«پس از هگل» فردریک بیزر؛ ترجمه سیدمسعود آذرفام؛ نشر ققنوس پس از هگل در فلسفه غوغا بود

دکتر علی غزالی‌فر*،   3971218136 ۱ نظر، ۰ در صف انتشار و ۰ تکراری یا غیرقابل انتشار
پس از هگل در فلسفه غوغا بود

مطالعه این کتاب برای فهم بهتر فلسفه‌های نیمه اول قرن نوزدهم ضروری است و مطالعه آن، تصویر فلسفه آلمانی را در ذهن ما دگرگون خواهد کرد. برای مثال می‌آموزیم که شوپنهاور تنها فیلسوف پساهگلی نیست و فیلسوفان متعددی در طراز او بودند. نیچه هم یک نوآور تمام‌عیار نیست، بلکه بیشتر سخنانش بازگویی چیزهایی بود که پیش از او بسیاری از فیلسوفان بارها گفته بودند

«پس از هگل»

(فلسفه آلمانی 1840-1900)

نویسنده: فردریک بیزر

مترجم: سیدمسعود آذرفام

ناشر: ققنوس، چاپ اول 1397

344 صفحه، 35000 تومان

 

****

 

دوست طنازی دارم که حتی سربه‌سر کتاب‌ها می‌گذارد. روزی یکی از نظریاتش را درباره کتاب‌های فلسفی رو کرد. گفت که این کتاب‌ها دو دسته هستند: مفصل و مختصر. در خواندن دسته اول، وقتی به انتهای کتاب برسیم، ابتدای آن را فراموش کرده‌ایم، اگر اصولا انتهایی در کار باشد؛ زیرا در مسیر مطالعاتی، کثرت مباحث، شیرازه مطلب را از دست خواننده خارج می‌کند و خستگی طاقت‌فرسای مطالعه، خواننده را از پای در‌می‌آورد. کتاب‌های نوع دوم هم مطلب مهمی ندارند و کل آنچه را می‌خواهند بگویند در یکی دو جمله خلاصه می‌شود. در یک کلام، مطالب اولی را نمی‌توان به چنگ آورد و دومی هم حرفی برای گفتن ندارد. در پایان این تقسیم‌بندی نظری، نتیجه عملی هم گرفت: هیچ کدام از کتاب‌ها را نباید خواند.

یکی دو هفته بعد باز او را دیدم. در نقد نظریه درخشانش گفتم: «کتاب‌ها دسته سومی هم دارند؛ کتاب‌های متوسط. درباره این‌ها چه می‌گویی؟» با شوروشعفی که از چهره‌اش تراوید و بر صدایش بارید، داد زد: «متوسط؟ وای خدا، من عااااشق کتاب‌های متوسط‌م.» حالا هم مطمئنم اگر این کتاب را ببیند با آن عشق خواهد کرد، همان‌طور که من از آن حظ فراوان بردم و البته همزمان متاسف شدم که چرا حجم این کتاب روشن‌گر بیشتر از این‌ها نیست. چراکه مطالب خوب فراوانی دارد که هیچ‌کدام تکراری نیستند و حتی برای یک کتاب‌خوان حرفه‌ای در زمینه فلسفه نیز کاملا تازگی دارد، در حدی که این کتاب از آن دست آثاری است که تمام نسخه‌های آن با یک تلنگر توسط دوست‌داران فلسفه به تاراج خواهد رفت و آن را با ولع خواهند بلعید. در این شکی نیست. اما یک نکته مهم را خاطرنشان می‌کنم. این کتاب را نه فقط برای آشنایی با موضوعش باید خواند، بلکه آن را به مثابه اثری برای فهم بهتر و عمیق‌تر خود فلسفه نیز باید مطالعه کرد؛ چراکه می‌توانیم فهم فلسفی خود را با آن ارتقا دهیم.

هر کسی به سراغ فلسفه برود، خواه ناخواه، به فیلسوف، فلسفه، نظریه یا دوره خاصی جلب می‌شود و آن را در مرکز فعالیت و دلمشغولی‌های خود قرار می‌دهد. این امر باعث می‌شود که پس از مدتی فیلسوفان، فلسفه‌ها و نظریات دیگر کم‌کمک به حاشیه روند و نادیده گرفته شوند. عیب این کار آن است که هیچ فیلسوف و فلسفه و نظریه‌ای جای دیگر موارد را پر نمی‌کند. این امر درباره یک دوره فلسفی هم صادق است و مشکلات بیشتری هم به بار می‌آورد؛ زیرا یک دوره تاریخی شامل چندین فیلسوف و فلسفه و ده‌ها نظریه فلسفی کلان است. متاسفانه این یک‌سویه‌نگری حتی در کار فیلسوفان بزرگ و مورخان نامدار هم رایج است. چه بسا علت شیوع آن در میان اهل فلسفه، غفلت همین بزرگان باشد.

یکی از دوره‌های تاریخی در فلسفه که به همین صورت نادیده گرفته شده، فلسفه آلمانی در نیمه دوم قرن نوزدهم است. متاسفانه عظمت هگل بر این دوران سایه انداخت و باعث شد که بسیاری از فیلسوفان نادیده گرفته شوند؛ فیلسوفانی که تمام تلاش‌های‌شان برای رها کردن گریبان فلسفه از چنگ اندیشه‌های هگل بود. تصور شایع که ریشه در تاریخ فلسفه‌های رایج دارد این است که همزمان با مرگ هگل، فلسفه در آلمان دفن شد و دیگر در آن‌جا خبر مهمی نبود از یک فلسفه جدی و جان‌دار، مگر تک‌وتوک استثنای محدود. حتی جریان ایده‌آلیسم نیز از آلمان رخت بربست و در فرانسه و انگلستان رحل اقامت افکند و در آن سرزمین‌های بیگانه به حیات خود ادامه داد. حتی مورخان نامدار فلسفه نیز همین تلقی را دارند. اما چرا؟

احتمالا علت اصلی این است که در دوران پساهگی هیچ فیلسوف و جریان فلسفی غالبی زمام امور را در دست نداشت. این وضعیت برخلاف دوران پیشین بود که جریان فلسفی ایده‌آلیسم سیطره مطلق داشت یا فیلسوفی مانند کانت محور بود یا هگل امپراطور فلسفه نامیده می‌شد. فردریک بیزر هم نشان می‌دهد پس از هگل انبوهی از فیلسوفان تازه‌نفس، قوی و قدر از راه رسیدند و در همه عرصه‌های فلسفه تاخت‌وتاز شدیدی کردند که تا پیش از آن سابقه نداشت. و البته به‌خوبی نیز این را اثبات می‌کند؛ زیرا آن‌چه را که پس از هگل رخ داده، نه تفسیر، بلکه گزارش می‌کند و پیش چشم ما قرار می‌دهد تا خودمان واقعیت امر را ببینیم.

به باور بیزر، دقیقا همین ویژگی اخیر بود که باعث رونق فلسفه پساهگلی شد. به دلیل نبود هیچ قدرت فلسفی حاکم و مسلط، مناقشات فلسفی شدت گرفت. کثرت منازعات باعث شد که نوآوری‌ها فوران کند و فلسفه جان تازه‌ای بگیرد. می‌توان این‌طور هم گفت که در فلسفه، همانند اقتصاد بازار، وجود رقابت مسبب رونق و فراوانی است و انحصار، فلسفه را از تکاپو می‌اندازد، حتی اگر توسط یک ابرفیلسوف باشد.

نقطه عزیمت نویسنده برای مباحث کتاب، نه قرن نوزدهم، نه نیمه دوم آن، و نه حتی فیلسوفان آن دوران است. او با رویکردی بدیع، از خود مناقشات شروع می‌کند و سپس به فیلسوفان و فلسفه‌های آنها می‌رسد و در نهایت تصویری کلی از آن دوران پرهیاهو برای ما ترسیم می‌کند. به عبارت دیگر او پاسخ‌ها و نظریات را ردیف نمی‌کند، بلکه پرسش‌های بنیادی را محور کتاب قرار داده و مناقشات مربوط به هر پرسش بزرگ را به زیبایی مرتب و روایت کرده است.

از نظر او بیشتر مناقشات آن دوران حول پنچ مسئله فلسفی بزرگ می‌چرخید: 1-فلسفه چیست؟ 2-آیا علم ذاتا ماتریالیستی است؟ 3-معرفت علمی چه محدودیت‌هایی دارد؟ 4-چگونه تاریخ بدل به علم می‌شود؟ 5-آیا زندگی ارزش زیستن دارد؟ هر کدام از این مسائل فصلی را به خود اختصاص داده‌اند. مقدمه روشن‌گر کتاب نیز بدفهمی رایج درباره دوران پساهگی، علل این بدفهمی، نقد آن و دلایل اهمیت این دوران و روش پرداختن به آن را بیان می‌کند. ناگفته نماند که امروزه همچنان این پرسش‌ها مطرح هستند و هم پاسخ‌های آنها به‌کار می‌آیند.

مطالعه این کتاب برای فهم بهتر فلسفه‌های نیمه اول قرن نوزدهم ضروری است و مطالعه آن، تصویر فلسفه آلمانی را در ذهن ما دگرگون خواهد کرد. برای مثال می‌آموزیم که شوپنهاور تنها فیلسوف پساهگلی نیست و فیلسوفان متعددی در طراز او بودند. نیچه هم یک نوآور تمام‌عیار نیست، بلکه بیشتر سخنانش بازگویی چیزهایی بود که پیش از او بسیاری از فیلسوفان بارها گفته بودند. حتی برخی از مشهورترین و بدیع‌ترین نظریاتش همچون "خدا مرده است" صرفا پژواک نظریات گذشتگان بود. البته نه فقط برای فهم فلسفه‌های قاره‌ای، بلکه برای فهم فلسفه‌ رقیب، یعنی پوزیتیویسم هم لازم است که سرچشمه جریان فلسفه‌های تحلیلی واقع شد. این فلسفه‌ها نیز ریشه در فلسفه‌های آلمانی آن دوران دارند و پدران آنها آلمانی بودند و نه انگلیسی‌زبان. لذا علت دیگر اهمیت این دوره آن است که برای شناخت بهتر و عمیق‌تر مناقشات فلسفی قرن بیستم کمال اهمیت را دارد؛ زیرا فلسفه‌های قرن بیستم در بستر مناقشات این فلسفه‌ها پدیدار شدند و نه مثلا در بستر فلسفه هگل. فلسفه هگل در آن دوران و حتی در نیمه اول قرن بیستم از مدار توجه خارج شده بود و احیا و عطف توجه به آن در نیمه دوم قرن بیستم شکل گرفت.

بیزر همه این‌گونه مناقشات را به صورت ماجرایی زنده روایت می‌کند. به همین دلیل هیچ چیزی را که برای این امر لازم باشد از قلم نمی‌اندازد. برای مثال او این نکته مهم را خاطرنشان می‌کند که در آن دوران دانشکده‌ها برای ادامه فعالیت خود نیاز به بودجه دولتی داشتند. گرفتن بودجه نیز توجیه می‌خواست و استادان باید از رشته‌های خود دفاع می‌کردند و نشان می‌دادند که دانش آنها یک حوزه تخصصی و ضروری است به‌طوری‌که هیچ دانش دیگری جایگزین آن نمی‌شود. این دفاع از آن رو ضروری بود که علوم طبیعی و تجربی به طرز درخشانی در حال پیشروی بودند و با بلندپروازی می‌خواستند همه قلمرو دانش بشری را تسخیر کنند، از جمله قلمرو فلسفه. در آن شرایط بحرانی، فیلسوفان برای نان شب هم که شده باید از فلسفه خود دفاع می‌کردند وگرنه جایی در دانشگاه نداشتند؛ اتفاقی که برای مارکس و دیگر هگلی‌های جوان پیش آمد و آنان از فضای آکادمیک رانده شدند؛ زیرا فلسفه را دانشی می‌دانستند که کارکرد آن نه ارائه معرفتی ایجابی، بلکه فقط نقد رادیکال همه چیز است. البته غوغایی که به پا شده بود، محصور در دانشگاه‌ها نماند و مناقشات را از فضای دانشکده‌ها به عرصه عمومی هم کشاند. حتی همسران برخی از فیلسوفان نیز وارد منازعات می‌شدند و در دفاع از شوهران خود کتاب می‌نوشتند. بله، در آن نبردهای فکری، زنان فیلسوفی بودند که در خط مقدم فلسفه با حریفان می‌جنگیدند.

خلاصه این‌که با روایتی فوق‌العاده جذاب روبه‌رو هستیم که در فصل پنج به اوج خود می‌رسد؛ آن‌جایی که بحث به بدبینی، درد، لذت، سعادت، کار، عزلت، تنهایی، زیبایی، هنر و عشق می‌رسد. ماجرا با سرشت فلسفه آغاز می‌شود و، پس از گذر از علم و تاریخ، در نهایت به سرشت زندگی می‌رسد. این‌گونه است که فلسفه و زندگی به هم گره می‌خورند. به همین دلیل، کتاب فقط ارزش تاریخی ندارد، بلکه مطالب آن فی‌نفسه ارزشمند و آموزنده است. لذا، علاوه بر مباحث فلسفی سودمند، در این کتاب شاهد مطالب زیادی هستیم که به درد زندگی امروز ما می‌خورند، برای مثال این قطعه:

پلوماخر معترف است که گاهی اوقات کار می‌تواند بسیار باارزش و لذت‌بخش باشد. اما تاکید دارد که برای این منظور تحقق سه شرط ضروری است: (1) فعالیت شغلی فرد با میل او به عمل توازن داشته باشد؛ (2) فعالیت نیز اهداف شخصی فرد را ارتقا دهد؛ و (3) فعالیت واجد معنایی والا به عنوان امری به لحاظ اجتماعی سودمند باشد. منتها این شرایط به‌ندرت محقق می‌شوند؛ در اغلب موارد، جایی که کارگر قرار است اسباب امرار معاش خویش را کسب کند، مقتضیات کار بر نیاز طبیعی به حرکت پیشی گرفته و مستلزم صرف انرژی فیزیکی و روانی عظیمی است. حقیقت تلخ این است که، برای اکثریت مردم، کار به معنای قربانی ساختن بخشی از زندگی در جهت به دست آوردن بخشی دیگر است. در مورد کار اکثریت عظیمی از مردم، این حکم کهن متاسفانه صادق است: «اگر زندگی خود را پای کار نگذاری، هرگز آن را پس نخواهی گرفت». به همین دلیل است که هدف اکثریت مردم نه کار، که فراغت است، بدین معنا که آن‌ها کار می‌کنند فقط برای این‌که دیگر مجبور به کار کردن نباشند. پلوماخر این موقعیت را «تناقض تراژیک حیات فرهنگی» قلمداد می‌کند نه نتیجه موقت شکلی تاریخی از سازمان سیاسی یا اقتصادی.

* دکترای فلسفه

عناوین مرتبط

دیدگاه کاربران

ناشناس۸۱۴۳۵۹۰۰:۳۴:۰۱ ۱۳۹۷/۱۲/۱۹
واقعا حیف عمر که با فلسفه و عقاید و حرفهای فلسفی بحران کنیم.

پربحث‌های امروز

  1. تلاش خانواده نجفی برای گرفتن رضایت/ خانواده استاد: فقط قصاص/ نجفی خطاب به مادر میترا: دخترتان امانت بود اما امانتدار خوبی نبودم

  2. واکنش کاربران توییتر به سرنگونی پهپاد آمریکایی/ مقابله و برد- برد یعنی این.../ تعریف جدید بی‌بی‌سی از جاسوسی!/ شیرها دندان‌های خود را برای لبخند به نمایش نمی‌گذارند  

  3. توکلی: روحانی فرافکنی می‌کند؛ عامل نابسامانی اقتصادی داخلی است/ FATF با برخی اصول قانون اساسی مغایرت دارد

  4. این جنگ اقتصادی، جنگ اراده‌هاست/ چرا دولت آرایش جنگی ندارد؟

  5. بهای دروغ‌ها چیست؟

  6. کاش از این موشک‌ها در ۱۲ تیرماه 67 هم داشتیم

  7. ترامپ: احتیاجی نداریم در تنگه هرمز باشیم/ درخواست آمریکا از ایران

  8. اعلام فهرست نجومی بگیران صندوق بازنشستگی کشوری/ حقوق ۳۸میلیون تومانی یک مدیر + جدول

  9. خاص‌ترین و گرانقیمت‌ترین تویوتا لندکروز ایران  

  10. اعتراف بزرگ و غرورآور مجری الجزیره  

  11. ترامپ: گفت‌وگوی فوق‌العاده‌ای با بن سلمان داشتیم؛ گفتم "اینکه از شما محافظت می‌کنیم، باید پول بدهید"؛ گفت "بله"

  12. کشور وزارت تولید می‌خواهد، نه وزارت واردات

  13. واکنش دادستان کل کشور به ادعایی درباره رسیدگی مجدد به پرونده سعید طوسی

  14. پناهیان: جریانی مشکوک موجب امنیت بی‌حجاب‌ها شده است

  15. دادستان کشور: «علاءالدین» متواری است/ معلوم نیست به چه شکل از زندان آزاد شده

  16. نوبخت: در خصوص نظام بانکی بی‌انصافی صورت گرفته/ موسسه‌های مالی غیرمجاز ۳۶ هزار میلیارد تومان به دولت خسارت زدند

  17. واکنش پلیس تهران به هنجارشکنی 5 دختر و پسر در تهرانپارس

  18. ادعای وزیر خارجه انگلیس: خرابکاری در نفت‌کش‌ها مطمئناً کار ایران است

  19. احتمالا اینستکس امروز تحریم می‌شود

  20. ریابکوف: روسیه و متحدانش تحریم‌های آمریکا علیه ایران را بی‌اثر می‌کنند

  21. رئیس قوه قضاییه: انقلاب اسلامی حقوق مردم را از حاشیه به متن آورد/ رعایت حقوق، مبنای هر تصمیم در ایران است

  22. جانشین فرمانده سپاه: جنگ آشکار با آمریکا ادامه دارد/ انقلاب اسلامی و آمریکا هرگز نمی‌توانند در کنار هم قرار بگیرند

  23. زنگنه: کاهش فروش نفت ایران مطلقاً دروغ است

  24. مدّاحانِ جنجالی و فقرِ فرهنگی

  25. گابارد خطاب به ترامپ: تا دیر نشده، به برجام بازگرد

پربحث‌های دیروز

  1. شما نظر دهید/ سوال و موضوعاتی که انتظار دارید امشب ابراهیم رئیسی به آن پاسخ دهد، چیست؟

  2. جهانگیری و فریب مردم؛ چرا معاون رئیس‌جمهور جامعه را سرکار می‌گذارد؟

  3. بحث شدید روحانی با جهانگیری/ معاون اول قهر کرد/ روحانی خطاب به جهانگیری: شما دنبال سرنگونی دولت هستید+تکذیب ها و تایید ها

  4. فریاد اجاره نشین‌ها را کسی می‌شنود؟

  5. تحریم دوشنبه آمریکا علیه ایران چیست؟

  6. اعضای باند نفوذی در وزارت نفت دستگیر شدند

  7. نظر علی مطهری درباره نحوه پوشش بازیگران در خارج

  8. ترامپ: هرگز حمله به ایران را "لغو" نکردم

  9. مجازات همسایه خائن صادر شد

  10. اصل ۴۲ و ۴۹ قانون اساسی پس از ۴۰ سال اجرایی خواهد شد؟/ طرح اعاده اموال نامشروع و رسیدگی به دارایی مقامات و مسئولان؛ دو بال برای مبارزه با فساد و ایجاد شفافیت

  11. کدام چشم ایرانی «بلندپروازترین پهپاد آمریکایی» را کشف کرد؟ + تصاویر

  12. آیت‌الله رئیسی: حساب‌های قوه قضائیه به ۵ حساب تقلیل یافت/ سالانه گزارش عملکرد این حساب‌ها را می‌دهم/ اگر درباره ماجرای زندان فشافویه، کم‌کاری مسئولی ثابت شود،‌ قطعا او را برکنار می‌کنیم

  13. کنایه داماد روحانی به آشنا و واعظی: «دولت نه واعظی توانمند دارد نه مشاورانی آشنا به سیاست»

  14. تکذیب درگیری لفظی روحانی با جهانگیری و قهر معاون اول/ دلیل انتقاد عجیب و کنایه آمیز داماد رئیس جمهور/ ذوالنوری چگونه به ریاست کمیسیون امنیت رسید؟

  15. ادعای برادر میترا استاد: نجفی با چند زن در ارتباط بود!/ نجفی انکار می‌کرد و می‌گفت هرچه بوده مربوط به گذشته است

  16. رفتار عجیب تماشاگران بازی ایران و فرانسه

  17. سردرگمی استراتژیک ترامپ

  18. رئیسی: با چادر به سرکردن متهمان خانم مخالفم  

  19. ماجرای سانسور و حذف برخی واژگان از سریال "گاندو"/ تصویر پردازی از سوءاستفاده برخی وابستگان به مسئولان

  20. ترامپ: بولتون می‌خواهد با تمام دنیا بجنگد/من دنبال جنگ نیستم

  21. حاشیه مراسم ختم "میترا استاد"

  22. موسوی خطاب به ترامپ: مگر تحریمی مانده که آمریکا علیه ایران نکرده باشد

  23. معاون رئیس جمهوری آمریکا: ترامپ آماده مذاکره بدون پیش شرط با ایران است

  24. انتقاد یک مرجع تقلید از کوتاهی برخی مسئولان در مسئله حجاب

  25. تفریح تابستانی در رودخانه قم  

پربحث‌های هفته

  1. ترامپ: حمله به ۳ سایت ایران در دستورکار بود/ ۱۰ دقیقه پیش از حمله آن را متوقف کردم

  2. شما نظر دهید/ سوال و موضوعاتی که انتظار دارید امشب ابراهیم رئیسی به آن پاسخ دهد، چیست؟

  3. موشک فوق افسانه‌ای ایران در سرنگونی پهپاد آمریکایی

  4. جهانگیری و فریب مردم؛ چرا معاون رئیس‌جمهور جامعه را سرکار می‌گذارد؟

  5. سرنگونی پهپاد جاسوسی «گلوبال هاوک» در هرمزگان/ پرواز RQ-۴ از پایگاه آمریکایی در جنوب خلیج فارس/ سنتکام با صدور بیانیه‌ای رسما تایید کرد+واکنش ترامپ

  6. هزينه‌هاي يك دروغ!

  7. روایت واقعی از گودال جنجالی رآکتور اراک

  8. سرنگونی پهپاد جاسوسی آمریکا در سواحل هرمزگان

  9. مدیر مالی وزارت نفت در حین خروج از کشور دستگیر شد

  10. می‌شود برجام را با روسیه و چین ادامه داد؟

  11. فیلمی از لحظه انهدام پهپاد امریکایی توسط سامانه سوم خرداد  

  12. تلاش خانواده نجفی برای گرفتن رضایت/ خانواده استاد: فقط قصاص/ نجفی خطاب به مادر میترا: دخترتان امانت بود اما امانتدار خوبی نبودم

  13. بحث شدید روحانی با جهانگیری/ معاون اول قهر کرد/ روحانی خطاب به جهانگیری: شما دنبال سرنگونی دولت هستید+تکذیب ها و تایید ها

  14. پیام سرنگونی پهپاد آمریکایی توسط ایران

  15. آیا به افراد مشهور و سلبریتی‌ها بدهکاریم؟

  16. ترامپ: آماده مذاکره بدون پیش شرط با ایران هستم

  17. نگاهی به مرگ محمد مرسی

  18. واکنش کاربران توییتر به سرنگونی پهپاد آمریکایی/ مقابله و برد- برد یعنی این.../ تعریف جدید بی‌بی‌سی از جاسوسی!/ شیرها دندان‌های خود را برای لبخند به نمایش نمی‌گذارند  

  19. شبهات امنیتی قانون اعطای تابعیت به فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی و مردان خارجی

  20. فریاد اجاره نشین‌ها را کسی می‌شنود؟

  21. واکنش زنگنه به سعید جلیلی/ در حضور سران قوا مناظره کنیم

  22. قوه قضائیه درباره قتل علیرضا شیرمحمدعلی شفاف سازی کند+ اطلاعیه سازمان زندان‌ها

  23. دادستان کل کشور: هر کسی نمی‌تواند بگوید هر جور دلم می‌خواهد می‌پوشم/ پشت فرمان و داخل اتومبیل را حریم خصوصی نمی‌دانیم

  24. روسیه: ایران به اس 400 نیاز خواهد داشت

  25. پهباد ۲۰۰ میلیون دلاری آمریکا شکار شد  

آخرین عناوین