مکانیزم ماشه یا برگشت به خانه اول؟!

مسعود رسولی امیرآبادی، پژوهشگر اقتصاد تحریم*،   3981108098 ۱۸ نظر، ۰ در صف انتشار و ۳ تکراری یا غیرقابل انتشار
مکانیزم ماشه یا برگشت به خانه اول؟!

از هفته گذشته موضوعی به سرعت نُقل محافل سیاسی و نخبگانی کشور شد و تمامی نگاه‌ها را به سوی خود جلب نمود و آن چیزی است که اروپایی‌ها از آن با عنوان مکانیزم ماشه نام می‌برند؛ اما به‌صورت کلی و به زبان ساده مکانیزم ماشه چیست و چه تبعاتی برای جمهوری اسلامی ایران دارد؟

مکانیزم ماشه در واقع همان سازوکار حل‌وفصل اختلافات در چارچوب برنامه جامع اقدام مشترک "JCPOA"(برجام) است که بندهای 36 و 37 برجام را مستقلاً به خود اختصاص داده و هدف از بیان آن رسیدگی و فیصله بخشیدن به اختلافات احتمالی ناشی از عدم پایبندی به تعهدات بین اعضای این برنامه (ایران و کشورهای 5+1) است.

با خروج ایالات‌متحده آمریکا در اردیبهشت 1397(ماه می 2018) جمهوری اسلامی ایران نقض عهد انجام‌شده را بر اساس موازین حقوقی طی نامه‌هایی به کمیسیون مشترک[1] برجام (که مرکب است از ایران و نمایندگان کشورهای گروه 5+1 و نماینده عالی اتحادیه اروپا در امور خارجه و سیاست امنیتی) اعلام نمود و در این نامه‌ها بیان شد که ایران فرآیند سازوکار حل‌وفصل اختلافات را شروع کرده است.

نهایتاً این فرآیند در آذرماه 1397 (نوامبر 2018) به پایان رسید و علیرغم تلاش‌های انجام شده هیچ نتیجه عملی برای ایران حاصل نشد و طرفین اروپایی قادر به برطرف نمودن محدودیت‌های ایجاد شده و تحریم‌های ناشی از عدم پایبندی آمریکا به برجام نبودند. از این زمان بود که کاهش تعهدات ایران به‌صورت گام به گام شروع شد- این تنها راه چاره پیش بینی شده برای ایران در قبال عدم پایبندی طرف مقابل بود- و در 15 دی ماه 1398 (ژانویه 2020) بود که در پنجمین گام و گام آخر، جمهوری اسلامی ایران تعهدات خود در چارچوب برجام را کنار گذاشت. از این تاریخ کشورهای اروپایی با تهدید به استفاده از مکانیزم ماشه، جمهوری اسلامی ایران را به بازگشت به تعهدات گذشته خود و پایبندی کامل به چارچوب برجام توصیه کردند در صورتی که تا آن زمان خود هیچ اقدامی در این حوزه انجام نداده بودند.

نکته‌ی قابل‌توجه و جالب این است که باتوجه به پیگیری ایران پیرامون خروج ایالات‌متحده آمریکا از برجام و ارائه ادله مبنی بر عدم پایبندی اساسی آمریکا و عدم انجام تعهدات طرف اروپایی در خصوص مسائل بانکی و سایر موارد و با توجه به آنکه هیچ‌گونه مجازات و یا جریمه‌ای برای کشورهای 5+1 در چارچوب برجام پیش‌بینی نشده بود، می‌توان این‌گونه بیان کرد که مکانیزم ماشه فقط برای کشورهای مقابل ایران کاربرد عملیاتی دارد و برای طرف ایرانی هیچ‌گونه ثمره‌ای نخواهد داشت.

 

 

چارچوب سازوکار حل‌وفصل اختلافات[2]

حل‌وفصل اختلافات در برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) دارای فرآیندی است که مراحل آن به شرح زیر است:

مرحله اول: چنانچه ایران معتقد باشد که هر یک یا کلیه اعضای گروه ۱+۵ تعهدات خود را طبق این برجام رعایت ننموده‌اند، ایران می‌تواند موضوع را به منظور حل‌وفصل به کمیسیون مشترک ارجاع نماید؛ به همین ترتیب، چنانچه هر یک از اعضای گروه ۱+۵ معتقد باشد که ایران تعهدات خود را طبق برجام رعایت نکرده است، هر یک از دولت‌های گروه ۱+۵ می‌تواند اقدام مشابهی را به عمل آورد. کمیسیون مشترک ۱۵ روز زمان خواهد داشت تا موضوع را فیصله دهد، مگر اینکه این زمان با اجماع تمدید شود.

مرحله دوم: پس از بررسی کمیسیون مشترک، چنانچه هر عضو معتقد باشد که موضوع پایبندی فیصله نیافته است، می‌تواند موضوع را به وزیران امور خارجه ارجاع دهد. وزیران ۱۵ روز فرصت خواهند داشت تا موضوع را فیصله دهند، مگر اینکه این زمان با اجماع تمدید شود.

مرحله سوم: پس از بررسی کمیسیون مشترک، به موازات (یا به جای) بررسی در سطح وزیران، عضو شاکی یا عضوی که اجرای تکالیف اش زیر سؤال بوده است می‌تواند درخواست نماید که موضوع توسط یک هیئت مشورتی[3] که متشکل از سه عضو خواهد بود (یکی از سوی هر یک از طرف‌های درگیر در اختلاف و طرف سوم مستقل) بررسی شود. هیئت مشورتی می‌بایست نظریه غیرالزام آوری را در خصوص موضوع پایبندی ظرف ۱۵ روز ارائه نماید.

مرحله چهارم: در صورتی که متعاقب این فرایند ۳۰ روزه موضوع فیصله نیابد، کمیسیون مشترک در کمتر از ۵ روز نظریه هیئت مشورتی را با هدف فيصله موضوع بررسی خواهد کرد.

مرحله پنجم: چنانچه موضوع کماکان به نحو مورد رضایت طرف شاکی فیصله نیافته باشد و چنانچه طرف شاکی معتقد باشد که موضوع، مصداق «عدم پایبندی اساسی[4]» است، آنگاه آن طرف می‌تواند موضوع فیصله نیافته را به عنوان مبنای توقف کلی و یا جزئی اجرای تعهدات اش وفق برجام قلمداد کرده و یا به شورای امنیت سازمان ملل متحد ابلاغ نماید که معتقد است موضوع مصداق «عدم پایبندی اساسی» بشمار می‌آید.

مرحله ششم: متعاقب دریافت ابلاغ طرف شاکی، شورای امنیت سازمان ملل متحد می‌بایست منطبق با رویه‌های خود در خصوص قطعنامه‌ای برای تداوم لغو تحریم‌ها رأی‌گیری نماید. چنانچه قطعنامه فوق‌الذکر ظرف ۳۰ روز از تاریخ ابلاغ به تصویب نرسد، آنگاه مفاد قطعنامه‌های سابق شورای امنیت سازمان ملل متحد مجدداً اعمال خواهند شد، مگر اینکه شورای امنیت سازمان ملل متحد به نحو دیگری تصمیم‌گیری نماید.

 

                                                               

 
   
  جمع بندی:

با توجه به نکات ارائه شده می‌توان به این نتیجه رسید که فرآیند اجرای برجام به این‌گونه بوده است که ابتداً جمهوری اسلامی ایران به تعهدات خود (که عمدتاً اصلاح آن‌ها و بازگشت به شرایط اولیه هزینه‌دار و زمان‌بر است) در چارچوب برجام عمل کرده است ولی کشورهای غربی به تعهدات خود پایبند نبوده‌اند و مؤید این گفته خروج یک‌باره ایالات‌متحده از برجام است.

پس از این اتفاق نیز جمهوری اسلامی ایران با اجرایی ساختن مکانیزم حل‌وفصل اختلافات به دلیل اینکه در این برنامه فقط برای طرف ایرانی مجازات و جریمه قرارداده شده است در نتیجه تنها کاری که جمهوری اسلامی ایران در چارچوب برجام می‌توانست اجرایی کند کاهش تعهدات و نهایتاً توقف کامل تعهدات بود که باز هم آن مجازاتی برای ایالات‌متحده نبود بلکه عدم اجرای تعهداتی بود که قبل از این ایران آن‌ها را اجرایی ساخته بود و جالب‌تر آنکه کشورهای اروپایی توقف کامل تعهدات توسط جمهوری اسلامی ایران را از مصادیق عدم پایبندی تلقی کرده و مکانیزم ماشه را علیه ایران اجرایی ساختند با این تفاوت که حال در صورت تصویب قطعنامه جدید ایران تحت تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل متحد خواهد رفت و در صورت عدم تصویب قطعنامه جدید، مجدداً مفاد قطعنامه‌هایی که تا قبل از این علیه ایران تصویب شده بود اجرایی خواهد شد.

 

*مرکز رشددانشگاه امام صادق

--------------------------------
 
[1]                       Joint commission
[2]                       به منظور افزایش دقت و اعتبار علمی نوشته در این قسمت، مراحل سازوکار حل‌وفصل اختلافات دقیقاً از مستندات وزارت خارجه جمهوری اسلامی ایران پیرامون سند برجام ارائه می‌شود.
[3]                       Advisory Board
[4]                       Significant non-performance

عناوین مرتبط

دیدگاه کاربران

ناشناس۱۳۱۳۸۷۸۱۱:۲۸:۲۳ ۱۳۹۸/۱۱/۱۱
اگر به این دولت است که باز هم حاضر است به سمت مذاکره برود
ناشناس۱۳۱۳۸۸۱۱۱:۳۱:۴۳ ۱۳۹۸/۱۱/۱۱
مکانیسم ماشه فقط برای جریمه ایران است و برای جریمه کشورهای طرف مقابل(5+1) هیچ جریمه و مکانیسم تنبیهی در نظر گرفته نشده است و این نقطه ضعف اصلی برجام نافرجام است.
ناشناس۱۳۱۳۸۸۳۱۱:۳۳:۲۱ ۱۳۹۸/۱۱/۱۱
حالم دیگه از این برجام بهم میخوره اسم آن را می شنوم کهیر می زنم.
ناشناس۱۳۱۳۸۸۶۱۱:۳۵:۲۶ ۱۳۹۸/۱۱/۱۱
روحانی و ظریف باید پاسخگو باشند که چطور مکانیسم ماشه فقط برای ایران کاربرد دارد و برای بدعهدی امریکا و اروپا هیچ مکانیسمی در نظر گرفته نشده است ؟!
ناشناس۱۳۱۳۸۹۱۱۱:۳۷:۱۹ ۱۳۹۸/۱۱/۱۱
ایراد اصلی برجام بی فرجام این بود که متن آن توسط امریکایی ها نوشته شده و توسط ظریف امضاء شد و بوسیله علی لاریجانی در عرض 20 دقیقه تصویب شد.
ناشناس۱۳۱۳۸۹۲۱۱:۳۹:۵۰ ۱۳۹۸/۱۱/۱۱
فقط یک کلام ایا برجام خوبه یا بد است تا بود آقایان میگفتن بده وقتی ترامپ خارج شد میگویید خوبه
ناشناس۱۳۱۳۹۱۰۱۲:۰۷:۰۹ ۱۳۹۸/۱۱/۱۱
من نمیدانم از توی این برنامه هسته ایی دنبال چه هستیم ، ولی اگر چیزی غیر از سلاح اتمی است ولش کنید بهتر است. ملت دیگر حوصله تحریمهای شورای امنیت را ندارند.
آزاده۱۳۱۳۹۲۱۱۲:۲۲:۲۹ ۱۳۹۸/۱۱/۱۱
چه گلی ظریف و روحانی به سر این مملکت زدن تازه باز هم میخوان مذاکره کنن
ناشناس۱۳۱۳۹۳۷۱۲:۳۶:۱۰ ۱۳۹۸/۱۱/۱۱
امام علی ع فرموده اند من بارها به شما گفته ام که از خانه خود بیرون بروید و در ان نقطه ای که دشمن می خواهد به سوی شما حمله کند بجنگید
علی۱۳۱۳۹۳۹۱۲:۳۸:۳۴ ۱۳۹۸/۱۱/۱۱
نتیجه این است که اقتصاد ما افت بیشتری میکند و مردم بیشتر تحت فشار قرار میگیرند . دولت هم که نگاهی ناتوان دارند بر کشور پس ضرر اصلی را قشر حقوق بگیر متحمل میشوند .خیلی راحت میفرمایند بلد نیستند .
جهانمردی۱۳۱۳۹۴۱۱۲:۴۱:۰۸ ۱۳۹۸/۱۱/۱۱
حزب الله لبنان در آینده نزدیک قول داده شده در مورد انتقام خون سردار مقاومت حاج قاسم سلیمانی و پاسخ به معامله قرن عمل میکند انشالله
ناشناس۱۳۱۳۹۴۷۱۲:۵۲:۵۸ ۱۳۹۸/۱۱/۱۱
روحانی تحت هر شرایطی حاضر است پشت میز مذاکره بنشیند و حتی بطور غیر مستقیم مسله موشکی را هم بپذیرد
ناشناس۱۳۱۳۹۶۳۱۳:۱۸:۲۹ ۱۳۹۸/۱۱/۱۱
قرارداد تركمنچاي از اين برجام شرافتمندانه تر كاش كسانيكه بلد بودن زبان مذاكره را الان بفرماييد با چه صابوني صورتشون بشوريم
ناشناس۱۳۱۳۹۷۲۱۳:۳۰:۲۱ ۱۳۹۸/۱۱/۱۱
حله مورد نداره
ناشناس۱۳۱۴۰۵۵۱۵:۲۰:۲۵ ۱۳۹۸/۱۱/۱۱
بسلامتی و مبارکی و میمنت
ناشناس۱۳۱۴۱۴۰۱۷:۰۵:۲۷ ۱۳۹۸/۱۱/۱۱
آیا واقعا تمام تحریم ها علیه ما به کار گرفته شده یا نه؟
ناشناس۱۳۱۴۵۰۱۰۰:۰۷:۴۱ ۱۳۹۸/۱۱/۱۲
خرید نفت چین از ایران در سال ۲۰۱۹ نصف شد
ناشناس۱۳۱۴۵۳۵۰۰:۵۲:۱۳ ۱۳۹۸/۱۱/۱۲
توافق ترکمنچای پیش برجام شاهی میکنه! بیاید همگی به خودمون تبریک بگیم!

پربحث‌های دیروز

  1. شوخی تلخ سخنگو با روابط خارجی کشور

  2. آیا اشتباهات «معمولی» هم به «ستون پنجم نفوذی» ربط دارد؟

  3. سفیر چین خطاب به جهانپور: اخبار وزارت بهداشت چین را با دقت بخوانید

  4. تناقض‌های کرونائی دولت تدبیر و امید

  5. اکثر آمریکایی‌ها از نحوه پوشش رسانه ای شیوع ویروس کرونا در کشورشان ناراضی هستند

  6. موافقت رهبر انقلاب با برداشت یک میلیارد یورو از صندوق توسعه ملی

  7. فقط یک معجزه می‌توانست «پایتخت» را جمع کند!

  8. توضیحات کارگردان سریال پایتخت درباره سوتی‌ها، جایگزین خشایار الوند و کنایه‌های سیاسی

  9. افزایش دو برابری همسان‌سازی حقوق بازنشستگان کشوری

  10. زالی؛ هشدار می دهم وضع تهران به لحاظ کنترل کرونا مطلوب نیست

  11. مردگان، دارای شروط چهار گانه برای دریافت کمک بلاعوض دولت

  12. سازمان قضایی نیروهای مسلح: پرونده سقوط هواپیمای اوکراینی چند بازداشتی دارد/ برای این افراد پرونده قضایی تشکیل شده

  13. روحانی: ۲۳ میلیون خانوار اعتبار یک میلیون تومانی دریافت می‌کنند/ این رقم به تدریج از یارانه ماهانه آن‌‌‌‌‌ها کسر می‌شود

  14. واکنش سفیر چین به توئیت تازه جهانپور

  15. تشکیل جلسات مجلس و کمیسیون ها بر خلاف دستورات پزشکی است

  16. موسوی: همواره قدردان چین در این شرایط دشوار بوده‌ایم

  17. رییسی: اقتضای تدبیر این است که در تعارض بین سلامت مردم و گشایش کسب و کار‌، حفظ جان مردم در اولویت قرار گیرد

  18. توصيه رئيس دستگاه قضا به دولت برای‌ مديريت روزهای‌ كرونايی‌/احتمال در پيش‌بودن بحرانی‌ جدی‌تر در اردیبهشت و خرداد/هزينه بی‌فايده صدا‌و‌سيما برای «سروش»

  19. هدف ایران؛ شکل گیری دولتهای مرکزی باثبات و قدرتمند در منطقه

  20. عضو شورای شهر تهران: انجام تست کرونا الزامی نیست/ پیشنهاد اجباری شدن استفاده از ماسک

  21. به خیر آمریکایی‌ها امیدی نداریم٬ شر ننرسانند/ اینستکس مقدمه‌ای است که اروپایی‌‌‌ها به تعهداتشان عمل کنند

  22. میانگین حقوق بازنشستگان ۴ میلیونی شد

  23. همه‌چیز درباره غسل و کفن اموات فوت‌شده بر اثر کرونا

پربحث‌های هفته

  1. آقای رئیس‌جمهور، اندکی سنجیده تر!..

  2. شوخی تلخ سخنگو با روابط خارجی کشور

  3. آقای مطهری، «دست الهی مجلس را تعطیل کرد»؟!

  4. کرونا اثبات کرد خدا فقط "رخنه پوش" نیست

  5. نمایندگان خواستار همسان سازی حقوق بازنشستگان و مستمری بگیران کارگران شدند

  6. خوش بود گر محک کرونا آید به میان سلبریتی ها

  7. دستور ویژه رئیس سازمان صداوسیما برای بررسی حواشی قسمت آخر «پایتخت۶»

  8. چرا مردم بايد قرباني منافع فعالان ارز شوند؟! 

  9. دارویی که توزیع هر چه زودترش درمان بسیاری از شایعه‌هاست!..

  10. خیر‌خواهان خوب _ خیر‌خواهان بد/چه کسی دچار سندرم توهم توطئه است؟

  11. زمان خلاصی از شر كرونا/ طرح سه فوریتی تعطیلی کامل کشور/قرنطینه در تهران شکسته شد!

  12. سی ان ان: ترامپِ دروغ گو و مسئولیت ناپذیر، حریف کرونا نمی شود

  13. آیا اشتباهات «معمولی» هم به «ستون پنجم نفوذی» ربط دارد؟

  14. اژدهای رسانه‌ها و پادشاه فیلترشکن‌ها: کرونا ! ...

  15. پشت پرده مخالفت برخی مسئولین وزارت بهداشت با توزیع داروی موثر در درمان کرونا

  16. زائری: این نقی دیگر «معمولی» نیست/ نظارت‌های صداوسیما حداقلی و ظاهری است/ رواج حجم بالایی از «دروغ» در میان خانواده

  17. انگشتر حاج قاسم در اختیار شرکت کننده عصرجدید

  18. فارین پالیسی: کمک های کرونایی روسیه و چین، خیرخواهانه نیست

  19. روحانی مدعی طب اسلامی بازداشت شد + عکس

  20. گرامیداشت روز جمهوری اسلامی، آن هم وسط بحران کرونا !؟

  21. تهران در وضعیت قرمز کرونایی/ادامه جنجال حواشی پایتخت ۶/استقبال مطهری از عفو و آزادی زندانیان/ بعد از یک ماه ژست نمایندگی گرفته اند!

  22. سفیر چین خطاب به جهانپور: اخبار وزارت بهداشت چین را با دقت بخوانید

  23. ضدعفونی‌کردن قم توسط حشدالشعبی

  24. تناقض‌های کرونائی دولت تدبیر و امید

  25. تهران را در برابر کرونا بی دفاع نکنیم!...

آخرین عناوین