«تضادهای دوگانه در هفده نمایش‌نامه‌ی اکبر رادی»؛ هلن اولیایی‌نیا؛ نشر قطره بر پلکانی از جنس شعبده

آرش محسنی،   3980422090
بر پلکانی از جنس شعبده

انگیزه‌ی هلن اولیایی‌نیا از نوشتن کتابی درباره‌ی هفده نمایش‌نامه‌ی رادی با محوریت تحلیل تضادهای دوگانه در آن‌ها شناساندن این نویسنده‌ی بزرگ به اکثریت جامعه و نیز پاسداشت عمری فعالیت هنری اوست

«تضادهای دوگانه در هفده نمایش‌نامه‌ی اکبر رادی»

نویسنده: دکتر هلن اولیایی‌نیا

ناشر: قطره؛ چاپ اول 1397

۲۷۶ صفحه، ۳۳۰۰۰ تومان

 

****

 

نمایش و بزرگانِ نمایش، هردو به یک اندازه جفادیده‌اند. تلویزیون و رادیو و پس از آن طاعون دیجیتال، جامعه‌ی در حال گذار به مدرنیته‌ی چپ اندرقیچی و گیج و وحشت‌زده را از تماشاخانه‌ها فراری داده و نمایش را به انحصار قشری خاص در آورده است. در گذشته به تماشاخانه‌ رفتن از نشانه‌های مد روز بودن و در جرگه بودن طبقه‌ی بالا و متوسط بود اما امروز این هنر والا در نظر بیش‌تر مردم سخت ناشناخته، حوصله‌سربر و مبهم می‌رسد. اگر بتوان از جامعه‌ای آماری از مردم کوچه و خیابان درباره‌ی نمایش، تاریخ نمایش در ایران و بزرگان نمایش ایران پرسید بی‌گمان با پاسخ‌هایی مهمل و بی‌معنی و با اسامی یک مشت  کمدین‌های تئاترهای عامه‌پسند روبه‌رو خواهید شد، حال آن‌که این جامعه گهواره‌ی بزرگانی چون بهرام بیضایی، اکبر رادی، محمود استادمحمد، عباس نعلبندیان و حمید سمندریان نیز بوده است و اگرچه دامنه‌ی ابتذال وسیع و بسیار عمیق بوده اما چنین نوادری را نیز به خود دیده است. دکتر هلن اولیایی‌نیا انگیزه‌هایش را از نوشتن کتابی درباره‌ی آثار رادی چنین شرح می‌دهد:

«هنگام تدریس در دانشگاه، متوجه آشنایی کم و تقریبا بیگانگی مطلق دانشجویان با تئاتر ایرانی شدم. افزون بر آن، مجلات ادبی نیز در آن زمان اصلا انگار با تئاتر به عنوان یک ژانر ادبی که حق زیادی به گردن ادبیات دارد، قهر بودند. با خود اندیشیدم که چگونه باید این دانشجویان معصوم و بعضا شیفته‌ با آثار ارزشمند فارسی و ایرانی آشنا شوند؟ با خواندن مصاحبه‌ی زنده‌یاد رادی دریافتم که او نیز چقدر از این بی‌مهری به تئاتر دل‌شکسته بوده است و همین هم‌دلی سبب شد که کار خواندن و نوشتن درباره‌ی آثار وی را آغاز کنم.»

بیگانگی با آثار اکبر رادی، بیگانگی با بخش مهمی از فرهنگ مدرن ایرانی است. جامعه‌ای که می‌بایست پس از گذشت چند دهه، اکبر رادی را به آن معرفی کرد، جامعه‌ای است که از بن و اساس در ابتذال غوطه می‌خورد و دریچه‌های تنفس خود را گم کرده است. اکبر رادی با آثاری که همیشه رو به سوی جامعه‌اش داشت و جدای از نوآوری‌های بسیار در درام و تکنیک روایت و نمایش، همواره در اندیشه‌ی غوطه‌خوردن در اعماق طبقات در حال رشد جامعه‌ی ایران بود، باید بسیار بیش‌تر و خارج از فضاهای آکادمیک، در رسانه‌ها، رادیو و تلویزیون بوگرفته و منحط مورد بازشناسی و بازخوانی قرار بگیرد. رادی با ۲۳ نمایش‌نامه‌ای که نوشت، جامعه‌اش را مورد تحلیل قرار داد. او جامعه‌ی ایران را زیر میکروسکوپ نقد مدرن قرار داد. نقدی که در چارچوب درام اتفاق می‌افتاد و هرکس که راهی به تماشاخانه یا کتاب‌های نمایش داشت می‌توانست سویه‌های این تحلیل‌های ژرف و ساده را به تماشا بنشیند. آدم‌های نمایش‌نامه‌های رادی به ظرافت و پیچیدگی تمام، نمونه‌هایی حیرت‌انگیز از مابه‌ازاهای حقیقی خود بودند و هرکدام از آن آدم‌های سرگشته می‌توانند در آینه‌ی تمیز و مدرن آثار او چهره‌ و حقیقت خود را به تماشا بنشیند. نمایش‌نامه‌های رادی چنین امکانی را به جامعه‌ای می‌دهد که برای چندین دهه نیازمند بازنگری و اصلاح خود است اما از روبه‌رو شدن با سیمای خود وحشت دارد. چه پیشکشی از این نیکوتر؟

چنان که گفتیم، انگیزه‌ی هلن اولیایی‌نیا از نوشتن کتابی درباره‌ی هفده نمایش‌نامه‌ی رادی با محوریت تحلیل تضادهای دوگانه در آن‌ها شناساندن این نویسنده‌ی بزرگ به اکثریت جامعه و نیز پاسداشت عمری فعالیت هنری اوست. کتاب مقدمه‌ی خواندنی درباره‌ی به حاشیه رانده‌ شدن نمایش در ایران دارد که خود انگیزه‌نامه‌ای بسیار مهم برای نوشتن کتابی چنین ارزشمند است. اولیایی‌نیا در فصل اول کتاب، خلاصه‌ی هفده ‌نمایش‌نامه را آورده تا خواننده در فصل‌های بعدی (اگر نمایش‌نامه‌ها را هم نخوانده باشد) با پیش‌فرضی ذهنی به متن کتاب وارد شود. خلاصه‌ی نمایش‌نامه‌های «ارثیه‌ی ایرانی»، «افول»، «صیادان»، «از پشت شیشه‌ها»، «مرگ در پاییز»، «هاملت با سالاد فصل»، «لبخند باشکوه آقای گیل»، «شب روی سنگفرش خیس»، «روزنه‌ی آبی»، «ملودی شهر بارانی»، «تانگوی تخم مرغ داغ»، «کاکتوس»، «شب به‌خیر جناب کنت»، «آهنگ‌های شکلاتی»، «پایین، گذر سقاخانه»، «آهسته با گل سرخ» و «منجی در صبح نمناک» در این فصل آمده است با این توضیح که در همین خلاصه‌‌ها هم تحلیل‌هایی مجمل و مفید گنجانده شده و به خلاصه‌ی صرف بسنده نشده است. در حقیقت نویسنده به پیرنگ نمایش‌نامه‌ها به طور ویژه نظر داشته و تشریح پیرنگ را بر خلاصه‌نویسی‌های معهود و بی‌کارکرد ترجیح داده است و این بسیار با اندیشه‌ی رادی درباره‌ی نمایش‌نامه هم‌سو است؛ او نمایش‌نامه را یک واحد کامل ادبی در کنار شعر و داستان می‌دانست و از این رو به خودبسندگی متن باور داشت و این نظریه را که «متن خرج اجراست» نادرست می‌انگاشت. زبان در نوشته‌های رادی اصالت ویژه‌ای دارد و گاهی بی‌رحمانه و خودآگاه، جنبه‌های دیگر اثر را زیر سیطره می‌گیرد. کاربرد زبان در نمایش‌نامه‌های او بسیار گوناگون است و به زمان و اقلیم و رده‌ی اجتماعی خاصی محدود نمی‌شود.

نویسنده پس از آشنایی با نظرات و تعاریف اکبر رادی، بر آن است تا با نگاهی پانورامیک به بررسی نمایش‌نامه‌های او بپردازد. چنان‌گه گفتیم، او در این پژوهش، تضادهای دوگانه‌ در آثار رادی را مورد بررسی قرار می‌دهد. با توجه به تمرکز نمایش‌نامه‌های رادی بر خانواده و جامعه، تضادهای دوگانه به دو دسته‌ی تضادهای اصلی و تضادهایی تقسیم می‌شوند که به تبع مضامین اصلی، از دسته‌ی اول منشعب می‌شوند؛ تضادهای برآمده از موضوع خانواده مانند والدین/ فرزندان، سلطه/ تبعیت، سنت/ مدرنیته، ایمان/ زهد ریایی، شوهر/ زن، طغیان/ تسلیم و تضادهای دوگانه‌ی مرتبط با موضوع جامعه چون قدرت/ ضعف، سلطه/ تبعیت در مقوله‌ی طبقه‌ (اشرافیت/ فئودالیسم، ارباب/ رعیت، فرهنگ/ بی‌فرهنگی، فخرفروشی و نوکیسگی/ تواضع) در مقوله‌ی فرهنگ (روشنفکری/ تحجر، ایثار/ فرصت‌طلبی، سالوس/ صداقت، خیانت/ وفاداری و جوانمردی) و در مضمون مسب اعتبار و منزلت اجتماعی (ریا و عوام‌فریبی/ پاکی و صداقت).

 

عناوین مرتبط

پربحث‌های امروز

  1. سی ان ان: شکاف در ائتلاف امارات – عربستان، دردسر تازه دولت ترامپ

  2. انتقاد کاربران شبکه‌های اجتماعی نسبت به رفتار غیر متعارف جانسون در دیدار با مکرون

  3. مجوز تاسیس داروخانه به دیپلمه‌ها و بالاتر به شرطِ...

  4. داغی که ژاپن بر دل ایران گذاشت

  5. وجود ۱۲۰ گسل فعال در ایران

  6. جمالی: توقیف نفتکش به درخواست آمریکا بود/ ایران برنده فضای دیپلماسی شد

  7. شریعتمداری: نظام سلطه از تکثیر ما هراس دارد

  8. پنجعلی: پرسپولیس می تواند برای چهارمین بار هم قهرمان شود

  9. اشتغال مجدد مقرری بگیران بیمه بیکاری در دستور کار/ پرداخت ۶۷ درصد حقوق فرد بیکار از محل بیمه بیکاری

  10. ۲۰ درصد مردم انگلیس در فقر به سر می‌برند

  11. رویوران: امارات و عربستان بر سر یمن تبانی کردند/ تقسیم یمن خطرناک است

  12. رویوران: امارات و عربستان بر سر یمن تبانی کردند/ تقسیم یمن خطرناک است

  13. حذف چهار صفر از پول کشور ربطی به تورم ندارد

  14. چند هزار پزشک در ایران طبابت می کنند؟

  15. گروه های مافیایی پشت پرده مدیریت کودکان کار و خیابانی

  16. دریافت شهریه با ترفندی بنام «مدرسه الکترونیکی»

  17. آتش سوزی در جنگل‌های ارسباران  

  18. آمریکا: هدف از تحریم‌ها آوردن ایران به میز مذاکره است

  19. آمریکا: کمک به نفتکش ایران ممنوع است/کشتی‌رانی زیر ذره‌بین قرار دارد

  20. روس‌ها پدافند موشکی بومی ایران را به رخ اسرائیل کشیدند

  21. توطئه جدیدی از ضد انقلاب در مشهد خنثی شد

  22. برندگان نهایی «عصر جدید» انتخاب شدند/ «حماسه شن‌ها» فاتح قله استعداد‌ها

  23. ادامه لفاظی های نتانیاهو در خصوص ایران

  24. روسیه: اقدامات آمریکا دنیا را در آستانه رقابت تسلیحاتی قرار داده است

  25. لیگ برتر فوتبال در انتظار استقلالِ ایتالیایی و اولین دربی لیگ نوزدهم

پربحث‌های دیروز

  1. بازداشت دو نماینده مجلس به خاطر اخلال در بازار خودرو

  2. موضع‌گیری سخنگوی دولت و پرسش‌های بی جواب در پرونده مازیار ابراهیمی

  3. چند پرسش ساده از آقای احمد عراقچی

  4. هشدار نافرجام «ناو لینکلن» به ایران / آسیب به ۴ جنگنده اف‌۱۸

  5. ربیعی: کنترل بازار ارز خواست شورای‌عالی امنیت ملی و دستور رییس جمهوری بود

  6. زن برای کشتن شوهرش،پسر جوان را عاشق خود کرد

  7. روزنامه جمهوری اسلامی: نتایج کنکور امسال فاجعه است

  8. فجایع اقتصادی و راهبردی جنگ با ایران از نگاه نشریه وابسته به کنگره آمریکا

  9. قیمت بلیت های کنسرت مهران مدیری

  10. هیات نظارت درباره بازداشت ۲ نماینده و تخلفات آنها تصمیم‌گیری می‌کند

  11. شعبده بازهای معروف جهان چه می کنند؟ عصرجدید، چه چیزی نمایش می دهد؟

  12. «ناصر احمدی» گوینده برجسته خبر و دوبلاژ بامداد امروز درگذشت  

  13. سامانه باور ۳۷۳ قوی تر از s۳۰۰ روسیه  

  14. سامانه موشکی بُرد بلند باور ۳۷۳ رونمایی شد

  15. تبرئه از قصاص برای جوانی که دوستش را کشت/ قاتل: نیما مهدورالدم بود

  16. ظریف: اجازه نمی دهم یک قطره از آب خزر را از ما بگیرند

  17. توضیح سخنگوی دستگاه قضا درباره بازداشت ۲ نماینده مجلس

  18. تقلب در سیلوی دولتی؛ فضولات با گندم مخلوط می‌کردند و می‌فروختند

  19. آمریکا: گزینه توقیف نفتکش آدریان دریا را از روی میز برنمی‌داریم

  20. ثروت کاندیداهای ریاست جمهوری آمریکا چه قدر است؟

  21. تست سامانه باور ۳۷۳   

  22. پدافند رژیم صهیونیستی هواپیمای خودی را هدف گرفت

  23. باز هم خلاقیت چینی‌ها برای جذب گردشگر   

  24. بدبوترین شهر آمریکا کجاست؟  

  25. توضیحات ظریف درباره سفرش به پاریس

پربحث‌های هفته

  1. بالاخره در مساله حجاب چه کنیم؟

  2. تذکاری بر یک برداشت غلط از باوری درست درباره حکومت دینی

  3. ارتباط ازدواج و حجاب جوانان

  4. هشدار توکلی به مسئولان نظام درباره رشد حاشیه‌نشینی در کشور/ صدای «هل من ناصر» مستأجران و مستمندان را بشنویم

  5. بازداشت دو نماینده مجلس به خاطر اخلال در بازار خودرو

  6. پاسخ آملی لاریجانی به ادعاها و اتهامات اخیر/ از هیچ متخلف و فاسدی حمایت نکرده و نخواهم کرد/هیچگاه نگفته ام نجف می روم

  7. عراقچی: مداخله در بازار ارز با دستور رئیس‌جمهور انجام شد/ دولت وقوع بحران ارزی را باور نمی‌کرد/ تایید صلاحیت سالار آقاخانی توسط وزارت اطلاعات

  8. یکه زارع مدیرعامل ایران‌خودرو بازداشت شد

  9. توپی که پزشکان به زمین مشاغل دیگر می‌اندازند

  10. هزینه ۳ هزار میلیارد تومانی برای طراحی صندوق پژو ۲۰۶ / طراحی ۱۲۰ میلیارد تومانی سمند!

  11. موضع‌گیری سخنگوی دولت و پرسش‌های بی جواب در پرونده مازیار ابراهیمی

  12. صدور گواهینامه رانندگی موتور برای زنان از نگاه یک حقوقدان

  13. ایران خودرو بر سر دوراهی فروپاشی یا تولید ناب

  14. واکنش‌ها به نامه‌ای که باید سربسته می‌ماند

  15. تصویر دیده نشده از دیوار کشی رئیسی  

  16. اینستاگرام چطور باعث "احمق‌پروری" در جامعه شده است؟

  17. چند پرسش ساده از آقای احمد عراقچی

  18. واکنش احمد توکلی به اختلافات «آملی‌لاریجانی» و «یزدی»

  19. تکذیب استعفای جواد لاریجانی/ واکنش علی مطهری به ماجرای مازیار ابراهیمی/ تحلیل عباس عبدی از موضع‌گیری اخیر یزدی و آملی لاریجانی

  20. انتقاد تند نخبه جوان از وضع کشور در حضور رهبر انقلاب  

  21. واکنش‌ها به اظهارات منتسب به آیت‌الله یزدی/ سوال محمود صادقی درباره دلیل آزادی فرمانده عملیات ترور/دفاع یک اصلاح طلب از آیت‌الله مصباح یزدی

  22. بازداشت پوری حسینی و شکست اختصاصی‌سازی اقتصاد

  23. اژه‌ای: ‌فردی توانسته با بهانه‌ای ‌۳۸هزار سکه خریداری کند/ عمده ذخایر طلای کشور به‌دست خودمان بر باد رفته

  24. برنج ایرانی به‌نسبت پارسال 100 درصد گران شد

  25. هشدار نافرجام «ناو لینکلن» به ایران / آسیب به ۴ جنگنده اف‌۱۸

آخرین عناوین