلس از ساخت سریال «گاندو» تقدیر کردند

  22. هیولا برای تفریح در روزهای تابستان

  23. شوخی علیرضا خمسه با پرستوها در جشن حافظ

  24. آچمز جانشین گاندو می‌شود

  25. «تگزاس۳» زمستان کلید می‌خورد

آخرین عناوین