«تضادهای دوگانه در هفده نمایش‌نامه‌ی اکبر رادی»؛ هلن اولیایی‌نیا؛ نشر قطره بر پلکانی از جنس شعبده

آرش محسنی،   3980422090

انگیزه‌ی هلن اولیایی‌نیا از نوشتن کتابی درباره‌ی هفده نمایش‌نامه‌ی رادی با محوریت تحلیل تضادهای دوگانه در آن‌ها شناساندن این نویسنده‌ی بزرگ به اکثریت جامعه و نیز پاسداشت عمری فعالیت هنری اوست

بر پلکانی از جنس شعبده

«تضادهای دوگانه در هفده نمایش‌نامه‌ی اکبر رادی»

نویسنده: دکتر هلن اولیایی‌نیا

ناشر: قطره؛ چاپ اول 1397

۲۷۶ صفحه، ۳۳۰۰۰ تومان

 

****

 

نمایش و بزرگانِ نمایش، هردو به یک اندازه جفادیده‌اند. تلویزیون و رادیو و پس از آن طاعون دیجیتال، جامعه‌ی در حال گذار به مدرنیته‌ی چپ اندرقیچی و گیج و وحشت‌زده را از تماشاخانه‌ها فراری داده و نمایش را به انحصار قشری خاص در آورده است. در گذشته به تماشاخانه‌ رفتن از نشانه‌های مد روز بودن و در جرگه بودن طبقه‌ی بالا و متوسط بود اما امروز این هنر والا در نظر بیش‌تر مردم سخت ناشناخته، حوصله‌سربر و مبهم می‌رسد. اگر بتوان از جامعه‌ای آماری از مردم کوچه و خیابان درباره‌ی نمایش، تاریخ نمایش در ایران و بزرگان نمایش ایران پرسید بی‌گمان با پاسخ‌هایی مهمل و بی‌معنی و با اسامی یک مشت  کمدین‌های تئاترهای عامه‌پسند روبه‌رو خواهید شد، حال آن‌که این جامعه گهواره‌ی بزرگانی چون بهرام بیضایی، اکبر رادی، محمود استادمحمد، عباس نعلبندیان و حمید سمندریان نیز بوده است و اگرچه دامنه‌ی ابتذال وسیع و بسیار عمیق بوده اما چنین نوادری را نیز به خود دیده است. دکتر هلن اولیایی‌نیا انگیزه‌هایش را از نوشتن کتابی درباره‌ی آثار رادی چنین شرح می‌دهد:

«هنگام تدریس در دانشگاه، متوجه آشنایی کم و تقریبا بیگانگی مطلق دانشجویان با تئاتر ایرانی شدم. افزون بر آن، مجلات ادبی نیز در آن زمان اصلا انگار با تئاتر به عنوان یک ژانر ادبی که حق زیادی به گردن ادبیات دارد، قهر بودند. با خود اندیشیدم که چگونه باید این دانشجویان معصوم و بعضا شیفته‌ با آثار ارزشمند فارسی و ایرانی آشنا شوند؟ با خواندن مصاحبه‌ی زنده‌یاد رادی دریافتم که او نیز چقدر از این بی‌مهری به تئاتر دل‌شکسته بوده است و همین هم‌دلی سبب شد که کار خواندن و نوشتن درباره‌ی آثار وی را آغاز کنم.»

بیگانگی با آثار اکبر رادی، بیگانگی با بخش مهمی از فرهنگ مدرن ایرانی است. جامعه‌ای که می‌بایست پس از گذشت چند دهه، اکبر رادی را به آن معرفی کرد، جامعه‌ای است که از بن و اساس در ابتذال غوطه می‌خورد و دریچه‌های تنفس خود را گم کرده است. اکبر رادی با آثاری که همیشه رو به سوی جامعه‌اش داشت و جدای از نوآوری‌های بسیار در درام و تکنیک روایت و نمایش، همواره در اندیشه‌ی غوطه‌خوردن در اعماق طبقات در حال رشد جامعه‌ی ایران بود، باید بسیار بیش‌تر و خارج از فضاهای آکادمیک، در رسانه‌ها، رادیو و تلویزیون بوگرفته و منحط مورد بازشناسی و بازخوانی قرار بگیرد. رادی با ۲۳ نمایش‌نامه‌ای که نوشت، جامعه‌اش را مورد تحلیل قرار داد. او جامعه‌ی ایران را زیر میکروسکوپ نقد مدرن قرار داد. نقدی که در چارچوب درام اتفاق می‌افتاد و هرکس که راهی به تماشاخانه یا کتاب‌های نمایش داشت می‌توانست سویه‌های این تحلیل‌های ژرف و ساده را به تماشا بنشیند. آدم‌های نمایش‌نامه‌های رادی به ظرافت و پیچیدگی تمام، نمونه‌هایی حیرت‌انگیز از مابه‌ازاهای حقیقی خود بودند و هرکدام از آن آدم‌های سرگشته می‌توانند در آینه‌ی تمیز و مدرن آثار او چهره‌ و حقیقت خود را به تماشا بنشیند. نمایش‌نامه‌های رادی چنین امکانی را به جامعه‌ای می‌دهد که برای چندین دهه نیازمند بازنگری و اصلاح خود است اما از روبه‌رو شدن با سیمای خود وحشت دارد. چه پیشکشی از این نیکوتر؟

چنان که گفتیم، انگیزه‌ی هلن اولیایی‌نیا از نوشتن کتابی درباره‌ی هفده نمایش‌نامه‌ی رادی با محوریت تحلیل تضادهای دوگانه در آن‌ها شناساندن این نویسنده‌ی بزرگ به اکثریت جامعه و نیز پاسداشت عمری فعالیت هنری اوست. کتاب مقدمه‌ی خواندنی درباره‌ی به حاشیه رانده‌ شدن نمایش در ایران دارد که خود انگیزه‌نامه‌ای بسیار مهم برای نوشتن کتابی چنین ارزشمند است. اولیایی‌نیا در فصل اول کتاب، خلاصه‌ی هفده ‌نمایش‌نامه را آورده تا خواننده در فصل‌های بعدی (اگر نمایش‌نامه‌ها را هم نخوانده باشد) با پیش‌فرضی ذهنی به متن کتاب وارد شود. خلاصه‌ی نمایش‌نامه‌های «ارثیه‌ی ایرانی»، «افول»، «صیادان»، «از پشت شیشه‌ها»، «مرگ در پاییز»، «هاملت با سالاد فصل»، «لبخند باشکوه آقای گیل»، «شب روی سنگفرش خیس»، «روزنه‌ی آبی»، «ملودی شهر بارانی»، «تانگوی تخم مرغ داغ»، «کاکتوس»، «شب به‌خیر جناب کنت»، «آهنگ‌های شکلاتی»، «پایین، گذر سقاخانه»، «آهسته با گل سرخ» و «منجی در صبح نمناک» در این فصل آمده است با این توضیح که در همین خلاصه‌‌ها هم تحلیل‌هایی مجمل و مفید گنجانده شده و به خلاصه‌ی صرف بسنده نشده است. در حقیقت نویسنده به پیرنگ نمایش‌نامه‌ها به طور ویژه نظر داشته و تشریح پیرنگ را بر خلاصه‌نویسی‌های معهود و بی‌کارکرد ترجیح داده است و این بسیار با اندیشه‌ی رادی درباره‌ی نمایش‌نامه هم‌سو است؛ او نمایش‌نامه را یک واحد کامل ادبی در کنار شعر و داستان می‌دانست و از این رو به خودبسندگی متن باور داشت و این نظریه را که «متن خرج اجراست» نادرست می‌انگاشت. زبان در نوشته‌های رادی اصالت ویژه‌ای دارد و گاهی بی‌رحمانه و خودآگاه، جنبه‌های دیگر اثر را زیر سیطره می‌گیرد. کاربرد زبان در نمایش‌نامه‌های او بسیار گوناگون است و به زمان و اقلیم و رده‌ی اجتماعی خاصی محدود نمی‌شود.

نویسنده پس از آشنایی با نظرات و تعاریف اکبر رادی، بر آن است تا با نگاهی پانورامیک به بررسی نمایش‌نامه‌های او بپردازد. چنان‌گه گفتیم، او در این پژوهش، تضادهای دوگانه‌ در آثار رادی را مورد بررسی قرار می‌دهد. با توجه به تمرکز نمایش‌نامه‌های رادی بر خانواده و جامعه، تضادهای دوگانه به دو دسته‌ی تضادهای اصلی و تضادهایی تقسیم می‌شوند که به تبع مضامین اصلی، از دسته‌ی اول منشعب می‌شوند؛ تضادهای برآمده از موضوع خانواده مانند والدین/ فرزندان، سلطه/ تبعیت، سنت/ مدرنیته، ایمان/ زهد ریایی، شوهر/ زن، طغیان/ تسلیم و تضادهای دوگانه‌ی مرتبط با موضوع جامعه چون قدرت/ ضعف، سلطه/ تبعیت در مقوله‌ی طبقه‌ (اشرافیت/ فئودالیسم، ارباب/ رعیت، فرهنگ/ بی‌فرهنگی، فخرفروشی و نوکیسگی/ تواضع) در مقوله‌ی فرهنگ (روشنفکری/ تحجر، ایثار/ فرصت‌طلبی، سالوس/ صداقت، خیانت/ وفاداری و جوانمردی) و در مضمون مسب اعتبار و منزلت اجتماعی (ریا و عوام‌فریبی/ پاکی و صداقت).

 

عناوین مرتبط

پربحث‌های دیروز

  1. شما چه فکر می‌کنید؟ | آشنا: جماعت زیادی از راه مسافرکشی با ماشین شخصی زندگی می‌کنند...

  2. وزیر کشور: یک مقدار افزایش قیمت‌ها،‌ در برابر افزایش قیمت بنزین طبیعی است

  3. در نیزارهای ماهشهر چه گذشت؟! / روایتی تازه از وقایع اخیر در بندر ماهشهر

  4. توضیحات رامبد جوان درباره مهاجرت و خندوانه

  5. بازداشت رئیس مستعفی هلال احمر تایید شد

  6. طبیعی بودن افزایش قیمت‌ها به روایت وزیر کشور/ تکذیب سخنان علی مطهری توسط واعظی و ربیعی/توکلی: افزایش قیمت بنزین پس از چند بار تکذیب، فریب مردم بود

  7. احمد توکلی: سال ۹۶ نسبت به طغیان فرودستان هشدار دادم/ تکذيب‌های مکرر زنگنه درباره افزایش قیمت بنزین فريب جامعه بود

  8. استاندار تهران: ۹ محل برای اعتراضات قانونی در نظر گرفته‌ایم/ استادیوم شیرودی یکی از محل‌های در نظر گرفته شده برای تجمعات

  9. روحانی: پاسخ تلفن اوباما را دادم و در کمتر از ۱۰۰ روز به توافق رسیدیم/ مذاکره ظریف و جان کری کار عظیمی بود

  10. هجوم داوطلبان نمایندگی مجلس؛ فرصت یا تهدید؟

  11. تصادف مرگبار تیبا و ۲۰۶ + تصاویر

  12. رئیسی: رفراندوم پیشکش، مردم را در جریان طرح‌ها قرار بدهید

  13. روحانی: اغتشاشگران از دو سال پیش برنامه‌ریزی کرده بودند

  14. جزئیات فسخ قرارداد ویلموتس

  15. آیا علی لاریجانی نامزد انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۰ می‌شود؟

  16. رسایی: کلید من با کلید روحانی فرق دارد!

  17. بازداشت زن جوان اغتشاشگر جنوب تهران

  18. قدرت‌نمایی ایران، چین و روسیه در پاسخ به ائتلاف دریایی فرانسه

  19. واکنش ربیعی به وضعیت مالیات سلبریتی‌ها

  20. منشا بوی نامطبوع تهران مشخص شد

  21. جزئیات مکالمات یکی از اشرار حوادث اخیر: من را زود از کشور رد کنید تا بروم/ اگر فرار نکنم حکمم با توجه به کارهایم اعدام است

  22. دبیر شورای نگهبان: مردم افراد شایسته را راهی مجلس کنند

  23. واکنش فدراسیون فوتبال به خبر قرارداد ۳ میلیون دلاری ویلموتس

  24. پایان چهارمین روز شلوغ ثبت‌نام داوطلبان انتخابات مجلس یازدهم/ چهره‌هایی که برای ثبت‌نام آمدند/ تمام حاشیه‌ها و تصاویر

  25. چه کسی مقصر افزایش یکباره قیمت بنزین است؟

پربحث‌های هفته

  1. بالاخره می خواهیم آرژانتین و مکزیک باشیم یا سوئد و سنگاپور!؟

  2. تبعیض آشکار در اخذ مالیات/ آیا همه هنرمندان باید از پرداخت مالیات معاف می‌شدند؟

  3. یک عکس؛ یک شرح | «رضا جان انقلاب این طور نیست که تو فهمیده‌ای...»

  4. شما چه فکر می‌کنید؟ | آشنا: جماعت زیادی از راه مسافرکشی با ماشین شخصی زندگی می‌کنند...

  5. شوخی گریه‌دار با کودک کار

  6. رئیس جمهور افغانستان را در این تصویر پیدا کنید!

  7. سعید ملایی تبعه مغولستان شد+عکس

  8. انتقاد به رئیس جمهور در فضای مجازی با یک نماهنگ

  9. گسترش فقر در میان کودکان مدرسه‌ای و دانشجویان انگلیسی

  10. از ماست که بر ماست!

  11. وزیر کشور: یک مقدار افزایش قیمت‌ها،‌ در برابر افزایش قیمت بنزین طبیعی است

  12. مطهری: افزایش قیمت بنزین ضروری بود/ اگر شرایط مناسب بود روحانی را استیضاح می‌کردیم/ یک خانه ۵۷۶ متری و یک پژو دارم

  13. علت طولانی بودن روند صدور کارت ملی چیست؟

  14. داماد رئیس جمهور در انتخابات ثبت نام کرد!

  15. ابطحی: روحانی هویت امنیتی خود را در این روزها نشان داد/ انتقاد منیژه حکمت از معافیت مالیاتی هنرمندان/ آخرین اخبار از حضور جلیلی و قالیباف در انتخابات

  16. ثبت نام کنندگانی که هیج اطلاعاتی از مجلس شورای اسلامی ندارند!!

  17. نظرات برگزیده مخاطبین الف: مردم درد دارند و قدرت خریدشان یک سوم شده/روحانی و نوبخت باید پاسخگو باشند/ در مورد افزایش قیمت بنزین چرا فقط از رئیس جمهور انتقاد می‌کنید؟

  18. اقتصاددانان خطاب به رئیس‌جمهور: اسامی کارشناسان موافق و اسناد کارشناسی طرح افزایش قیمت بنزین را منتشر کنید

  19. خسارت ۱۰۰ هزار میلیارد تومانی زنگنه به کشور

  20. سال ۹۸؛ کمترین میزان تولد‌ها در ۵۰ سال اخیر!

  21. در نیزارهای ماهشهر چه گذشت؟! / روایتی تازه از وقایع اخیر در بندر ماهشهر

  22. سخنان عجیب مطهری درباره طرح افزایش قیمت بنزین/ وقتی یک نهاد نظارتی به نمایندگان هدیه می‌دهد!/ قوچانی: نمی‌توان از کارنامه اصلاح‌طلبان دفاع کرد

  23. کدخدایی: برخی از وزرا مخالف افزایش قیمت بنزین بودند/موضع مشاور رئیس جمهور درباره کشته شدگان اعتراضات اخیر/ زیباکلام: شرمنده مردمی هستم که با تشویق من به روحانی رای دادند

  24. 《جوکر》؛ تحریف عدالت طلبی و ترویج بی تفاوتی در برابر اسطوره سرمایه داری

  25. شاهدان عینی: نقابداران، عاملان اصلی حمله به کنسولگری ایران در نجف

آخرین عناوین