«جستارهایی درباره عقلانیت»؛ مجموعه نویسندگان؛ ترجمان علوم انسانی آنچه انسان را از حیوان جدا می‌کند!

دکتر علی غزالی‌فر*،   3970721175
آنچه انسان را از حیوان جدا می‌کند!

بسیاری از فیلسوفان ویژگی خاص انسان و وجه تمایز او را از دیگر جانداران، عقل دانسته‌اند. اما نکته جالب و عجیب این است که عقل وجه تمایز انسان‌ها از یکدیگر نیز هست. در واقع ما عقل‌ها داریم و نه عقل!

«جستارهایی درباره عقلانیت»

نویسنده: مجموعه نویسندگان

مترجم: مجموعه مترجمان

گزینش و ویرایش: سید احمد موسوی خوئینی

ناشر: ترجمان علوم انسانی، چاپ اول 1394

232 صفحه، 14000 تومان

 

*****

 

بسیاری از فیلسوفان ویژگی خاص انسان و وجه تمایز او را از دیگر جانداران، عقل دانسته‌اند. اما نکته جالب و عجیب این است که عقل وجه تمایز انسان‌ها از یکدیگر نیز هست. در واقع ما عقل‌ها داریم و نه عقل. به عبارت دیگر، انواع گوناگونی از عقلانیت وجود دارد و نه یک شکل واحد و ساده از آن. این امر فقط یک مطلب نظری نیست، بلکه در عمل و زندگی فردی، اجتماعی و سیاسی نیز مهم و اثرگذار است. نادیده گرفتن سایر عقلانیت‌ها باعث می‌شود دیگر افراد و جوامع به رسمیت شناخته نشوند و، به تبع، شیوه‌های زندگی آنان نیز بی‌ارزش تلقی گردد. چه بسا حتی کار به سرکوب و نفی آنان هم بکشد و از دل انحصارگرایی در عقلانیت نوعی خشونت، سرکوب و دیکتاتوری سر برآورد. بی‌جهت نبود که زمانی میشل فوکو (1926-1984) اعلام کرد قائل شدن به مفاهیم کلی عقلی در نهایت به خشونت می‌انجامد.

متاسفانه این نگاه تنگ و انحصارگرا امروزه هم وجود دارد و مصداق آن عقلانیت روشنگری است که چنین وضعیت مسلطی دارد. البته باید گفت که برداشت خاصی از روشنگری چنین شده است و نه این‌که سرشت آن، چنین اقتضایی داشته باشد. مقاله جورجیو تونلی آغاز بسیار جذابی برای این مجموعه مقالات است و با رد تلقی رایج از عقلانیت روشنگری راه را برای مباحث بعدی هموار می‌کند. این متخصص دوران روشنگری نتیجه ده سال پژوهش‌های خود را در این مقاله سی‌صفحه‌ای فشرده کرده است. او قبول دارد که عصر روشنگری دوران عقل است؛ دوران توجه و تمرکز بر عقلانیت. اما از نظر او این اهتمام به عقل درست فهمیده نشده است. بسیاری گمان می‌کنند که در این دوران غل و زنجیرهایی از دست و پای عقل برداشته شد و اعتمادی بی‌نهایت به آن صورت گرفت، به‌طوری که حد و مرزهای عقلانیت تا حداکثر ممکن گسترش یافت. تونلی این دیدگاه را یک بدفهمی تمام‌عیار می‌داند. از نظر او در دوره روشنگری علی‌رغم محوریت عقل، در واقع حد و مرزها و محدودیت‌ها و نواقص عقل کشف شد؛ نه‌ اینکه عقل افسارگسیخته شد. او شواهد محکمی را در زمینه معرفت‌شناسی، متافیزیک و علوم برای اثبات نظریه خود ارائه می‌کند.

مقاله دوم درباره عقل است از منظر هایدگر (1889-1976) بر مبنای وجود. از نظر هایدگر با غلبه‌ی نیهیلیسم، عقل در این زمانه آواره شده است؛ زیرا بی‌بنیاد شده است. بنیاد عقلانیت وجود است که به فراموشی سپرده شده است. راهی که هایدگر مطرح می‌کند عبارت است از یادآوری یا تذکر؛ نوعی تفکر معنوی که برای همگان میسر است و مختص به گروه خاصی نیست. کیرکگور (1813-1855) دیگر فیلسوفی است که مقاله‌ای به اندیشه‌های او اختصاص دارد. این متفکر شوریده‌حال را متهم به ناعقل‌گرایی می‌کنند. اما نویسنده نشان می‌دهد که این متفکر دانمارکی نمی‌خواهد عقلانیت را به‌کلی کنار بگذارد و چیزی غیرعقلانی همچون شورمندی را به‌جای آن بنشاند. او با داخل کردن عنصر شورمندی در عقلانیت آن را توسعه می‌دهد و بدین وسیله می‌توان برخی معضلات عقلانیت معاصر را برطرف ساخت.

دو مقاله در نقد پست‌مدرنیسم است. پست‌مدرنیسم عقلانیت مدرنیته را به‌شدت نقد می‌کند و پس از آن نسبیت را به جای آن می‌نشاند، با انواع گوناگون لوازم عجیب و غریب آن. پیامدهای دیدگاه پست‌مدرن مشکلات جدی دارد و به‌طور کلی سلبی است. در این دو مقاله این دیدگاه مورد نقادی قرار می‌گیرد و معلوم می‌شود مشکل اصلی و اساسی پست‌مدرنیسم آن است که عقلانیت را منحصر در عقلانیت مدرنیته غربی لحاظ می‌کند. حال اگر عقلانیت را از این حصار تنگ خارج کنیم می‌توانیم هم از عقلانیت دفاع کنیم و هم به نقدهای پست‌مدرنیسم و پیامدهای مخرب آن پاسخ دهیم.

چه بسا مسئله اصلی و نادرست امروزه هم دقیقا همین باشد که بشریت بر سر دوراهی میان عقلانیت مدرن و عقلانیت پست‌مدرن گیر افتاده است. ویژگی اولی جزمیت و خصوصیت دومی نسبیت است. آیا می‌توان راه یا راه‌های دیگری را در پیش گرفت؟ مقالات این اثر در پی بررسی این مسئله هستند. نویسندگان مقالات اشکالات و محدودیت‌های عقلانیت رایج غربی را گوشزد می‌کنند و سپس در پی نشان دادن افق دیگری در این زمینه هستند. البته همه مقالات این کار را به نحو یکسانی انجام نمی‌دهند. برخی سویه انتقادی آنها بیشتر است و در بعضی دیگر کفه‌ عقلانیت‌های بدیل سنگینی می‌کند؛ عقلانیت‌های شرقی. سه مقاله پایانی به طرح عقلانیت در ادیان شرقی اختصاص دارد. به‌طور خاص در فلسفه‌ی هندو و ادیان چینی. نویسندگان نشان می‌دهند که عقلانیت در این فلسفه‌های شرقی به معنای تفکر مفهومی و دانستن ذهنی صرف نیست، بلکه با فلسفه عناصری همچون شهود، اراده و احساس نیز گره خورده است. در برخی از فلسفه‌های شرقی نیز عقلانیت به معنای "شدن و اتحاد" با آن چیزی است که انسان به آن علم پیدا کرده است.

موریس مرلوپونتی (1908-1961)، فیلسوف ممتاز فرانسوی، در یکی از عبارت‌های مشهورش می‌گوید: «یکی از رسالت‌های فلسفه قرن بیستم این است که امر غیرعقلانی را توضیح دهد.» یکی از دلالت‌های این عبارت آن است که لازم است از محدوده‌های تنگ عقلانیت مدرن عبور کنیم و حوزه عقلانیت را گسترش دهیم. این کار ضرورت دارد؛ زیرا در غیر این صورت غنای انسانیت و چه بسا حیات انسان‌ها به خطر افتد. مقالات این کتاب را می‌توان در همین راستا دید و فهمید؛ مقالاتی که با وجود این‌که بسیار دقیق و محققانه نگاشته شده‌اند، اما به طرز حیرت‌انگیزی جالب و جذاب و خواندنی هستند. این ویژگی در مقالات پژوهشی کمتر به چشم می‌خورد.

*دکترای فلسفه

عناوین مرتبط

پربحث‌های امروز

  1. امروز؛ خداحافظی افشانی با بهشت

  2. تشریف داشتید آقای مشاور!

  3. تاثیر حمام آب گرم بر سوخت‌وساز بدن

  4. بی‌توجهی روحانی به آفریقا

  5. عضو شورای شهر: حکم حناچی هنوز امضاء نشده است

  6. سازمان سیا: بن سلمان دستور قتل خاشقچی را صادر کرده است

  7. آخرین جزئیات زمین‌لرزه مردهک کرمان

  8. رییس‌جمهور عراق در راه تهران

  9. حقوق کارگر کفاف چند روز را می‎دهد؟

  10. صادرکننده ضایعات کارتن شدیم؟!

  11. گزارش عجیب و مضحک دولت از دلایل معضلات اقتصادی و سهم دولت

  12. نبرد قعرنشین و صدرنشین در روز بازگشت دست‌نشان به انزلی

  13. واکنش وزیر ارتباطات به انتشار تصاویری از خودروی شخصی‌اش

  14. اردوغان و ترامپ درباره قتل خاشقجی و منبج سوریه گفت‌وگو کردند

  15. آمریکا: وحدت میان کشورهای حاشیه خلیج فارس برای مقابله با ایران ضروری است

  16. لوکزامبورگ: میزبانی کانال مالی ایران و اروپا را نپذیرفتیم

  17. بازار خودرو و فرصتی بی‌نظیر برای وزارت صنعت/ قیمت بازاری خودرو سقوط خواهد کرد؟

  18. «برگ درختِ ایرانیم؛ بر ما ببارید»  

  19. رفتن نیلی، بازگشت طیب نیا یا قدرت گرفتن نوبخت؟

  20. واکنش سردار کمالی به شایعه مشکل سربازی سامان قدوس

  21. مشکل فرارهای مالیاتی از کجا آب می‌خورد؟

  22. اینفوگرافی/ ۶ راه طبیعی برای درمان سرماخوردگی

  23. وقتی سازمان لیگ دنبال درآمدزایی از خبرگزاری‌ها و سایت‌هاست!

  24. باران‌هایی که در سطح معابر به هدر می‌رود

  25. آخرین رقم هزینه سبد معیشت کارگران اعلام شد

پربحث‌های دیروز

  1. چرا دیپلماسی نفتی آمریکا شکست خورد؟/ ۳ شرط اصلی را برای معافیت از تحریم

  2. علت تصادف خودرو همراهان وزیر کار مشخص شد

  3. نظام انتخاباتی مطلوب برای انتخاب نمایندگان مجلس شورای اسلامی

  4. واگذاری معادن سودده به افراد خاص

  5. دیگر دلیلی برای پرداخت یارانه‌ به افراد پردرآمد وجود ندارد

  6. پوتین: از نفت ۷۰ دلاری راضی‌ام

  7. عرضه تخم‌مرغ تنظیم بازاری در تهران

  8. مراسم تشییع مدیرعامل و معاون سازمان تامین اجتماعی امروز برگزار می‌شود

  9. افراد "درون‌گرا" و "برون‌گرا" چه ویژگی‌هایی دارند؟

  10. کره شمالی یک "سلاح تاکتیکی فوق مدرن" آزمایش کرد

  11. بخشنامه بودجه سال ۱۳۹۸ ابلاغ شد + متن

  12. چرا بیکاری یک استان ۸ و استان همجوارش ۲۰ درصد است

  13. برای اطلاع از تعداد سیم کارت هایتان استعلام بگیرید

  14. واکنش کره جنوبی به آزمایش یک سلاح جدید در کره شمالی

  15. برای ترمیم ورزشگاه آزادی ۲۰۰ میلیارد تومان نیاز است

  16. آبه و پوتین نسبت به حل مناقشات منطقه ای توافق کردند

  17. «نوبخت» در حزب اعتدال و توسعه ابقا شد

  18. اکبر میثاقیان سرمربی تیم فوتبال خونه‌به‌خونه شد

  19. رنو فرانسه از پیدا کردن بازار جایگزین ایران عاجز ماند

  20. پیشنهاد افزایش ۲۰درصدی حقوق کارگران در سال ۹۸

  21. سعد حریری از موضع عربستان درباره خاشاقچی حمایت کرد

  22. رئیسی: وارد کردن مردم در عرصه‌های اقتصادی و اجتماعی گره‌گشاه است

  23. ۵ استان ایران نیاز به خون دارند

  24. کره شمالی شهروند آمریکایی را دیپورت می‌کند

  25. پایان جنگ تجاری آمریکا و چین بعید است

پربحث‌های هفته

  1. سلطان سکه اعدام شد

  2. ادامه تخریب آیت‌الله یزدی با انتشار تصویری از نوه

  3. تهمت بزرگ وزیر خارجه‌مان به نظام؛ آقای ظریف اگر مدرکی دارید، چرا به قوه قضائیه ارائه نمی‌دهید؟/ پولشویی کجا انجام می‌شود؟

  4. سوت و کف به افتخار ظریف

  5. روحانی: تحریم‌های ۱۳ آبان هیچ تاثیری در روند اقتصادی کشور نداشت/ اولین بسته حمایت غذایی آبان داده می‌شود/ برای حقوق پیش‌بینی‌هایی شده تا مشکلات اقتصادی تا حدی جبران شود

  6. تیتر روزنامه استقلال بعد از نایب قهرمانی پرسپولیس در آسیا  

  7. این فیلم را ببینید؛ از احمد شیرزاد تا محمدجواد ظریف

  8. آخوندی: کار درستی کردم که حتی ۱ واحد مسکن مهر افتتاح نکردم

  9. دولت بداند سال آینده تورم بیشتری در اقتصاد ایران بروز خواهد کرد/ دفاع از توزیع کوپن در واکنش به اتهامات کوپونیسم و کمونیسم/ ۱۷ سیاست و بسته پیشنهادی برای خروج از بحران

  10. آقای ظریف! مردم چرا باید برای این سطح ناشی گری دیپلماتیک هزینه دهند؟

  11. جهانگیری: تصمیم گرفتیم تا کسی سرِ گرسنه بر زمین نگذارد/ ارزش روز سهام عدالت ۱۳ میلیون تومان شده است

  12. جزئیات جدید افزایش ۵۰ درصدی حقوق کارکنان سازمان مالیاتی + سند

  13. حضور دختران برانکو، علی پروین و محمود خوردبین در استادیوم آزادی + تصاویر  

  14. به این مسئول چه می‌توان گفت؟  

  15. دفاع رئیس اتحادیه آجیل از قیمت ۲۰۰ هزار تومانی پسته

  16. پیروز حناچی شهردار تهران شد؛ صندلی بهشت به آخوندی نرسید + جزئیات

  17. فاتحه تهران را بخوانیم

  18. ظریف باید اسامی پولشویی کنندگان را نام ببرد وگرنه استیضاح می شود

  19. مردم بدانند این جماعت نسبتی با انقلاب اسلامی و ولایت فقیه ندارند

  20. آخوندی لواسان‌نشین است و خوی اشرافی‌گری دارد

  21. جریان اصلاح طلبی باید پاسخگوی ناکارآمدی دولت کنونی باشد/ اصلاح طلبی را در پای آنها که اصلاح طلب نبودند ذبح کردند/ دو جریان اصلی برای‌‌ نجات خود باید پوست اندازی کنند

  22. اندر حکایت شهرداری تهران / چرا مردم باید هزینه دعواهای سیاسی اصلاح‌طلبان را بدهند؟

  23. آیا حناچی همان فرشته نجات تهران است؟

  24. آقایان! عذرخواهی کنید

  25. افزایش حقوق کارمندان ۲ دستگاه دولتی مجدد به جریان افتاد +سند

آخرین عناوین