آسیب‌شناسی خصوصی‌سازی‌ در ایران

مهدی تدین، گروه تعاملی الف،   3991022012 ۳ نظر، ۲ در صف انتشار و ۰ تکراری یا غیرقابل انتشار
آسیب‌شناسی خصوصی‌سازی‌ در ایران

در اغلب شرکت‌های دولتی تصمیم گیرنده‌نهایی دولت است برخلاف شرکت‌های غیردولتی که محیط کسب و کار و شرایط بازار درآنها تعیین کننده فعالیت‌هایشان است که درنتیجه مدیریت دولت مشکلات زیادی ازجمله: ایجاد انحصار، کاهش بهره‌وری بنگاه اقتصادی و عدم تناسب هزینه و بهره به وجود می‌آید. اما برای برون رفت از آن شرایط آشفته در شرکت دولتی مناسبترین راهی که کارشناسان پیشنهاد می‌کنند خصوصی‌سازی است. عبارت «خصوصی‌سازی» به معنی مجموعه اقداماتی است که برای واگذاری مالکیت یا مدیریت  شرکت‌های‌دولتی به بخش‌خصوصی، انجام می‌گیرد. که بهترین نوع خصوصی‌سازی واگذاری شرکت دولتی به عموم مردم و یا تعاونی‌ها است؛ در نهایت ذی‌نفعان این چنین واگذاری‌ها، عموم مردم خواهند بود که علاوه بر جلوگیری از ایجاد انحصار بخش غیردولتی، نظارت همگانی بر بنگاه و بهبود بهره‌وری شرکت را هم به همراه دارد.

هدف از خصوصی سازی:

خصوصی‌سازی به دنبال اهداف متعددی است که ارتقاءکارایی بنگاه‌های اقتصادی مهم‌ترین هدف آن است که در صدر سیاست‌‌های‌ کلی‌ اصل 44 هم بدان اشاره شده است زیرا اغلب خصوصی‌سازی‌های انجام شده در جهان، رشد بهره‌وری شرکت‌ها را به همراه داشته است. باتوجه به این که اکثر شرکت‌های دولتی از سطح بهره‌وری پایین برخوردار بوده‌اند و برخی از آنها به لطف حمایت‌های‌مالی و غیرمالی دولت زیان خود را جبران کرده‌اند پس خصوصی‌سازی برای توسعه اقتصادی هرکشوری گریزناپذیر است اما در مقام عمل خصوصی‌سازی در ایران موفق نبوده‌است و آثار زیان باری داشته است من جمله باعث بیکاری کارگران و تعطیلی کارخانه‌های موفق متعددی شد‌ه‌ است لذا اغلب اهداف مذکور در سیاست‌های‌کلی‌اصل44 محقق نشده است. برای آسیب‌شناسی خصوصی‌سازی در ایران ابتدا لازم است با معیارهای یک خصوصی‌سازی موفق طبق آشنا شویم.

الزامات یک واگذاری مطلوب:

 تحقق اهداف خصوصی سازی الزاماتی دارد که به سه دسته کلی تقسیم می‌شود:

الف ) دسته اول الزامات و اقدامات قبل از انجام فرآیند خصوصی‌سازی است که با بررسی تجربه کشورهای موفق ملاحضه می‌گردد اقداماتی از قبیل تجدید ساختار فیزیکی، فناورانه، مالی بنگاه‌ها، تعدیل نیروی کار در دوره قبل از واگذاری شرکت انجام شده است که در تجربه خصوصی سازی ایران این‌گونه اقدامات دیده نمی‌شود؛ به عنوان مثال بررسی خصوصی‌سازی‌های انجام شده توسط سازمان تروی‌هند که متولی خصوصی‌سازی در کشورآلمان است نشان‌دهنده بازسازی تجهیزات فرسوده شرکت‌ها ویا جایگزین‌ نمودن آن‌ها با تجهیزات نو با فناوری بالاتر قبل از خصوصی‌سازی است. البته چنین الزاماتی در قانون اجرای‌سیاست‌های‌کلی‌اصل44 وجود ندارد و به نظر می‌رسد وجود چنین الزام قانونی توسط مقنن در فرایند خصوصی سازی صحیح و ایجاد رغبت در بخش خصوصی برای خرید بنگاه بسیار حائز اهمیت می‌باشد.

ب) دسته دوم الزامات و بررسی‌های زمان انجام واگذاری است که اغلب مفاد قانون اجرای‌سیاست‌های‌کلی‌اصل44 ناظر به این دسته الزامات است ازقبیل:‌ قیمت‌گذاری توسط کارشناس، امکان استفاده از انواع راه‌های واگذاری، بررسی صلاحیت خریدار توسط سازمان مربوطه، البته این بیان این نکته نیز خالی از لطف نیست که در عمل به این الزامات هم بنابر دلایلی از جمله تخلف در قیمت‌گذاری توسط کارشناس، شتابزدگی دولت برای واگذاری‌ها به علت الزام دولت به واگذاری در مهلت مقرر،کم توجهی شده است.

بطورکلی می‌توان گفت سه نوع واگذاری وجود دارد: واگذاری مدیریت، واگذاری مالکیت و واگذاری مدیریت و مالکیت بطور همزمان که روح کلی حاکم بر سیاست‌های‌کلی اصل44 ناظر بر واگذاری همزمان مالکیت و مدیریت است که در عمل در برخی از واگذاری‌ها دیده شده است که فقط مالکیت واگذارشده است و مدیریت کماکان با دولت است که با هدف کاستن ازبار مالی و مدیریتی دولت تعارض دارد.

ج) دسته سوم الزامات و اقدامات بعد از انجام واگذاری است. وظیفه دولت بعد از واگذاری شرکت دولتی به پایان نمی‌رسد و برای تحقق بهبود بهره‌وری بنگاه اقتصادی نظارت وحمایت‌های دولت بعد از انجام واگذاری الزامی است که در بند (ج) ماده 9 قانون اجرای‌سیاست‌های‌ کلی‌ اصل 44 حمایت‌هایی برای بخش تعاونی درنظر گرفته شده است اما اولا چنین حمایت‌هایی در عمل دیده نشده‌است. ثانیا حمایت‌های مذکور در قانون اجرای‌ سیاست‌های‌‌ اصل44 کافی به نظر نمی‌رسد. علاوه بر چنین حمایت‌هایی نظارت هایی برعملکرد خریداران نیز از سوی نهادهای حاکمیتی نیز لازم است تا سرانجام خصوصی سازی به بیکاری کارگران و فروش اموال منقول و غیرمنقول شرکت وتعطیلی بنگاه کشیده نشود.

حال که به طور اجمالی به الزامات خصوصی‌سازی اشاره شد به مهم‌ترین مشکلات خصوصی سازی‌های انجام شده به طور مشخص‌تر اشاره می‌شود و در انتها به برخی از راهکارها اشاره خواهد شد.

مسائل خصوصی سازی در ایران: 

1.  چالش‌های قانونی: 

الف) در این قانون اکثر اهداف مذکور در صدر سیاست‌های‌ کلی‌ اصل44 قانون اساسی به صورت کمی و یاکیفی بیان نشده است و تنها در حوزه واگذاری و بخش تعاون، چند هدف کمی ذکرشده است که این موارد کافی به نظرنمی‌رسد و روح کلی حاکم بر قانون بیش تر ناظر بر هدف کاستن از بارمالی و مدیریتی دولت است و الزاماتی برای تحقق سایر اهداف درنظرگرفته نشده است؛ مثلا برای توانمندسازی و ارتقاء کارایی بنگاه‌ها مواد موثرهمراه با ضمانت اجرای بازدارنده وجود ندارد.

ب) این قانون با تعیین فرصت زمانی کوتاه برای واگذاری، ضمن ایجاد شتابزدگی در اجرا، سبب شد آنچه از واگذاری‌ها مورد انتظار بود محقق نشود. یکی از تبعات سوء شتابزدگی در خصوصی سازی، عرضه بلوکی (به صورت عمده) سهام شرکت‌های دولتی بوده است که تاحدودی مانع تحقق هدف افزایش مالکیت عمومی شده است چون غالبا در چنین واگذاری‌هایی عموم جامعه توانایی خرید چنین حجم بالای سهام را ندارند و از طرفی عرضه بلوکی باعث ایجاد انحصار در برخی موارد شده است که خود انحصارهم تبعات مخرب دیگری بدنبال خواهد داشت.

2. چالش‌های اجرایی: 

در عمل به قانون نیز مشکلاتی وجود دارد از جمله این که به دلیل بدهی سنگین دولت به نهاد‌های عمومی و سایر اشخاص، سهم قابل‌توجهی از منابع حاصل از واگذاری، بدون توجه به مفاد ‌ماده (29) قانون اجرای سیاست‌های‌ کلی‌ اصل44 (که مصارف وجوه حاصل از واگذاری را مشخص کرده است) برای رد دیون دولت اختصاص می‌یابد  افزون براین درمواردی شرکت‌ها به سازمان‌های غیرمتخصص و غیرمرتبط با فعالیت شرکت واگذار می‌شود که ارتقای کارایی شرکت را با چالش‌های جدی روبرو می‌کند. عدم باور مدیران دولتی به کارکرد مطلوب بخش خصوصی و وجود مقاومت در میان مدیران دولتی به دلیل منافع شخصی آنها هم باعث کند شدن روند خصوصی‌سازی‌ها شده است. علاوه برموارد فوق نظارت براجرای واگذاری‌ها نیز مطلوب نبوده‌ و هیات عالی نظارت براجرای سیاست‌های کلی، نظارت ‌موثر و دقیقی انجام نداده است.

لذا طبق نظر کارشناسان خصوصی‌سازی‌های انجام شده تا بحال موفقیت لازم را نداشته پس ابتدا باید خصوصی‌سازی‌ها به طور موقت متوقف شوند تا اصلاحات اساسی و ساختاری در قوانین و مخصوصا قانون اجرای‌سیاست‌های کلی اصل44 صورت بگیرد و از طرف دیگر پس از اجرای دوباره رعایت نکات زیر حائز اهمیت است:

· فرآیند خصوصی سازی با آرامش و تحت نظارت و بازرسی موثر ناظران انجام شود.

· صلاحیت خریداران برای اداره مطلوب بنگاه بررسی شود.

· از طرفی بعد از واگذاری به توانمندسازی بنگاه و حمایت و نظارت برآن نیز توجه ویژه شود.

به امید آنکه درنتیجه رعایت نکات فوق به اهداف خصوصی سازی خصوصا ارتقای کارایی بنگاه توجه ویژه شود و سرمایه‌های ملت ازبین نرفته، اشتغال‌زایی که در سال‌های متمادی بوجود آمده است در زمان کوتاه پس از واگذاری نابود نشود.

* پژوهشگر کمیته موانع حقوقی تولید دفتر مطالعات راهبردی رونق تولید

دیدگاه کاربران

ناشناس۱۷۷۴۱۶۱۰۷:۴۹:۴۸ ۱۳۹۹/۱۰/۲۲
تعداد ویلاهای خصوصی مسئولین نشان می دهد که خصوصی سازی چه بر سر مملکت آورده است
ناشناس۱۷۷۴۲۷۲۰۹:۱۹:۰۸ ۱۳۹۹/۱۰/۲۲
خصوصی سازی نگویید، بگویید بالا کشیدن اموال عمومی و مردم توسط از ما بهتران در روز روشن
ناشناس۱۷۷۴۲۷۸۰۹:۲۵:۴۶ ۱۳۹۹/۱۰/۲۲
واگذار کردن این امور به نور چشمی ها البته بدون هیچگونه ضابطه و قوانین درست و حقیقی به اسم خصوصی سازی ، نه قانونی ، نه شرعی و نه بر اساس عقل سلیم است.

نظراتی كه به تعميق و گسترش بحث كمك كنند، پس از مدت كوتاهی در معرض ملاحظه و قضاوت ديگر بينندگان قرار مي گيرد. نظرات حاوی توهين، افترا، تهمت و نيش به ديگران منتشر نمی شود.

یکتانت

پربحث‌های دیروز

  1. وزیر آموزش و پرورش: تأثیر تعیین کننده‌ای بین بازگشایی مدارس و شیوع کرونا وجود ندارد

  2. سرانجام خلبانی که شاه و رجوی و بنی‌صدر را فراری داد

  3. همتی: کاهش نرخ ارز حاصل تلاش بانک مرکزی است، سیاسیون به خودشان وصل نکنند

  4. مرگ بیش از ۲۰ نفر پس از تزریق واکسن فایزر در نروژ

  5.  نادران: با رد بودجه دولت می‌توانستیم ژست انقلابی بگیریم اما گزینه اصلاح به نفع مردم را انتخاب کردیم/ ۴ محور اصلاح بودجه ۱۴۰۰

  6. ۱۰ آلمانی پس از دریافت واکسن فایزر جان خود را از دست دادند

  7. پیشنهاد معاون اوباما به بایدن برای «توافق موقت» با ایران

  8. پورابراهیمی: در لایحه بودجه ناترازی‌ غیرقابل انکار و گسترده وجود دارد/ مردم از ما ثبات و قدرت خرید می‌خواهند

  9. خرازی: ذبح مدیریت در همین دوره روحانی صورت گرفت/ باید به خاطر رئیس‌جمهور اجاره‌ای توبه کنیم

  10. کره شمالی بزرگترین رژه نظامی خود را با نمایش موشک‌های بالستیک جدید برگزار کرد

  11.  محسن رضایی: ملت ما از دست لیبرال‌ها و غربگرایان خسته شده است/ به «وحدت کبیر» در دهه سرنوشت انقلاب نیازمندیم

  12. شناسایی ۱۲ هزار "کارمند خیالی" در دولت افغانستان

  13. کامن دریمز: تفکر پلید ترامپیسم را باید کنار گذاشت

  14. استخراج بیت کوین با طعم نوشابه

  15. کدام فناوری‌ها ایلان ماسک را ثروتمندترین فرد جهان کردند؟

  16. چهره ضد ایرانی دولت اوباما از سوی بایدن به عنوان معاون رئیس سیا انتخاب شد

  17. وام مسکن ملی در یک قدمی ۱۵۰ میلیون تومان/ قسط ماهانه ۲.۵ میلیون تومان می‌شود

  18. با تغییر دولت آمریکا، کره دارایی‌های ایران را برمی‌گرداند؟

  19. فدراسیون تکواندو هادی ساعی را نقره داغ کرد/ یک سال محرومیت + ۱۰ میلیون جریمه

  20. جزئیات صدور کارت شناسایی برای معلمان مدارس غیردولتی

  21. تندیس های بی روایت!  

پربحث‌های هفته

  1. زمستون، قشنگه از پشت شیشه !...

  2. حاشیه‌های بی‌پایان خانواده هاشمی رفسنجانی

  3. از ندا آقاسلطان و ترانه موسوی تا اشلی بابیت؛ تفاوت در چیست؟

  4. چند نکته درباره دولت جوان حزب‌اللهی

  5. درنگی بر دستور منع واردات واکسن‌های آمریکایی و انگلیسی

  6. برگ برنده انتخابات ۱۴۰۰ چیست؟/ نتایج نظرسنجی درباره قالیباف، ظریف و لاریجانی/ ویژگی‌های رئیس‌جمهور بعدی

  7. اگرهای تمام نشدنی !

  8. آپارتاید پزشکی

  9. خواب جدید دولت برای برق ؟!

  10. تصویری از خودروی رئیس سابق محیط زیست دماوند

  11. دعوت از رئیسی برای نامزدی در انتخابات/ پاسخ جهانگیری به منتقدان ارز ۴۲۰۰/ حسن خمینی گزینه اجماعی اصلاح‌طلبان می‌شود؟/ نتایج جالب یک نظرسنجی درباره انتخابات ۱۴۰۰

  12. چرا رهبر انقلاب با وارد کردن واکسن‌های آمریکایی و انگلیسیِ کرونا مخالفت کردند؟

  13. حاجی میرزایی: تصمیم ستاد کرونا حضوری شدن آموزش‌هاست/ مدارس تمام مناطق بجز مناطق قرمز باید باز باشد

  14. «فریاد عده‌ای بلند می‌شود، اما به این جیغ‌ها توجه نکنید»

  15. توصیه رهبری به قالیباف/ پاسخ عجیب فائزه هاشمی به برادرش/ روایت علی مطهری از جلسات مشترک سیاستمداران دو جناح/ شرایط برای حضور لاریجانی در انتخابات مهیا نیست

  16. نامه محسن هاشمی به فائزه هاشمی: عذرخواهی کن

  17. پاسخ کنایه‌آمیز فائزه هاشمی به برادرش: به تو حق می‌دهم چون برای خودت آینده‌ای ترسیم کرده‌ای

  18. سخنگوی صنعت برق: اگر مردم ۱۰ درصد صرفه جویی کنند مشکل خاموشی حل می‌شود

  19. نحوه بازگشایی مدارس؛ حضور دانش‌ آموزان از اول بهمن اجباری است؟

  20. چرا ریزش بورس متوقف نمی‌شود؟!

  21. توضیحات وزیر بهداشت درباره ممنوعیت واردات واکسن آمریکایی/ چرا لاریجانی به نامزدی در انتخابات متمایل نیست؟/ کنایه ابطحی به فائزه هاشمی/ پیش‌بینی موحدی کرمانی درباره سرنوشت FATF در مجمع

  22. ولایتی: شرط رهبر انقلاب تعهد کتبی اوباما بود نه قول شفاهی/ مکانیسم ماشه در مذاکره مجدد باید حذف شود

  23. چرا باید به واکسن ایرانی اعتماد کنیم؟

  24. وزیر آموزش و پرورش: تأثیر تعیین کننده‌ای بین بازگشایی مدارس و شیوع کرونا وجود ندارد

  25. نگرانی آیت‌الله ‌جنتی درباره آلودگی هوا/ وعده روحانی درباره قیمت دلار/ کدام نمایندگان در فکر پاستور هستند؟/ انتقاد تند سردار جعفری از روحانی/ روایت جلیلی از ۱۵۰۰ تحریم آمریکا علیه ایران

آخرین عناوین