«سینما جهنم»؛ کریم نیکو نظر؛ نشر چشمه سینما رکس؛ حقیقت گم شده

حمیدرضا امیدی‌سرور،   3990822108 ۱۳ نظر، ۰ در صف انتشار و ۱۲ تکراری یا غیرقابل انتشار

در شب ۲۸ مداد ۱۳۵۷ سینما «رکس آبادان» در حین نمایش فیلم «گوزن‌ها» ساخته معروف مسعود کیمیایی دچار آتش‌سوزی شد و صد‌ها نفر در آتش سوخته و جزغاله شدند. جنایتی هولناک که تا آن زمان در ایران نمونه مشابهی نداشت، آن هم درست در روزهای مبارزات انقلابی مردم علیه رژیم گذشته اتفاق افتاد

«سینما جهنم»

(شش گزارش درباره آدم‌سوزی در سینما رکس» 

نویسنده: کریم نیکو نظر

ناشر: چشمه، چاپ اول 1399

253 صفحه، 48000 تومان

 

****

 

در شب 28 مداد 1357 سینما «رکس آبادان» در حین نمایش فیلم «گوزن‌ها» ساخته معروف مسعود کیمیایی آتش گرفت و صد‌ها نفر در آتش سوختند. جنایتی هولناک که نه تا آن زمان که تا امروز نیز نمونه مشابه آن در ایران وجود نداشته است. همانگونه که قابل پیش بینی است، در هیاهوی روزهای منتهی به انقلاب بروز این اتفاق دستاویزی شد تا گروهی  با نسبت دادن آن به ساواک و رژیم پهلوی، از این فاجعه ملی بهره برداری‌های سیاسی کنند. اتفاقی که نقش مهمی در پنهان ماندن زوایای گوناگون این ماجرا داشت. چراکه بهره برداری سیاسی از این ماجرا سوی دیگری هم داشت، بعدها مخالفان انقلاب هم با دست گذاشتن روی پاره ای واقعیتهای پنهان مانده کوشیدند آن را به پای انقلابیون بنویسند. اما حقیقت ماجرا نه این بود و نه آن و متاسفانه پنهان نگه داشتن جنبه‌های مختلف ماجرا  هم بیش از هر چیز به این شایعات و افسانه سازی‌ها دامن زده است و در طول سالها هر طرف دیگری را مقصر خوانده و حقیقتی که گم شده، دلایل واقعی بروز این اتفاق هولناک بوده است.

 در سال 1359  دادگاهی برای محاکمه افرادی که در این ماجرا نقش داشتند تشکیل شد.  با وجود خیل مطالبات مردم دادغدیده آبادان، جو ملتهب سالهای نخست انقلاب بر این دادگاه سایه افکنده بود و اگر چه اعترافات حسین تکبعلی‌زاده به عنوان یکی از متهمان اصلی، حقایق بسیاری در این رابطه آشکار کرد، اما نیتجه نهایی این دادگاه باوجود اعدام هفت نفر نتواست پاسخگوی مطالبات مردم  و همچنین پاسخی برای ابهامات بسیار ماجرا باشد. فیلمهای آن دادگاه هم تازه بعد از چهاردهه به صورت کوتاه شده امکان پخش عمومی پیدا کردند.

بی‌گمان از همین روست که قریب به چهل سال بعد، این ماجرا هنوز آنقدر جذاب  و کنجکاوی برانگیز هست که دغدغه نوشتن کتابی پیرامون این اتفاق و تبعات آن باشد. کریم نیکونظر نویسنده «سینما جهنم» را به عنوان روزنامه‌نگار و منتقد سینمایی می‌شناسیم. اما سوای این، او اهل آبادان است و سال‌های سال در این شهر زندگی کرده است و هم اینکه خانه پدری‌اش در همان محله‌ای بوده که خانواده حسین تکبعلی‌زاده در آن زندگی می‌کرده‌اند. بنابراین از همان سالها زیاد درباره‌ی ماجرای سینما رکس دیده و شنید است. حالا اما در مقام یک مستند نگار و پژوهشگر به سراغ همین ماجرا رفته و حاصل  و حاصل کتابی شده شامل شش گزارش درباره‌ی آدم سوزی در سینما رکس و البته یکسری مستندات و ضمائم که از دل مطبوعات آن روزگار بیرون آمده است.

«سینما جهنم» تنها این جنبه که دستمایه‌ی آن یکی از حساسیت برانگیز ترین ماجراهای تاریخ انقلاب بوده، درخور اهمیت نیست. بلکه شیوه‌ی مستندی که نویسنده برای پرداختن به این ماجرا و حواشی و متن آن برگزیده نیز دارای اهمیت است. کتاب آشکارا پرداختی روایی و ساختاری دراماتیزه دارد؛ به داستان گویی نزدیک می‌شود، جذابیت‌های آن را هم دارد اما در واقع داستان نیست. چراکه داستان متکی به تخیل نویسنده است و حتی وقتی به واقعیت هم ارجاع می‌کند باز هم تا حد زیادی بر تخیل متکی است. اما کریم نیکونظر نخواسته در این باره داستان بنویسد، بلکه خواسته با وارد شدن به این ماجرا، تحقیق  درباره آن و روایت کردن مستندترین گزارش هایی که بدست آورده، به درک بهتر حقیقت ماجرا کمک کند. درست در همین نگاه و رویکرد است که حساب رمان و ناداستان را از هم جدا می‌کند. ناداستان روایتی است که (به جای تخیل) بیشتر بر محور حقایق و اسناد واقعی شکل می‌گیرد و این پرداخت ماجرا و قدرت قلم نویسنده است که می‌تواند آن را خواندنی و پرکشش کند.

کریم نیکونظر لااقل در این کتاب نشان می‌دهد به خوبی مدیومی را که انتخاب کرده می‌شناسد. مدیومی که در در ایران قدمت و غنای زیادی ندارد و اخیرا نشر چشمه با ناداستانهایی تحت عنوان «در واقع...مشاهدات» فضایی برای انعکاس این آثار در قالب مجموعه به وجود آورده که می‌تواند به پیشرفت این مدیوم کمک شایانی داشت باشد. مدیومی که باعث می‌شود مخاطبان به جای خواندن کتاب های تاریخی و پژوهشی خشک و غیر منعطف، با وقایع مهم تاریخی از طریق متنهای مستند اما دراماتیزه و پرکشش آشنا شوند و «سینما جهنم» نمونه‌ای موفق از چنین آثاری است.

حسن این شیوه در آن است که پرداخت پرکشش نویسنده بستری را فراهم می‌آورد که مخاطبان بیشتری به سراغ این ماجرا بروند، درحالی که  شیوه های تاریخ نگارانه غیر روایی صرفا مخاطبانی کتاب را دنبال می‌کنند که به دلایلی قصد کسب اطلاعات در آن زمینه دارند. درواقع مخاطب بانیت قبلی به سراغ آن متن‌ها می‌رود، درحالی که این شیوه از تاریخ نگاری جذابیت‌های روایی نیز به کمک توانایی قلم نویسنده آمده و مخاطبان را مجذوب ماجرا می کند.

نیکونظر برای خلق چنین جذابیتی، با هوشمندی به زمینه شکل‌گیری ماجرا نیز توجه کرده است. جنوب خطه حادثه خیزی است، او به چند دهه پیش از ماجرا رفته و به کشمکش های سیاسی دوران پس از کودتای 28 مرداد پرداخته و برای درک کنشهای شخصیتهای درگیر در این ماجرا ، به ترسیم اتمسفر سیاست زده جنوب که با نفت و تحولات آن گره خورده می پردازد. جریانهای سیاسی مهم و آدمهای تاثیر گذار آن را به خواننده معرفی می کند و در مجموع چنان تصویری از فضای سیاسی و اجتماعی آبادان می سازد که کنش و واکنش های فردی همچون حسین تکبعلی‌زاده و دوستانش، در آن برهه‌ی پرشور انقلابی‌گری و عمل‌گرایی‌های کور، برای خواننده قابل فهم شود.

با همه اینها قرار نیست درباره این ماجرا حرف اول و آخر را بزند، بلکه قرار است با تاباندن روشنایی به برخی وجوه تاریک ماجرا زمینه ای برای نتیجه گیری مخاطب مهیا کند. و این یکی دیگر وجوه این قسم تاریخ نگاری روایی است که به تحلیل و قضاوت ماجرا نمی‌پردازد ، بی‌طرفی اختیار می کند که ذهن خواننده را به مشارکت فراخواند.

«سینما جهنم» کتابی خواندنی و موفق است، نه فقط به این دلیل که درباره ماجرایی اطلاعات می دهد و خواننده را نیز با خود همراه می کند؛ بلکه می‌تواند الگویی باشد برای خیل ماجراهای ریز و درشتی که در تاریخ معاصر ما هستند و به این شیوه می‌توانند برای مخاطبانی از طیف های مختلف، از نو روایت شوند.  

دیدگاه کاربران

ناشناس۱۶۸۳۷۳۲۲۳:۱۰:۱۹ ۱۳۹۹/۸/۲۲
سوزاندن سینما کار شاه نبود ! شما خودتان هم می دانید !
مهران۱۶۸۴۲۶۷۱۲:۴۸:۴۷ ۱۳۹۹/۸/۲۳
کار عمه شاه بود تا به مردم بگن اگر انقلابی ها بیان همه سینماها رو نابود میکنند
ناشناس۱۶۸۳۷۶۵۲۳:۵۱:۵۰ ۱۳۹۹/۸/۲۲
از زوایای پنهان مانده فاجعه سینما رکس آبادان، دادگاه برگزار شده است که جزو اولین دادگاه عمومی بعد از انقلاب بود که احکامی فاجعه بار داشت. با اینکه متهم اعترافات صریح داشت دادگاه مالک سینما که اونشب حتی آبادان نبوده رو اعدام کرد به دلیل اینکه در ساختمان سینما از یونولیت استفاده کرده بود!!! جالبه بدونید که در سالهای بعد و حتی امروز یونولیت جزو مصالح اکثر ساختمانهاست
علیرضل۱۶۸۳۷۸۶۰۰:۰۵:۳۰ ۱۳۹۹/۸/۲۳
یکی از اعضای مؤتلف چیز هایی در باره سینما رکس گفته است که باید مورد توجه مورخین و محققین شود.او اسامی کسانیکه تا به حال منتشر نشده است واز عاملان اصلی آتس سوزی بوده اند میبرد .از آنجا که او یکی از انقلابیون مخالف شاه بوده واز دید یه انقلابی مسلمان حقایقی را بر ملا.میکند باید مچرد توجه قرار بگیرد.
حسین۱۶۸۳۹۳۲۰۶:۳۱:۴۰ ۱۳۹۹/۸/۲۳
سلام.دوست عزیز میشه بگی این شخص کیه
نادری۱۶۸۳۸۳۳۰۱:۱۵:۴۰ ۱۳۹۹/۸/۲۳
متاسفانه افرادی تندرو و خشکه مقدس این کار را انجام دادند ‌و مدارک خود‌ دادگاه ثابت کرد کار ساواک و عوامل شاه نبود. بیایید راست بگوییم تا نسل جوان اعتماد کند..
علي۱۶۸۳۸۳۴۰۱:۱۶:۵۰ ۱۳۹۹/۸/۲۳
همه ميدانند كه اون فاجعه كار كي بوده بسه اين حرفيي كه ديگه دورش تموم شده
ناشناس۱۶۸۳۹۳۸۰۶:۵۳:۱۰ ۱۳۹۹/۸/۲۳
نمیدانیم عاملینش که بودند. هرکه بود خدا او را ونسلش را لعنت کند که فرزندان خانوادهای زیادی از شهرآبادان را از آنان گرفت.
کریم۱۶۸۴۱۲۳۱۱:۱۲:۳۵ ۱۳۹۹/۸/۲۳
چه افراد بی گناهی به فجیع ترین وضع ممکن در آتش خشم و کینه گروهی نادان سوختند.
ناشناس۱۶۸۴۴۹۰۱۵:۴۹:۵۵ ۱۳۹۹/۸/۲۳
در انقلاب ٥٧، تلفات شهداي ١٧ شهريور را هزاران تن بيان مي كردند كه امار رسمي ثبت شده در بنياد شهيد خلاف ان اعداد و ارقام است … …
ناشناس۱۶۸۴۵۳۵۱۶:۲۰:۰۶ ۱۳۹۹/۸/۲۳
کار انقلابیون یا بهتره بگم شورشیان بی همه چیز که بیشترشون هم از اعضای سازمان مجاهدین خلق بودند که این همه بدبختی رو برامون به ارمغان آوردند بعد هم انداختن به گردن شاه .. ! خدارو شکر همگی هم دارند تاوان جفایی رو که ..کردن پس میدن یک به یک!
ناشناس۱۶۸۵۱۸۵۰۰:۳۹:۳۲ ۱۳۹۹/۸/۲۴
کار یک مشت خشک مغز نادان بی شعور که برای اهدافشون همه چیز قربانی می کنن حتی دین خدا
ناشناس۱۶۸۵۲۷۵۰۶:۰۸:۵۳ ۱۳۹۹/۸/۲۴
حقیقت گم نشده و همه آگاه هستند و افراد خصوصا اهالی آبادان آنان را به اسم و رسم می شناسند.
یکتانتتریبون

پربحث‌های دیروز

  1. حالا که ممکن است پیروز نباشیم پس کودتا شده!

  2. درباره یک تصمیم

  3. ربیعی خطای دولت در زمینه اطلاع‌رسانی پیرامون فیلترینگ را پذیرفت/ آیت‌الله رئیسی نقشی در فیلترینگ تلگرام نداشت

  4. آقای همتی! شاه مهره‌های لیست شما در زندانند/سرنوشت ابربدهکاران بانکی چه شد؟

  5. دلایل کرباسچی برای مشارکت فعال در انتخابات/ درخواست جهانگیری از شورای نگهبان درباره ردصلاحیت هاشمی در سال ۹۲/ کمیسیون اصل۹۰، نهاوندیان را به دستگاه قضایی معرفی کرد

  6. ماجرای ادامه دار احراز صلاحیت‌ ها

  7. روایت سیزدهم | شوک دوباره به انتخابات؛ این بار وزیر اطلاعات اسبق/ نامزد یواشکی! / دعوت بهزاد نبوی برای شرکت در انتخابات

  8. همتی: تحریم عامل اصلی همه مشکلات است/ همه می‌گویند همتی اعتماد به نفس دارد

  9. وزیر نفت: افزایش قیمت بنزین تصمیم سران سه قوه بود

  10. زاکانی: پنج نامزد جریان انقلاب به سمت همگرایی بروند/ آیا باید تا پایان انتخابات در عرصه ماند

  11. سفر مهرعلیزاده به تبریز

  12. دوربین مخفی واکنش مردم به تصاویر رضا پهلوی

  13. مداحان برای گرم‌کردن تنور انتخابات به میدان آمدند+ عکس

  14. روایت سخنگوی قوه قضاییه از لیست ۱۱ نفره «همتی»/سیستم بانکی نه تنها مدعی نبود بلکه مانع تراشی هم می کرد

  15. موضع نوبخت در انتخابات ریاست جمهوری ١۴٠٠

  16. رئیسی: آقایان توسعه کشور را به لبخند بیگانگان گره زدند/ پایان رانت و فساد را اعلام خواهیم کرد/ سفره مردم وابسته به خارج شد

  17. توییت جالب امین توکلی درباره رئیس جمهور

  18. محسن هاشمی رفسنجانی به رهبرانقلاب درباره عملکرد شورای نگهبان نامه نوشت + متن

پربحث‌های هفته

  1. حقوق‌های نجومی کماکان پابرجاست/ تصویری از فیش حقوقی ۸۵ میلیون تومانی تاجگردون در پست جدید

  2. حالا که ممکن است پیروز نباشیم پس کودتا شده!

  3. نامه همتی به روحانی برای «۵ هزار تومان شدن بنزین» منتشر شد+ سند

  4. ابراهیم رئیسی در پاسخ به سوالی درباره افزایش قیمت بنزین

  5. چیزی از مناظره ها دستگیر مردم شد؟!

  6. ابر قهرمانی به نام دولت دوازدهم!

  7. متهم ردیف اول در سردی فضای انتخابات

  8. پیش بینی عجیب عرفات پیش از مرگ درباره فلسطین

  9. یک کیک خوشمزه و سهم ناچیز اکثر مردم !

  10. کوتاه درباره ماجرای شش‌کلاس سواد!...

  11. دعوت خاتمی از اصلاح‌طلبان برای شرکت در انتخابات

  12. درباره یک تصمیم

  13. فراخوان زاکانی از مردم درباره دولت روحانی

  14. سوال بی‌رودربایستی با مردم؛ آیا امسال رأی می‌دهید؟

  15. افشاگری وزیر اسبق کشاورزی درباره مدرک تحصیلی مهرعلیزاده / ماجرای حکم‌های آقای کاندیدا برای خودش!

  16. روایت سیزدهم| آب پاکی واعظی روی دست همتی!/ رییسی: تصمیم بنزینی را قبل از جلسه سران قوا گرفته بودند/ توهین فرزند مرعشی به زاکانی

  17. حضور سید ابراهیم رئیسی در جمع مردم ورامین

  18. آیا مناظره های تلویزیونی را باید جدی گرفت؟!

  19. ویکیپدیا فارسی دروغ می‌گوید

  20. استوری انتخاباتی محسن تنابنده

  21. برای دختر حاج قاسم نه!

  22. قضاوت آشنا درباره مستند زاکانی

  23. روایتی تکان‌دهنده از همسر شهید مدافع حرم که باعث تعجب رهبر معظم انقلاب شد

  24. مردی که پس از موشک‌های حزب‌الله آمد با موشک‌های غزه رفت!

  25. رییسی گذشت !

ابر آروان

آخرین عناوین