تهاجم اخیر صهیونی-آمریکایی به کشور ما از سنخ جنگ ترکیبی است که همه سویههای مهم این گونه از جنگ را در خود دارد. جنگ ترکیبی، بیشترین و متنوعترین بهرهگیری را از ابزار هوش مصنوعی میکند.
جنگ ترکیبی، جنگی است که از همه سویههای ممکن جنگ برای شکست یا فروپاشی دشمن بهرهگیری میکند. برخی از این سویهها عبارتند از: نظامی، سایبری، اطلاعاتی، شناختی، روایی، روانی و …
در دنیای کنونی، نمیتوان و نباید جنگ را منحصر در جنگ نظامی دانست و دیگر سویههای یادشده را اموری خارج از ذات جنگ یا مقولههایی عارضی بر آن در نظر گرفت. جنگهای امروزی، که عمدتاً از سنخ جنگ ترکیبی هستند، ذاتأ چند سویه اند و همه سویههای یادشده، جزئی از ذات مرکب آنها به شمار میآیند.
در این معنا، فی المثل امور سایبری و اطلاعاتی جنگ نیز بخشی از هویت جنگ است، فعالیتهای شناختی جنگ نیز جزئی از ماهیت جنگ است، روایت جنگ نیز جزئی از ذات جنگ است، اقدامات روانی جنگ نیز همینطور.
بنابراین در جنگهای کنونی، نباید تمرکز بر سویه نظامی، ما را از توجه به دیگر سویههای جنگ باز بدارد؛ چه در این صورت گویی بخشی و جبهه ای از جنگ را نادیده گرفتهایم. این نکته هم در مقام حمله و هم در مقام دفاع، شایان التفات است.
امروزه هوش مصنوعی به عنوان یکی از اصلیترین ابزارها در جنگ ترکیبی عمل میکند. در این ادامه، به کاربرد هوش مصنوعی در برخی از سویههای جنگ ترکیبی به نحو اجمالی اشاره خواهد شد.
در سویه نظامی جنگ، هوش مصنوعی قابلیتهای پیشرفته بسیاری را برای طرفین جنگ رقم زده است. از موشکها، جنگندهها، پهبادها و پرتابهها بگیرید تا سلاحهایی که برای کشتار یا ترور محدود استفاده میشوند، همه و همه به وسیله هوش مصنوعی هدایت میشوند. همچنین هوش مصنوعی در رهگیری و انهدام بسیاری از ادوات تهاجمی دشمن، نقشی کلیدی ایفا میکند.
در سویههای سایبری و اطلاعاتی جنگ نیز هوش مصنوعی و ماشینهای هوشمند به کمک الگوریتمهایی که برای آنها تعریف شده است، حملات سایبری و اطلاعاتی پیچیدهای را رقم میزنند که از آن جمله میتوان به حمله به بانکها و هکهای اطلاعاتی اشاره کرد.
در سویه شناختی جنگ نیز هوش مصنوعی و ماشینهای هوشمند از طریق دریافت و رصد دادهها و اطلاعات کلان و نیز تجزیه و تحلیل الگوریتمهای پیچیده، به ارائه توصیهها و راهکارهای سیاستی بسیار موثری میپردازند و این توصیهها و راهکارها را از طریق اتوماسیون فرآیندها به صورت خودکار در قالب انتشار محتوا (متن، کلیپ و فیلم کوتاه، پستهای شبکههای اجتماعی و …)، پاسخهای گمراهکننده به پرسشهای مطروحه برای طرفین، و شناسایی و هدفگیری ذهن و قوه شناخت و ادراک افراد و نهادهای خاص در کشور مقصد، عملیاتی میکنند. از این گذشته، در سویه شناختی جنگ، ممکن است ذهن افراد و ذهنیت جامعه هدف، دچار سوگیریهای شناختی و الگوریتمی شوند و به سوی منافع و مطالبات دشمن بویژه القای ضعف و انفعال حاکمیت و کشور، جهتدهی گردند.
در سویه روایی یا روایتی جنگ نیز هوش مصنوعی با الگوریتمهای پیچیده خود میتواند روایتهایی یکسویه و جانبدارانه را بازتولید و به نحو گسترده منتشر نماید و به آنها ضریب بدهد، روایتهایی که صرفاً اهداف قوای مهاجم را تأمین میکنند و عمدتاً بهرهای از واقعیت ندارند یا با تحریف واقعیت و گاه با بزرگنمایی و کوچکنمایی رخدادها همراه اند. این روایتها در قالب متن، صوت و فیلم کوتاه، توئیت و مانند اینها بازتولید و در رسانهها و فضای مجازی تکثیر میشوند.
در سویه روانی جنگ نیز هوش مصنوعی با تولیدات هدفمند و برساخته خود، نقشی کلیدی را در بهم ریختگی روان و روحیه افراد و جوامع هدف ایفا میکند که به تزلزل شخصیتی یا فروپاشی درونی آنها میانجامد. این وضعیت طبعاً طرف مهاجم را به اهداف خود نزدیکتر کرده، هم هزینههای تهاجم را به شدت پایین میآورد و هم توجیه بیشتر و بهتری برای افکار عمومی دنیا به همراه دارد.
توجه به کاربردهای هوش مصنوعی در سویههای مختلف جنگ ترکیبی، این نکته را آشکار میسازد که برای پیروزی و موفقیت در جنگهای کنونی باید تحقیق و توسعه در زمینه هوش مصنوعی را بسیار جدی گرفت.
اما هوش مصنوعی گذشته از وجه فناورانه آن که بسیار مهم و حیاتی است و باید با اولویت و فوریت ویژه به تحقیق و توسعه آن پرداخت، دارای وجوه نظری قابل توجهی نیز میباشد که باید به آنها نیز پرداخته شود. از جمله وجوه نظری در مطالعات هوش مصنوعی میتوان به وجوه فلسفی و معرفتشناختی، الهیاتی و دینی، انسانشناختی، حقوقی، اخلاقی، جامعهشناختی، فرهنگی و مانند اینها اشاره کرد.
مطالعه وجوه نظری هوش مصنوعی میتواند نقش مهمی در نحوه بهرهگیری از هوش مصنوعی و جهتدهی به آن ایفا کند. بنابراین تمرکز بر وجه فناورانه هوش مصنوعی نباید ما را از مطالعه وجوه نظری آن باز بدارد.
مطالعات نظری هوش مصنوعی طبعاً برعهده دانشگاهها و موسسات پژوهشی علوم انسانی و اجتماعی و نیز حوزههای علمیه است.
دکتر مهدی عباس زاده
عضو هیات علمی گروه معرفتشناسی و علوم شناختی پژوهشگاه علوم انسانی
