«جستارهایی درباره عقلانیت»؛ مجموعه نویسندگان؛ ترجمان علوم انسانی آنچه انسان را از حیوان جدا می‌کند!

دکتر علی غزالی‌فر*،   3970721175
آنچه انسان را از حیوان جدا می‌کند!

بسیاری از فیلسوفان ویژگی خاص انسان و وجه تمایز او را از دیگر جانداران، عقل دانسته‌اند. اما نکته جالب و عجیب این است که عقل وجه تمایز انسان‌ها از یکدیگر نیز هست. در واقع ما عقل‌ها داریم و نه عقل!

«جستارهایی درباره عقلانیت»

نویسنده: مجموعه نویسندگان

مترجم: مجموعه مترجمان

گزینش و ویرایش: سید احمد موسوی خوئینی

ناشر: ترجمان علوم انسانی، چاپ اول 1394

232 صفحه، 14000 تومان

 

*****

 

بسیاری از فیلسوفان ویژگی خاص انسان و وجه تمایز او را از دیگر جانداران، عقل دانسته‌اند. اما نکته جالب و عجیب این است که عقل وجه تمایز انسان‌ها از یکدیگر نیز هست. در واقع ما عقل‌ها داریم و نه عقل. به عبارت دیگر، انواع گوناگونی از عقلانیت وجود دارد و نه یک شکل واحد و ساده از آن. این امر فقط یک مطلب نظری نیست، بلکه در عمل و زندگی فردی، اجتماعی و سیاسی نیز مهم و اثرگذار است. نادیده گرفتن سایر عقلانیت‌ها باعث می‌شود دیگر افراد و جوامع به رسمیت شناخته نشوند و، به تبع، شیوه‌های زندگی آنان نیز بی‌ارزش تلقی گردد. چه بسا حتی کار به سرکوب و نفی آنان هم بکشد و از دل انحصارگرایی در عقلانیت نوعی خشونت، سرکوب و دیکتاتوری سر برآورد. بی‌جهت نبود که زمانی میشل فوکو (1926-1984) اعلام کرد قائل شدن به مفاهیم کلی عقلی در نهایت به خشونت می‌انجامد.

متاسفانه این نگاه تنگ و انحصارگرا امروزه هم وجود دارد و مصداق آن عقلانیت روشنگری است که چنین وضعیت مسلطی دارد. البته باید گفت که برداشت خاصی از روشنگری چنین شده است و نه این‌که سرشت آن، چنین اقتضایی داشته باشد. مقاله جورجیو تونلی آغاز بسیار جذابی برای این مجموعه مقالات است و با رد تلقی رایج از عقلانیت روشنگری راه را برای مباحث بعدی هموار می‌کند. این متخصص دوران روشنگری نتیجه ده سال پژوهش‌های خود را در این مقاله سی‌صفحه‌ای فشرده کرده است. او قبول دارد که عصر روشنگری دوران عقل است؛ دوران توجه و تمرکز بر عقلانیت. اما از نظر او این اهتمام به عقل درست فهمیده نشده است. بسیاری گمان می‌کنند که در این دوران غل و زنجیرهایی از دست و پای عقل برداشته شد و اعتمادی بی‌نهایت به آن صورت گرفت، به‌طوری که حد و مرزهای عقلانیت تا حداکثر ممکن گسترش یافت. تونلی این دیدگاه را یک بدفهمی تمام‌عیار می‌داند. از نظر او در دوره روشنگری علی‌رغم محوریت عقل، در واقع حد و مرزها و محدودیت‌ها و نواقص عقل کشف شد؛ نه‌ اینکه عقل افسارگسیخته شد. او شواهد محکمی را در زمینه معرفت‌شناسی، متافیزیک و علوم برای اثبات نظریه خود ارائه می‌کند.

مقاله دوم درباره عقل است از منظر هایدگر (1889-1976) بر مبنای وجود. از نظر هایدگر با غلبه‌ی نیهیلیسم، عقل در این زمانه آواره شده است؛ زیرا بی‌بنیاد شده است. بنیاد عقلانیت وجود است که به فراموشی سپرده شده است. راهی که هایدگر مطرح می‌کند عبارت است از یادآوری یا تذکر؛ نوعی تفکر معنوی که برای همگان میسر است و مختص به گروه خاصی نیست. کیرکگور (1813-1855) دیگر فیلسوفی است که مقاله‌ای به اندیشه‌های او اختصاص دارد. این متفکر شوریده‌حال را متهم به ناعقل‌گرایی می‌کنند. اما نویسنده نشان می‌دهد که این متفکر دانمارکی نمی‌خواهد عقلانیت را به‌کلی کنار بگذارد و چیزی غیرعقلانی همچون شورمندی را به‌جای آن بنشاند. او با داخل کردن عنصر شورمندی در عقلانیت آن را توسعه می‌دهد و بدین وسیله می‌توان برخی معضلات عقلانیت معاصر را برطرف ساخت.

دو مقاله در نقد پست‌مدرنیسم است. پست‌مدرنیسم عقلانیت مدرنیته را به‌شدت نقد می‌کند و پس از آن نسبیت را به جای آن می‌نشاند، با انواع گوناگون لوازم عجیب و غریب آن. پیامدهای دیدگاه پست‌مدرن مشکلات جدی دارد و به‌طور کلی سلبی است. در این دو مقاله این دیدگاه مورد نقادی قرار می‌گیرد و معلوم می‌شود مشکل اصلی و اساسی پست‌مدرنیسم آن است که عقلانیت را منحصر در عقلانیت مدرنیته غربی لحاظ می‌کند. حال اگر عقلانیت را از این حصار تنگ خارج کنیم می‌توانیم هم از عقلانیت دفاع کنیم و هم به نقدهای پست‌مدرنیسم و پیامدهای مخرب آن پاسخ دهیم.

چه بسا مسئله اصلی و نادرست امروزه هم دقیقا همین باشد که بشریت بر سر دوراهی میان عقلانیت مدرن و عقلانیت پست‌مدرن گیر افتاده است. ویژگی اولی جزمیت و خصوصیت دومی نسبیت است. آیا می‌توان راه یا راه‌های دیگری را در پیش گرفت؟ مقالات این اثر در پی بررسی این مسئله هستند. نویسندگان مقالات اشکالات و محدودیت‌های عقلانیت رایج غربی را گوشزد می‌کنند و سپس در پی نشان دادن افق دیگری در این زمینه هستند. البته همه مقالات این کار را به نحو یکسانی انجام نمی‌دهند. برخی سویه انتقادی آنها بیشتر است و در بعضی دیگر کفه‌ عقلانیت‌های بدیل سنگینی می‌کند؛ عقلانیت‌های شرقی. سه مقاله پایانی به طرح عقلانیت در ادیان شرقی اختصاص دارد. به‌طور خاص در فلسفه‌ی هندو و ادیان چینی. نویسندگان نشان می‌دهند که عقلانیت در این فلسفه‌های شرقی به معنای تفکر مفهومی و دانستن ذهنی صرف نیست، بلکه با فلسفه عناصری همچون شهود، اراده و احساس نیز گره خورده است. در برخی از فلسفه‌های شرقی نیز عقلانیت به معنای "شدن و اتحاد" با آن چیزی است که انسان به آن علم پیدا کرده است.

موریس مرلوپونتی (1908-1961)، فیلسوف ممتاز فرانسوی، در یکی از عبارت‌های مشهورش می‌گوید: «یکی از رسالت‌های فلسفه قرن بیستم این است که امر غیرعقلانی را توضیح دهد.» یکی از دلالت‌های این عبارت آن است که لازم است از محدوده‌های تنگ عقلانیت مدرن عبور کنیم و حوزه عقلانیت را گسترش دهیم. این کار ضرورت دارد؛ زیرا در غیر این صورت غنای انسانیت و چه بسا حیات انسان‌ها به خطر افتد. مقالات این کتاب را می‌توان در همین راستا دید و فهمید؛ مقالاتی که با وجود این‌که بسیار دقیق و محققانه نگاشته شده‌اند، اما به طرز حیرت‌انگیزی جالب و جذاب و خواندنی هستند. این ویژگی در مقالات پژوهشی کمتر به چشم می‌خورد.

*دکترای فلسفه

عناوین مرتبط

پربحث‌های امروز

  1. تشدید اختلافات ایران و اروپا، احتمال تحریم‌های جدید و فروپاشی برجام

  2. اسماعیل بخشی دستگیر شد

  3. روحانی از احمدی‌نژاد هم پایین‌تر است

  4. روحانی: ما نمی‌توانیم با خواست عمومی مردم مبارزه کنیم، این نه قانونی است و نه شرعی/ اولین کسی که رادیو را ممنوع کرد پهلوی اول بود/ روزانه اگر فیلترشکن آمد چه خواهیم کرد؟

  5. فقط ۳۰ ثانیه تا موفقیت

  6. چهار ماه کفاره برای یک نفر، چهار سال برای یک ملت

  7. ساختمان های خالی دانشگاه آزاد را به کسب و کارها بدهید، نه دانشجویان پولی

  8. واکنش سازمان بازرسی به افزایش ناگهانی قیمت محصولات سایپا و ایران‌خودرو: اگر مجوزی نداشته باشند، اقدام می‌کنیم!

  9. کرباسچی به زندان رفت + جزئیات

  10. همتی اعلام کرد: آغاز واردات نفت از ایران توسط ژاپن از امروز/ بازار ارز و صرافی‌ها خلوت است؛ بانک مرکزی جور تقاضای ارز را هم می‌کشد

  11. راغفر: ما به‌تدریج شاهد فرسایش شدید آرمان‌ها و ارزش‌های انقلاب اسلامی مثل عدالت اجتماعی شدیم

  12. چرا بازرگان نتوانست با انقلاب همراه باشد؟

  13. روحانی و فیلترینگ؛ چه کسی خواستار برخورد با فیلتر‌شکن‌ها بود؟

  14. افشای لیست موسسات فرهنگی که کمک دریافت کرده‌اند  

  15. پست اینستاگرامی کی‌روش پس از پیروزی مقابل تیم ملی فوتبال عمان

  16. موگرینی: در نشست ورشو حضور نخواهم داشت

  17. ۴۰ سال پس از پیش‌بینی درست کارتر

  18. مردم خواهان اجباری شدن نصب کارتخوان در مطب‌ها شدند/ درآمد یک پزشک یک میلیون تومان است!

  19. جزئیات دستگیری اسماعیل بخشی؛ وی از صبح روز گذشته متواری شده بود

  20. روحانی در واکنش به گزارش تخلف دارویی: ان‌شاءالله که صحت ندارد

  21. صورت دارایی خاندان پهلوی به نقل از خبرگزاری آمریکایی

  22. محسنی اژه‌ای: مرتضوی در زندان است و در ایران و غیرایران به کاری مشغول نشده است

  23. نظرسنجی AFC بین بیرانوند و دروازه‌بان عربستان + لینک

  24. وقتی هشتگ سازی بی بی سی به نفع جمهوری اسلامی تمام شد!

  25. قیمت امروز دلار در بانک‌ها

پربحث‌های دیروز

  1. توزیع دو کیلو گوشت یخ‌زده با کارت ملی!/ برای گرفتن گوشت منجمد، منجمد شوید!

  2. کدامیک به برجام محتاج ترند، ایران یا اروپا؟

  3. فیلم اعترافات اسماعیل بخشی و همدستانش   

  4. «یک» بدعت خطرناک در لایحه بودجه/ مورادی که در بودجه مورد توجه نیست/ سرنوشت بودجه عمرانی و استان‌ها چیست؟

  5. رییس دادگستری تهران در گفتگو با الف: مرتضوی در زندان است/ به دروغ‌ها توجه نکنید

  6. واکنش‌ها به بازداشت مرضیه هاشمی چگونه بود؟ + تصاویر

  7. بی‌قانونی سایپا در افزایش قیمت محصولات/ تخلف قیمت هر محصول چقدر است؟+ جدول

  8. مدیرعامل سایپا تغییر کرد

  9. جزئیات بازداشت همدست اسماعیل بخشی/ ضرب و شتم ضابطان زن قضایی توسط مهدی قلیان

  10. توکلی خطاب به رئیس و نمایندگان مجلس: از اقدام غیرقانونی دولت برای حذف دانشگاه‌های موفق جلوگیری کنید/ مانع ایجاد فرصت برای مقامات دولتی شوید

  11. تعطیلی دولت آمریکا یکماهه شد/ صف غذای رایگان در بزرگترین اقتصاد دنیا+ تصاویر

  12. واکنش رحمانی به تغییر مدیرعامل سایپا/ اگر پراید صرفه ندارد محصول دیگری تولید کنند

  13. جزئیات طرح نمایندگان برای اختصاص سهمیه بنزین به ازای هر ایرانی

  14. گام‌هایی که برای تولید تانک در ایران برداشته شد+ عکس و فیلم

  15. ۴۸ درصد مردم آمریکا در مرز خط فقر زندگی می‌کنند

  16. پورابراهیمی: خودروسازان در ظاهر خصوصی سازی شده‌اند / وزیر صنعت هم پاسخگو نیست

  17. عروس داعشی که روزگار خانواده همسرش را سیاه کرد+ تصاویر

  18. اصلاح نظام بانکی و دست‌های پشت پرده؛ چه کسی می‌تواند انجام دهد؟/ آقای روحانی‌ ‌ترمز بانک‌ها را می‌کشد!

  19. طرح سهمیه‌بندی بنزین اعلام وصول شد

  20. حکم قطعی پرونده ۵ صراف صادر شد + جزئیات

  21. پوری‌حسینی با دستور بازپرس ممنوع‌الخروج شد

  22. دادگاه بعدی مرضیه هاشمی چهارشنبه آینده برگزار می‌شود

  23. کنفرانس ضد ایرانی ورشو؛ شکستی دیگر که ترامپ می‌خورد

  24. معصومه ابتکار در BRT  

  25. سرقت مسلحانه در رشت  

پربحث‌های هفته

  1. همسر شهید حججی ازدواج کرد؟

  2. غیرت برای زنان کجا رفته؟

  3. اروپا به ایران: نمی‌توانیم برنامه موشکی‌تان را تحمل کنیم/ لغزش اروپا به سمت ترامپ

  4. بازداشت خبرنگار پرس‌تی‌وی در آمریکا

  5. تشدید اختلافات ایران و اروپا، احتمال تحریم‌های جدید و فروپاشی برجام

  6. موشک ماهواره‌بر حامل «پیام» نشد!

  7. سقوط هواپیما حوالی صفادشت تهران/بوئینگ ۷۰۷ باری ارتش در فرودگاه فتح دچار سانحه شد/هواپیما 16 سرنشین داشت/15 کشته و یک مصدوم تا این لحظه/ اسامی کامل جانباختگان+تصاویر  

  8. تاج و داورزنی کنارخواننده معروف لس آنجلسی   

  9. توزیع دو کیلو گوشت یخ‌زده با کارت ملی!/ برای گرفتن گوشت منجمد، منجمد شوید!

  10. اسماعیل بخشی دستگیر شد

  11. جلسه امروز مجمع تشخیص مصلحت نظام با حضور ظریف و احمدی‌نژاد  

  12. کدامیک به برجام محتاج ترند، ایران یا اروپا؟

  13. چرا پراید ۲۱ میلیون تومانی یک هفته‌ای ۳۶ میلیون تومان شد؟

  14. ویدئو/ آقای مترجم کار دست کی‌روش و خیابانی داد  

  15. جدال اصلاح طلبان و دولت اعتدال/ خبری از حال و روز مردم دارند؟

  16. توکلی: سه قوه با تبانی برخورد با حقوق‌های نجومی را بر زمین گذاشتند

  17. فرشته نجات تنها سرنشین زنده مانده حادثه بوئینگ ۷۰۷

  18. فیلم اعترافات اسماعیل بخشی و همدستانش   

  19. آذری جهرمی: هزینه ساخت ماهواره پیام ۱.۲ میلیون یورو بود

  20. عسگراولادی: بعد از ۶۴سال، دو ماه است صادراتم را متوقف کردم

  21. واکنش پزشکیان به حاشیه‌های پیش آمده برای یکی از نمایندگان مجلس/ اتهام نماینده ملکان آشکار شود، غیرقابل گذشت است

  22. یارانه نقدی ۳۳۰ هزار میلیارد تومان را بلعید!

  23. امام جمعه اسالم؛ تلگرام را رفع فیلتر کنید

  24. کور هستید؛ برجام را هنوز اجرا می‌کنیم؛ دم از مذاکره می‌زنید/ نه سانتریفوژ می‌چرخد و نه چرخ زندگی مردم/ خودروی که تماما در ایران تولیدمی‌شود، نیازی به ارز ندارد!/معنی موفقیت را نفهمیدیم

  25. سروش: سهم سایپا از فروش هر پراید ۲۰۰۰ دلار است/ پراید تولیدی امروز با پراید قبلی متفاوت است

آخرین عناوین