در پی برگزاری نشست تخصصی «بررسی اثرات اقتصادی و اجتماعی بازگشایی مدارس از نگاه حکمرانی هوشمند» در روز ۲۳ شهریور ۱۴۰۵، رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند بر ضرورت پرهیز از نگاه تک‌بعدی به تصمیم بازگشایی یا عدم بازگشایی مدارس تأکید کرد. در این نشست، موضوع بازگشایی مدارس به عنوان تصمیمی فراتر از یک مسئله صرفاً آموزشی بررسی شد و ابعاد اقتصادی آن، از جمله تأثیر بر مصرف سوخت، ترافیک، زیرساخت‌های شهری، انرژی و هزینه‌های ناشی از تداوم آموزش غیرحضوری مورد توجه قرار گرفت.

پس از این نشست، سیدطه‌حسین مدنی، رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند، در تاریخ ۳۰ شهریورماه در یک نشست خبری به صورت مجازی به میزبانی روابط عمومی اندیشکده و با حضور خبرنگاران اقتصادی به تشریح ابعاد اقتصادی این موضوع پرداخت. در این نشست، خبرنگاران درباره هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم هر یک از دو سناریوی بازگشایی و عدم بازگشایی مدارس، آثار آن بر انرژی، حمل‌ونقل، زیرساخت‌های شهری، سرمایه انسانی و هزینه‌های اقتصادی دولت پرسش‌هایی را مطرح کردند که پرسش و پاسخ‌های این نشست در ادامه آمده است.

خبرنگار: برای شروع بحث، اگر بخواهیم تصمیم درباره بازگشایی مدارس را از زاویه اقتصادی ببینیم، آیا اساساً می‌توان چنین تصمیمی را یک موضوع مستقل و تک‌بعدی در نظر گرفت؟

رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند: حکمرانی هوشمند، هنر نگاه کردن به ابعاد مختلف یک موضوع است. اگر انتظار تحقق حکمرانی هوشمند در کشور را داریم، باید این نکته مهم را بپذیریم که مسائل و موضوعات جامعه تک‌بعدی و جدای از هم نیستند و برای تصمیم‌گیری درباره آنها باید تمام ابعاد موضوع دیده و به صورت مستدل به هر بعد وزن داده و نتیجه‌گیری شود.

برای همین، در تصمیم‌گیری درباره موضوعات مختلف باید همه ابعاد به صورت درهم‌تنیده و متوازن دیده شود. موضوع آموزش و پرورش و مسأله این روزها، یعنی بازگشایی مدارس یا عدم بازگشایی و ادامه سال تحصیلی به صورت مجازی، هم دقیقاً از همین جنس موضوعات است که باید تمامی ابعاد آن مورد توجه قرار گیرد.

خبرنگار: از نگاه اقتصادی، این ابعاد در مورد مدارس دقیقاً چه تفاوتی با یک تصمیم عادی در حوزه آموزش پیدا می‌کند؟

سیدطه‌حسین مدنی: هر تصمیمی درباره مدارس باید با توجه به ابعاد مختلف آموزشی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و امنیتی دیده شود و نباید فقط به یکی از این ابعاد اکتفا کرد. چون اگر تنها از لنز وزارت آموزش و پرورش نگاه کنیم، بازگشایی مدارس امری قطعی و ضروری است. اما اگر از دریچه اقتصاد، به‌ویژه در بخش انرژی و با در نظر گرفتن کسری ۲۳ میلیون لیتری بنزین روزانه و ریسک‌های امنیتی آن به مسئله نگاه کنیم، این تصمیم مستعد ایجاد یک سری چالش‌های جدی است.

به همین ترتیب، نگاه صرفاً ترافیکی و انتظامی ما را به سمت تعطیلی مدارس سوق می‌دهد، در حالی که این اقدام هم چالش‌های متعددی در حوزه اجتماعی به دنبال خواهد داشت.

خبرنگار: پس برای تصمیم‌گیری اقتصادی، دولت باید قبل از انتخاب یکی از این دو سناریو چه تصویری در اختیار داشته باشد؟

رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند: از نظر ما در اندیشکده حکمرانی هوشمند، هر تصمیمی درباره مدارس باید پس از ترسیم یک «نقشه شناختی جامع» از فرصت‌ها و آسیب‌های هر دو رویکرد «آموزش حضوری» یا «آموزش مجازی» گرفته شود تا دستگاه‌های تصمیم‌گیر حاکمیتی با چشمانی باز و درکی عمیق از پیامدهای دومینووار هر سناریو، به تدبیر امور بپردازند.

با این نگاه می‌توان ابعاد اقتصادی بازگشایی مدارس یا تداوم آموزش مجازی را مورد بررسی قرار داد تا به دستگاه‌های حاکمیتی برای ترسیم آن نقشه شناختی جامع کمک کرد.

خبرنگار اقتصادی: یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های اقتصاد کشور، ناترازی بنزین است. بازگشایی مدارس در تهران از این منظر چه فشاری به اقتصاد انرژی وارد می‌کند؟

سیدطه‌حسین مدنی: شروع سال تحصیلی جدید به صورت حضوری در تهران، برابر با آغاز فعالیت ۴۵۰۰ مدرسه و تزریق یک شوک ترافیکی و افزایش ۲۰ تا ۳۰ درصدی ترافیک در خیابان‌های پایتخت است.

اگر از بعد اقتصادی به هزینه‌های این تصمیم نگاه کنیم، می‌توان در درجه اول به افزایش مصرف بنزین، آن هم در شرایط ناترازی، اشاره کرد. بنابراین دولت در نقشه شناختی جامع خود درباره مدارس باید برای این مسأله از تامین اولیه تا انتقال و... تدبیر کرده باشد.

خبرنگار: آیا این افزایش فشار فقط به بنزین محدود می‌شود یا سایر حامل‌های انرژی هم تحت تأثیر قرار می‌گیرند؟

رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند: بازگشایی مدارس همچنین با افزایش مصرف آب، برق و در زمستان مصرف گاز همراه خواهد بود و لازم است برای این موضوع نیز، در صورت تصمیم به بازگشایی مدارس و ادامه سراسری آن، چاره‌اندیشی شده باشد.

خبرنگار: در محاسبه هزینه اقتصادی بازگشایی مدارس، آیا باید هزینه‌هایی فراتر از مصرف سوخت و انرژی را هم در نظر گرفت؟

سیدطه‌حسین مدنی: قطعاً؛ هزینه‌ها و آثار اقتصادی این تصمیم صرفاً به این موارد محدود نمی‌شود. می‌توان در آن به سایر هزینه‌های پنهانی مانند تلف شدن وقت افراد در ترافیک‌های طولانی، هزینه‌های ناشی از افزایش آلاینده‌ها، بیشتر شدن فشار بر زیرساخت‌های شهری مانند آسفالت معابر، بالا رفتن ریسک تصادفات شهری، افزایش هزینه‌های نظارتی-انتظامی و مواردی از این دست هم اشاره کرد.

حکمرانی هوشمند می‌طلبد که دولت در تصمیم خود به همه این موارد توجه کرده و برای کاهش ابعاد آن برنامه‌ریزی لازم را داشته باشد.

توجه داشته باشید در نقشه شناختی جامع درباره بازگشایی یا عدم بازگشایی مدارس حتی باید به چالش‌های بزرگتر مانند افزایش ریسک جنگ هم توجه شود.

مثلاً اگر جنگ دیگری شروع شود و باز بودن مدارس منجر به از دست رفتن معلم و دانش‌آموز شود، علاوه بر این اتفاق شدیدا دردناک که انسانی را از دست داده‌ایم، تمام هزینه‌هایی که صرف آموزش و رشد این افراد شده نیز از دست خواهد رفت. چون دشمن وحشی صهیونی-آمریکایی در جنگ اخیر نشان داده که با مدارس خالی کاری نداشته و به مدارسی که فعال بوده‌اند حمله کرده است.

بنابراین نمی‌توان بازگشایی یا عدم بازگشایی مدارس را در این شرایط یک تصمیم صرفاً آموزشی تلقی کرد و باید بر مبنای ادبیات علمی چون حکمرانی هوشمند به همه ابعاد آن توجه کنیم.

خبرنگار: در طرف مقابل، وقتی از عدم بازگشایی مدارس و ادامه آموزش مجازی صحبت می‌کنیم، ممکن است تصور شود که بخشی از هزینه‌های انرژی، حمل‌ونقل و زیرساختی کاهش پیدا می‌کند. آیا این سناریو واقعاً بدون هزینه اقتصادی است؟

رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند: خیر. آموزش مجازی هم بدون هزینه نیست. بارزترین شاخصه هزینه‌های آموزش غیرحضوری، مهارت‌آموزی ضعیف است.

به بیان دیگر، دولت برای همین آموزش مجازی هم زیرساخت‌هایی را فراهم کرده و هزینه‌های زیادی را متقبل شده، اما ممکن است اثر آن در آموزش مهارت‌ها و تخصص‌ها به اندازه آموزش حضوری نباشد. در این شرایط ممکن است دانش‌آموزان به عنوان نیروهای کار آینده با مشکل مهارت و تخصص مواجه باشند و این به معنی چالش در بخش‌های مختلف اقتصادی و صنعتی کشور است. این مسائل باید مورد بررسی قرار گیرد.

خبرنگار: یعنی ممکن است بخشی از هزینه آموزش مجازی امروز دیده نشود، اما در آینده خودش را در بازار کار و اقتصاد کشور نشان دهد؟

سیدطه‌حسین مدنی: بله؛ علاوه بر این، افزایش استفاده دانش‌آموزان از اینترنت در سال‌های اخیر برای امور آموزشی، محیط مساعدی برای سوءاستفاده مجرمان سایبری و باندهای کلاهبرداری فراهم کرده است.

این کلاهبرداری‌ها، به‌خصوص در شبکه «شاد»، منجر به ضربه‌های اقتصادی به خانواده‌ها و افزایش ورود پرونده به دستگاه قضایی و در نتیجه بیشتر شدن هزینه‌های اقتصادی حاکمیت در رسیدگی به پرونده‌ها نیز شده است.

خبرنگار: بنابراین اگر هر دو سناریو دارای هزینه هستند، آیا مقایسه ساده «بازگشایی» و «عدم بازگشایی» اساساً مقایسه درستی برای تصمیم‌گیری دولت محسوب می‌شود؟

رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند: با توجه به این موارد و هزینه‌های اقتصادی بازگشایی یا عدم بازگشایی مدارس، مسئله اصلی مقایسه ساده «بازگشایی» و «عدم بازگشایی» نیست، بلکه باید هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم هر دو سناریو شناسایی و مدیریت شود. یعنی باید به معنای واقعی کلمه «هزینه-فرصت» ارزیابی شود.

خبرنگار: و در نهایت، اگر قرار باشد این موضوع از منظر سیاست‌گذاری اقتصادی دیده شود، تصمیم درباره مدارس باید در کنار چه حوزه‌هایی قرار بگیرد؟

سیدطه‌حسین مدنی: از منظر اقتصادی تصمیم درباره فعالیت مدارس در شرایط فعلی باید بخشی از یک برنامه جامع برای مدیریت انرژی، حمل‌ونقل و حتی بهره‌وری اقتصادی کشور باشد و دستگاه‌های مختلف به‌صورت هماهنگ برای کاهش هزینه‌های هر سناریو اقدام کنند.