گروه تعاملی _ رضا مهریزی کارشناس الهیات اسلامی و پژوهشگر علوم انسانی 

خصوصی سازی در ایران طی سیاست های ابلاغی اصل ۴۴ قانون اساسی جمهوری اسلامی ، توسط رهبر انقلاب ، در سال ۱۳۸۴و ۱۳۸۵آغاز شد . قرار بود در این طرح ۸۰ درصد اقتصاد کشور به بخش خصوصی واگذار شود و نظام بازار آزاد بر اقتصاد حاکم شود ؛ ولی به باور بسیاری از کارشناسان ، این امر محقق نشد. در این خصوص عوامل مختلفی ذکر شده است که ما نیز در این مجال ، بر حسب اطلاعات خویش ، به عاملی ، که لزوما نافی عوامل دیگر نیز نمی باشد ، مختصرا اشارتی می نماییم .

باید دانست که هر نظام اقتصادی بر نظامی الهیاتی استوار است ( البته به شرط اینکه به الهیات و ملکوت ، باور داشته باشیم ). نظام اقتصادی بازار آزاد بر نظام الهیاتی دئیسم استوار شده است و در واقع اگر کشوری بخواهد نظام بازار آزاد را ایجاد کند ابتدا باید نظام الهیاتی دئیسم را در فکر و فرهنگ جامعه خویش مسلط و مستولی گرداند .

اما دئیسم چیست ؟ دئیسم این اندیشه است که خدا جهان را ساخته و پرداخته ولی در امور جاری آن دخالت نمی کند و نظام عالم خودبخود تحرک و تکاپو دارد ( مانند معماری که خانه ای ساخته یا ساعت سازی که ساعتی پرداخته است ). مشاهده می کنیم که این نظام کاملا با اندیشه بازار آزاد و دست نامرئی آدام اسمیت همدست و همداستان است در واقع نظام بازار آزاد نیز ، مانند جهانی که بر مبنای دئیسم قرار دارد ، بی دخالت خدای دولت کار می کند و پویش خاص خویش را دارد . خوب تا اینجا بخشی از بحث روشن شد و آن اینکه نظام بازار آزاد بر اساس نظام اندیشگی و الهیاتی دئیسم عمل می کند . اما پرسش اساسی اینجاست در کشور ما که قرار است نظام بازار آزاد ایجاد شود ، چه نظام الهیاتی برقرار است ، آیا آن نظام الهیاتی دئیست است؟ 

در پاسخ باید گفت نظام اندیشگی و الهیاتی حاکم بر فکر و فرهنگ جامعه ما برگرفته از اندیشه ملاصدرای شیرازی است و این نظام بر خلاف دئیست ، بر آنست که خداوند دایم در جهان هستی دخالت می کند و هستی با نظام خود بخودی کار نمی کند بلکه همیشه و هر دم محتاج به دخالت خدای خالق خود است در واقع این نظام رابطه خدا با هستی را رابطه خورشید با زمین می داند که زمین دایم نیازمند نور و نار خورشید است ؛ بنابراین چه بسا بسیار ساده به نظر رسد که بر این نظام اندیشگی و الهیاتی نمی توان نظام بازار آزاد و خصوصی سازی ای ایجاد کرد که در آن ، نظام اندیشگی دئیستی مبناست و خدا در امور جاری خلق خویش ، دخالت نمی کند .

در پایان این بحث کوتاه ، لازم است به این پرسش مقدر پاسخ دهیم که پس چرا خصوصی سازی در بعضی از کشورهای اسلامی جواب داد و کار کرد ؟! باید گفت علت آن است که حکمت صدرا در ایران ریشه و ساقه و شاخه دارد و در این دیار است که از طرفداران و پیروان پر شمول برخوردار است و کشورهای اسلامی نظیر ترکیه که توانستند خصوصی سازی کنند ، نظام اندیشگی و الهیاتی خاص خود ندارند و نظام فکری و الهیاتی غرب را پذیرفتند ، ولی ما چنین نکردیم و نظام الهیاتی غرب را نپذیرفته ایم و با آن همراه و همرای نیستیم و این فرق ما با آنهاست که موجب اجرای موفق برنامه خصوصی سازی در آنجا و عدم اجرای درست آن در ایران شده است . بنابراین اگر ما نیز می خواهیم خصوصی سازی را اجرا کنیم و گمان می کنیم یگانه راه نجات ما آنست ، پس لازم است یا دئیسم را بپذیریم و یا نظام الهیاتی جدید که متناسب با بازار آزاد باشد در عالم فکر و فرهنگ خود تولید و ایجاد و اجرا نماییم.

البته  بنا به باور بسیاری از روشنفکران و اندیشمندان جهان ، نظام بازار آزاد و کاپیتالیسم ، معایب و مشکلات متعدد فرهنگی و اخلاقی و فضیلتی به دنبال خود داشته است ، که به هیچ وجه کسی را یارای لاپوشانی و کتمان آن نیست . ولی ما آرزو می کنیم و می گوییم که ایکاش می شد ! باز تکرار می کنیم ، ایکاش می شد ! تا اگر می توانستیم نظامی الهیاتی - اقتصادی نوین طراحی می کردیم که چه بسا بتواند دست کم از برخی از عیوب دئیست و نظام بازار آزاد مبرا باشد و ضمن پیشبرد اقتصاد و معیشت ما ؛ موجب شود دست کم ، کمی کمتر در ساحت فرهنگ و فضیلت دچار ابتذال و انحطاط شویم .