«جستارهایی درباره عقلانیت»؛ مجموعه نویسندگان؛ ترجمان علوم انسانی آنچه انسان را از حیوان جدا می‌کند!

دکتر علی غزالی‌فر*،   3970721175
آنچه انسان را از حیوان جدا می‌کند!

بسیاری از فیلسوفان ویژگی خاص انسان و وجه تمایز او را از دیگر جانداران، عقل دانسته‌اند. اما نکته جالب و عجیب این است که عقل وجه تمایز انسان‌ها از یکدیگر نیز هست. در واقع ما عقل‌ها داریم و نه عقل!

«جستارهایی درباره عقلانیت»

نویسنده: مجموعه نویسندگان

مترجم: مجموعه مترجمان

گزینش و ویرایش: سید احمد موسوی خوئینی

ناشر: ترجمان علوم انسانی، چاپ اول 1394

232 صفحه، 14000 تومان

 

*****

 

بسیاری از فیلسوفان ویژگی خاص انسان و وجه تمایز او را از دیگر جانداران، عقل دانسته‌اند. اما نکته جالب و عجیب این است که عقل وجه تمایز انسان‌ها از یکدیگر نیز هست. در واقع ما عقل‌ها داریم و نه عقل. به عبارت دیگر، انواع گوناگونی از عقلانیت وجود دارد و نه یک شکل واحد و ساده از آن. این امر فقط یک مطلب نظری نیست، بلکه در عمل و زندگی فردی، اجتماعی و سیاسی نیز مهم و اثرگذار است. نادیده گرفتن سایر عقلانیت‌ها باعث می‌شود دیگر افراد و جوامع به رسمیت شناخته نشوند و، به تبع، شیوه‌های زندگی آنان نیز بی‌ارزش تلقی گردد. چه بسا حتی کار به سرکوب و نفی آنان هم بکشد و از دل انحصارگرایی در عقلانیت نوعی خشونت، سرکوب و دیکتاتوری سر برآورد. بی‌جهت نبود که زمانی میشل فوکو (1926-1984) اعلام کرد قائل شدن به مفاهیم کلی عقلی در نهایت به خشونت می‌انجامد.

متاسفانه این نگاه تنگ و انحصارگرا امروزه هم وجود دارد و مصداق آن عقلانیت روشنگری است که چنین وضعیت مسلطی دارد. البته باید گفت که برداشت خاصی از روشنگری چنین شده است و نه این‌که سرشت آن، چنین اقتضایی داشته باشد. مقاله جورجیو تونلی آغاز بسیار جذابی برای این مجموعه مقالات است و با رد تلقی رایج از عقلانیت روشنگری راه را برای مباحث بعدی هموار می‌کند. این متخصص دوران روشنگری نتیجه ده سال پژوهش‌های خود را در این مقاله سی‌صفحه‌ای فشرده کرده است. او قبول دارد که عصر روشنگری دوران عقل است؛ دوران توجه و تمرکز بر عقلانیت. اما از نظر او این اهتمام به عقل درست فهمیده نشده است. بسیاری گمان می‌کنند که در این دوران غل و زنجیرهایی از دست و پای عقل برداشته شد و اعتمادی بی‌نهایت به آن صورت گرفت، به‌طوری که حد و مرزهای عقلانیت تا حداکثر ممکن گسترش یافت. تونلی این دیدگاه را یک بدفهمی تمام‌عیار می‌داند. از نظر او در دوره روشنگری علی‌رغم محوریت عقل، در واقع حد و مرزها و محدودیت‌ها و نواقص عقل کشف شد؛ نه‌ اینکه عقل افسارگسیخته شد. او شواهد محکمی را در زمینه معرفت‌شناسی، متافیزیک و علوم برای اثبات نظریه خود ارائه می‌کند.

مقاله دوم درباره عقل است از منظر هایدگر (1889-1976) بر مبنای وجود. از نظر هایدگر با غلبه‌ی نیهیلیسم، عقل در این زمانه آواره شده است؛ زیرا بی‌بنیاد شده است. بنیاد عقلانیت وجود است که به فراموشی سپرده شده است. راهی که هایدگر مطرح می‌کند عبارت است از یادآوری یا تذکر؛ نوعی تفکر معنوی که برای همگان میسر است و مختص به گروه خاصی نیست. کیرکگور (1813-1855) دیگر فیلسوفی است که مقاله‌ای به اندیشه‌های او اختصاص دارد. این متفکر شوریده‌حال را متهم به ناعقل‌گرایی می‌کنند. اما نویسنده نشان می‌دهد که این متفکر دانمارکی نمی‌خواهد عقلانیت را به‌کلی کنار بگذارد و چیزی غیرعقلانی همچون شورمندی را به‌جای آن بنشاند. او با داخل کردن عنصر شورمندی در عقلانیت آن را توسعه می‌دهد و بدین وسیله می‌توان برخی معضلات عقلانیت معاصر را برطرف ساخت.

دو مقاله در نقد پست‌مدرنیسم است. پست‌مدرنیسم عقلانیت مدرنیته را به‌شدت نقد می‌کند و پس از آن نسبیت را به جای آن می‌نشاند، با انواع گوناگون لوازم عجیب و غریب آن. پیامدهای دیدگاه پست‌مدرن مشکلات جدی دارد و به‌طور کلی سلبی است. در این دو مقاله این دیدگاه مورد نقادی قرار می‌گیرد و معلوم می‌شود مشکل اصلی و اساسی پست‌مدرنیسم آن است که عقلانیت را منحصر در عقلانیت مدرنیته غربی لحاظ می‌کند. حال اگر عقلانیت را از این حصار تنگ خارج کنیم می‌توانیم هم از عقلانیت دفاع کنیم و هم به نقدهای پست‌مدرنیسم و پیامدهای مخرب آن پاسخ دهیم.

چه بسا مسئله اصلی و نادرست امروزه هم دقیقا همین باشد که بشریت بر سر دوراهی میان عقلانیت مدرن و عقلانیت پست‌مدرن گیر افتاده است. ویژگی اولی جزمیت و خصوصیت دومی نسبیت است. آیا می‌توان راه یا راه‌های دیگری را در پیش گرفت؟ مقالات این اثر در پی بررسی این مسئله هستند. نویسندگان مقالات اشکالات و محدودیت‌های عقلانیت رایج غربی را گوشزد می‌کنند و سپس در پی نشان دادن افق دیگری در این زمینه هستند. البته همه مقالات این کار را به نحو یکسانی انجام نمی‌دهند. برخی سویه انتقادی آنها بیشتر است و در بعضی دیگر کفه‌ عقلانیت‌های بدیل سنگینی می‌کند؛ عقلانیت‌های شرقی. سه مقاله پایانی به طرح عقلانیت در ادیان شرقی اختصاص دارد. به‌طور خاص در فلسفه‌ی هندو و ادیان چینی. نویسندگان نشان می‌دهند که عقلانیت در این فلسفه‌های شرقی به معنای تفکر مفهومی و دانستن ذهنی صرف نیست، بلکه با فلسفه عناصری همچون شهود، اراده و احساس نیز گره خورده است. در برخی از فلسفه‌های شرقی نیز عقلانیت به معنای "شدن و اتحاد" با آن چیزی است که انسان به آن علم پیدا کرده است.

موریس مرلوپونتی (1908-1961)، فیلسوف ممتاز فرانسوی، در یکی از عبارت‌های مشهورش می‌گوید: «یکی از رسالت‌های فلسفه قرن بیستم این است که امر غیرعقلانی را توضیح دهد.» یکی از دلالت‌های این عبارت آن است که لازم است از محدوده‌های تنگ عقلانیت مدرن عبور کنیم و حوزه عقلانیت را گسترش دهیم. این کار ضرورت دارد؛ زیرا در غیر این صورت غنای انسانیت و چه بسا حیات انسان‌ها به خطر افتد. مقالات این کتاب را می‌توان در همین راستا دید و فهمید؛ مقالاتی که با وجود این‌که بسیار دقیق و محققانه نگاشته شده‌اند، اما به طرز حیرت‌انگیزی جالب و جذاب و خواندنی هستند. این ویژگی در مقالات پژوهشی کمتر به چشم می‌خورد.

*دکترای فلسفه

عناوین مرتبط

پربحث‌های امروز

  1. می‌شود برجام را با روسیه و چین ادامه داد؟

  2. شبهات امنیتی قانون اعطای تابعیت به فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی و مردان خارجی

  3. نفس مستاجران به شماره افتاد/ آیا دست دولت برای تنظیم بازار اجاره بسته است؟

  4. ناگفته‌های مداح مشهور از نوحه جنجالی‌اش/ خانمی در کانادا آغازگر این ماجرا بود

  5. پاسخ الف به جوابیه علی مطهری با ارجاع به مشروح مذاکرات مجلس/ ادعای غلط خود را اصلاح کنید+ سند

  6. نوبخت: اگر نمایندگان مجلس فرمول بهتری برای افزایش حقوق کارمندان ارائه کنند اجرا می کنیم

  7. قراردادهای مالی خانگی را ثبت کنید تا جرائم کمتر شود

  8. جدیدترین صحنه‌سازی آمریکا علیه ایران در حادثه نفتکش‌ها

  9. تاج: لیگ برتر را برگزار نمی‎‌کنیم

  10. آلمان به پیروی از آمریکا ایران را در حادثه دریای عمان متهم کرد

  11. ترامپ: ببینیم درباره ایران چه پیش می‌آید

  12. چرا عقب‌نشینی؟ چرخش موضع بن‌سلمان مقابل ایران؛ از ۲۰۱۷ تا ۲۰۱۹

  13. حاشیه‌های مناظره زاکانی و تاجزاده/فردی که قرار بود جانشین زنگنه شود/چرا دادگاه محمدرضا خاتمی به صورت کامل از تلویزیون پخش نمی شود؟

  14. ابهام جدید در ماجرای افزایش حقوق ۹۸/ تایید مصوبه دولت از طرف هیئت تطبیق قوانین مجلس

  15. دادستان: مردم از قوه قضائیه انتظار اجرای عدالت دارند/ از ماه آینده شاهد تحولات بزرگی در فضای مجازی خواهیم بود

  16. سازمان امور مالیاتی: فقط خریداران سکه از بانک مرکزی مالیات می‌دهند

  17. سخنان مادر و وکیل علیرضا شیرمحمدعلی درباره مرگ این زندانی

  18. اسلامی خبر داد: طرح دولت برای خانه‌دار کردن کارمندان جوان

  19. افزایش چراغ خاموش قیمت فرآوده‌های لبنی/ تولیدکنندگان باز گران کردند

  20. «همسرکُشی» و «آقازاده‌ها» حال مردم را بد می‌کنند یا امر به معروف؟

  21. ترامپ: می‌دانم حملات ۱۱ سپتامبر کار چه کسی بود/حضور نظامی در خاورمیانه وحشتناک بود

  22. احتمال سفر وزرای خارجه سه کشور اروپایی به ایران برای نجات برجام

  23. پرواز مخترع سوئیسی با «جت بال» برفراز کوه‌های شرق ایتالیا  

  24. چین: روابط تجاری معمول ما با ایران نباید مخدوش شود

  25. روحانی: توقف برخی اقدامات در برجام، حداقل اقدام است/ توسعه روابط بانکی با دنیا بدون تصویب دو لایحه‌ در مجمع تشخیص، حاصل نمی‌شود/ دعوت به مذاکره با اعمال فشار به معنای تسلیم است

پربحث‌های دیروز

  1. مجلسی این‌چنینم آرزوست

  2. نگاهی به مرگ محمد مرسی

  3. مرکل: عدم پایبندی به برجام برای ایران پیامدهائی را دارد

  4. جایگاه «پرستو» در فقه اسلامی چیست؟

  5. جهانگیری: دولت برای مقاومت در برابر فشارها برنامه دارد

  6. علی علیزاده: اگر نابغه‌ای همچون امام خمینی نبود انقلاب اسلامی یکساله نمی‌شد

  7. کاهش تعهدات برجامی از سوی ایران، ادامه تحریم آمریکا و انفعال اروپا/ سرانجام برجام چه خواهد شد؟

  8. مسکن در یک قدمی دلار قرار گرفت

  9. در سومین مناظره با تاجزاده/ زاکانی: هرگاه آمریکا به انسداد خورده، دوستان تاج‌زاده راه را باز کرده‌اند/ برادران خاتمی اول به توافق برسند، بعد سر مردم کلاه بگذارند

  10. سردار سلیمانی: شما آمریکایی‌ها ریاض و عربستان را زیر آتش قرار دادید+ فیلم

  11. دم خروس ماجرای نفتکش‌ها

  12. واکنش اصلاح‌طلبان به فراخوان قالیباف/ برکناری ۶۰ قاضی و یک پرسش از محسنی اژه‌ای/ نمره مردودی اصلاح‌طلبان در ماجرای نجفی

  13. ادامه «دورهمی» با مهران مدیری منتفی شد

  14. روحانی: طرف مقابل ما یک عده سیاستمدار کم‌تجربه هستند/ باید در برابر بدخواهان‌ ایستادگی کنیم

  15. وزیر نفت: شرایط امروز از دوران جنگ سخت‌تر است

  16. علت نجومی شدن دستمزد پزشکان، وکلا و دندانپزشکان چیست؟  

  17. واکنش سخنگوی وزارت خارجه آمریکا به تصمیم برجامی ایران

  18. توقیف اکران «ماهمه باهم هستیم» در کرمان

  19. پیکر محمد مرسی در شرق قاهره به خاک سپرده شد

  20. واریز ارقام نجومی از سوی متهمان بانک سرمایه به حساب زنان خانه‌دار

  21. تصاویر خشن ترین ورزش جهان  

  22. مکرون: تا 8 جولای فرصت داریم تا برای حفظ توافق هسته‌ای مذاکره کنیم

  23. توافق دولت انگلیس و یک بانک ایرانی برای حل مناقشه ۱۰ ساله

  24. همسان‌سازی حقوق کارکنان قراردادی و پیمانی در دستور کار دولت قرار دارد

  25. عیادت محمدرضا عارف از سلطان/عکس  

پربحث‌های هفته

  1. شناسايي ضاربان بانوي آمر به معروف در رشت  

  2. روزی که ژاپنی‌ها به ایرانی‌ها حسرت زیادی خوردند!

  3. ادعای وطن‌دوستی رامبد با سفر به کانادا برای تولد فرزند!

  4. رئیس انجمن خودروسازان: قیمت تمام شده پراید ۳۹ میلیون‌تومان است

  5. پرستو یا آشیانه!؟

  6. می‌شود برجام را با روسیه و چین ادامه داد؟

  7. آمريكا ديگر چيز چنداني در چنته ندارد كه تاكنون نشان نداده باشد

  8. آقای روحانی، حالا وقت تعویض طلایی است

  9. آیا به افراد مشهور و سلبریتی‌ها بدهکاریم؟

  10. روحانی: فشار آمریکا علیه ملت ایران، تخلیه خواهد شد/ ملت نسبت به یکسال گذشته آرامش بیشتری دارد/ بدخواهان را مجبور می‌کنیم اشتباه خود را بپذیرند

  11. رهبر انقلاب: ترامپ را شایسته مبادله پیام نمی‌دانم و با آمریکا مذاکره نخواهیم کرد/ ترامپ بعد از بازگشت از ژاپن، پتروشیمی ایران را تحریم کرد آیا این پیام صداقت است؟

  12. آلمان: سقوط برجام به منزله بازگشت همه تحریم‎ها است

  13. قالیباف در پیامی به جوانان: اگر به میدان انتخابات نیایید، در برهمان پاشنه خواهد چرخید/ نباید منتظر دستور از بالا به پایین باشیم

  14. مسافر جنجالی اسنپ : با میل خودم توییت عذرخواهی را زدم

  15. شبهات امنیتی قانون اعطای تابعیت به فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی و مردان خارجی

  16. قوه قضائیه درباره قتل علیرضا شیرمحمدعلی شفاف سازی کند+ اطلاعیه سازمان زندان‌ها

  17. مجلسی این‌چنینم آرزوست

  18. چرا برخی فکر می‌کنند زبان دیپلماتیک یعنی انفعال ؟ / آقای ظریف مچکریم!

  19. آگهی هم‌خانه خانم مجرد!  

  20. نگاهی به مرگ محمد مرسی

  21. دیدار رهبری و نخست‌وزیر ژاپن؛ ۶ درخواست و ۶ پاسخ

  22. تجمع دانشجویان مقابل سفارت انگلیس   

  23. چگونگی عملکرد پلیس راهور در مواجهه با کشف حجاب در خودرو

  24. شعار انتخاباتی قالیباف/ علی مطهری و فریب مردم/ روایت باهنر از افطاری با حضور احمدی نژاد و ناطق نوری

  25. آقای نخست‌وزیر! چطور به جنایتکار جنگی اعتماد می‌کنید؟

آخرین عناوین