گاه­‌شماری ۱۲ حیوانی از کجا آمده است؟

گروه اجتماعی الف،   3961229006
گاه­‌شماری ۱۲ حیوانی از کجا آمده است؟

گاه­‌شماری ۱۲ حیوانی در ایران تا پیش از حمله مغول رواج نداشت.

ایسنا در یادداشتی به قلم علی صفی‌پور - پژوهشگر تاریخ و فرهنگ ایرانی نوشت:  پس از چنگیزخان، ایران به دست امیران مغول، محمود و مسعود یَلواج (از بازرگانان فرارودان و مورد اعتماد چنگیز) بود تا آنکه هلاکوخان مغول، نواده چنگیز، با لشکری گران در سال ۶۴۵ به ایران آمد و سلسله ایلخانی را تاسیس کرد. این سلسله تا بر آمدن حکومت‌های محلی مانند آل مظفر، سربداران سبزوار و... بود تا آنکه تیمور گورکانی (۷۳۶–۸۰۷ ه. مهی.) به قدرت رسید و دوباره خاطرات تلخ خونریزی‌های چنگیز را برای ایرانیان تکرار کرد.

در این دوران سیصدساله عصر مغول و تیمور، گاه‌شماری هجری مهی به عنوان گاه‌­شماری دینی و رسمی در نوشته‌­ها و گزارش‌­ها به کار می‌­رفت، در کنار آن برای زندگی روزمره ایرانیان یک‌جانشین، گاه‌­شماری خورشیدی که به کار برده می‌­شد: گاه­‌شماری جلالی (به‌جامانده از خیام، در دوران خواجه نظام­ الملک توسی و ملکشاه سلجوقی از سال ۴۷۱ هجری مهی) و گاه­‌شماری یزدگردی (به‌جامانده از دوران ساسانی و آخرین پادشاه ساسانیان) بود.

گزارشی از تاسیس گاه­‌شماری خورشیدی در دوران غازان خان مغول (بنا به گزارش تاریخ وصاف) در رجب سال ۷۰۰ یا (بنا به گزارش فصیح احمد خوافی در مجمل فصیحی، حمدالله مستوفی در نزهت القلوب و تاریخ گزیده) ۷۰۱ هجری شده است، این گاه‌­شماری که به گاه‌­شماری خانی نامبردار بود، چندان پا برجا نماند و پس از چند دهه به فراموشی سپرده شد.

اگر از گزارش­‌های پراکنده‌­ای چون وجود گاه‌­شماری جمالی از ‌امیر جمال‌الدین ‌شیخ ‌ابواسحاق‌ اینجو (زندگی‌ ۷۲۱ ـ ۷۵۸ هجری) پادشاه‌ فارس چشم‌پوشی کنیم، باید بگوییم، در کنار گاه‌­شماری هجری مهی که هم گاه­‌شماری مذهبی و اداری بود، و یا گاه­‌شماری جلالی و یزدگردی که گاه‌شماری مردمی برای شمارش روز بر پایه خورشید بود، در کنار این گاه­‌شماری­‌های نامبرده‌شده، گاه‌شماری ۱۲ حیوانی نیز به طور غیررسمی به کار می‌­رفت. گاه‌­شماری ۱۲ حیوانی که شمارش روز در آن بر شیوه خورشیدی بود و بیشتر مورد توجه مغولان قرار می­‌گرفت، در گزارش­‌های تاریخی (بویژه متونی مانند جهانگشای جوینی، جامع­التواریخ رشیدالدین فضل الله، تاریخ بناکتی، تاریخ وصاف و...) به طور چشمگیری دیده می­‌شود که از این گاه­‌شماری و نام ۱۲ حیوان آن یاد شده است.

این نکته را نیز باید یادآور شد که در میان مردم، برای حفظ جشن­‌ها و باورهای نیاکان، بویژه جشن نوروز، گاه‌­شماری جلالی به کار گرفته می­‌شد، برای نمونه شرف‌الدین علی یزدی در ظفرنامه خود و یا کمال الدین عبد الرزاق سمرقندی‌ در مطلع سعدین و مجمع بحرین، که هر دو در دوره تیمور می‌­زیستند، از ماه‌های جلالی یاد کرده‌­اند یا در سروده سعدی است که می­‌گوید:

اوّل اردیبهشت‌ماه جلالی                         بلبل گوینده بر منابر قضبان

بر گل سرخ از نم اوفتاده لاَلی                            همچو عرق بر عذار شاهد غضبان. سعدی.

هزار سال جلالی بقای عمر تو باد             شهور آن همه اردیبهشت و فروردین. سعدی. ‌

مردم گاه‌­شماری یزدگردی را به دلیل اهمال در کبیسه‌­هایش و دور افتادن از زمان واقعی، کم کم  فراموش می‌­کنند و به جای آن از گاه­‌شماری جلالی بهره می­‌بردند. گاه­‌شماری ۱۲ حیوانی در ایران تا پیش از حمله مغول به هیچ وجه رواج نداشت، در دوره پیش از مغول تنها چند دانشمند از آن در کتاب‌های خود نام برده‌­اند، از آن جمله ابوریحان بیرونی (در آثارالباقیه)، محمود کاشغری، شرف‌الدین طاهر مروَزی است. با نام‌های: تقویم «ختائی» و تقویم «اویغوری» نام برده‌­اند، چرا که پیش از این، این گاه­‌شماری را منسوب به ترکان ختایی و اویغوری می­‌دانستند. در حالی که پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد که در بین بوداییانِ چین، ژاپن، هند و دیگر نقاط آسیای شرقی این گاه‌شماری به بودا نسبت داده می‌شود، که در این صورت این گاه‌شماری بیش از ۲۵۰۰ سال عمر دارد. داستان این ۱۲ حیوان نیز بر این بوده است که روزی بودا همه مخلوقات را فرامی‌خواند و از میان حیوانات این ۱۲حیوان فراخوان او را پاسخ می­‌دهند. از آن پس نیز بودائیان به برکت این ۱۲ حیوان، مدار هر سال را به نام یکی از آنها گذاشته است.

ابونصر فراهی نیز در آغاز سده هفتم، در نصاب الصبیان نام ماه‌های این گاه­شماری را به فارسی به نظم کشیده است(مـوش و بقر و پلنگ و خرگوش شمار...). گویا نخستین کسانی که پس از مغول از این گاه‌شماری یاد می‌کنند و کتاب مفصلی درباره آن می‌نویسد خواجه نصیر الدین توسی، و پس از او غیاث‌الدین جمشید کاشانی است.

بنا به گزارش­‌ها آغاز این گاه‌­شماری از ۱۶ برج دلو (یعنی از ۱۵ بهمن­ ماه) بوده است. البته این نکته نیز گفته می‌شود که این گاه‌­شماری ۱۲ حیوانی که در ایران پس از مغول به کار می­‌رفت، گونه ایرانی شده آن بود که آمیخته‌ای از سه گاه‌شماری جلالی و هجری مهی و ۱۲ حیوانی چینی اویغوری بود. این گاه­‌شماری به طور رسمی در زمان صفویه تا پایان دوران قاجار در کنار گاه­‌شماری هجری مهی و به جای گاه‌­شمار جلالی در مکاتبات اداری به کار گرفته می‌­شد. پس از مشروطه این گاه‌شماری به طور رسمی کنار گذاشته شد.

اما امروزه دیده می­‌شود این ارمغان چنگیزخان در میان مردم گاه گاهی به زبان می‌­آید و در کنار نامگذاری هر سال به نام یکی از ۱۲ حیوان، باورهایی با آن به مردم تلقین داده می­‌شود که هیچ مبنای علمی ندارد، و بیشتر جبنه عوام‌فریبی و سرگرمی­‌هایی دارد که ارزش فرهنگی و اجتماعی ندارد.

این که بنا بر این گاه­‌شماری فلان حیوان در آن سال چه چیزی را در سرنوشت‌مان رقم می­‌زند، یا آن سال با چه رویدادهایی روبه‌رو خواهیم شد، باورهایی این­ چنینی هیچ گاه در طول تاریخ ایران و گاه­شماری­‌های تاریخ ایران جایگاهی نداشته است. همه این باورها، ساخته و پرداخته همان سه سده، عصر مغولان، ایلخانیان و تیموریان است. گاه‌­شماری­‌های ایرانی از جنبه علمی، ریشه در عقلانیت علمی و توجه به زمان واقع فصول سال دارد و از جنبه فرهنگی، ریشه در خداباوری، شادبودن (که خود جلوه­ای از اهورایی است) دارد، در گاه‌­شماری ایرانی هیچ بدشگونی و نحسی دیده نمی‌­شود، چون عقلانیت حاکم بر این گاه­‌شماری همه روزها، همه ماه‌ها و همه سال‌ها را برابر می‌­داند، اگر تفاوتی دیده می­‌شود، بویژه در روزهای سال، آن هم برای برپایی جشن و شادی بهره برده می‌­شود که این جشن و شادی نیز با زمان واقعی پیوند خورده است.

اگر بلندترین شب باشد، آن شب را به جشن و شادی و نامش را «شب چله» می­‌گذراند و اگر روز و شب برابر شود، که با بهار همراه باشد، باز آن را جشنی باشکوه می­‌گیرند و نامش را نوروز می‌گذارند. دیگر جشن­‌های گاه‌­شماری‌­های ایرانی که ریشه­‌ای کهن دارند، عبارتند از مهرگان، تیرگان، چارشنبه‌سوری و ...

البته خوشبختانه آگاهی مردم نسبت به این ارمغان چنگیز خان بیش از پیش شده است و کم کم این زنگار مغولی را از فرهنگ اصیل خود می‌زدایند.

پربحث‌های امروز

  1. دست خط رئیس جمهور برای حل مشکل آب استان اصفهان/ استعفاء نتیجه داد

  2. فیلمی از جلسه غیرعلنی دیروز مجلس درباره نماینده سراوان  

  3. واکنش آیت‌الله مکارم شیرازی به اظهارات رحیم‌پور ازغدی در نماز جمعه تهران

  4. اطلاعیه گمرک درباره مشاجره نماینده سراوان

  5. وزیر کار خبر داد: احتمال ترمیم و افزایش مجدد دستمزد کارگران

  6. بهانه افزایش قیمت خودرو و صنعت افسارگسیخته

  7. افزایش یارانه‌ مردم چرا نه؟

  8. بعد از سهمیه بندی بنزین، کم مصرف ها را تشویق کنید

  9. رفتار متفاوت یک معلم و یک نماینده مجلس  

  10. توضیحات واعظی درباره انتصاب داماد روحانی در وزارت صمت/ واکنش به حرف‌های جلیلی درمورد باغ گلابی برجام

  11. اقدام غیرقابل گذشت نماینده سراوان  

  12. خرازی: برجام مایه امنیت و همکاری بیشتر کشورها است/ به نتیجه نرسیدن ساز و کار اروپایی‌ها، به معنای خروج از برجام نیست

  13. چهار معصوم می‌سوزند، اما ما در برابر آن سکوت می‌کنیم/ چقدر رفتارمان نشان می‌دهد که عصاره‌ی مردم می‌باشیم؟/ باید وزیر آموزش را احضار می‌کردیم نه وزیر اقتصاد را

  14. اتفاقی که بدتر از توهین نماینده سراوان است  

  15. پیشنهاد یک نماینده برای افزایش یارانه نقدی در سال آینده

  16. احمد توکلی خبرداد: دستور وزیر اقتصاد در مورد توقف واگذاری آلومینیوم المهدی/ پیگیری شکایت دیده‌بان شفافیت و عدالت در مورد پرداخت رشوه توتال به یک مقام سابق ایرانی

  17. ماجرای اعتراض کارگران گروه ملی فولاد از زبان مدیرعامل بانک ملی/ هم مواد اولیه هست، هم نقدینگی؛ کارگران اجازه فعالیت کارخانه را نمی‌دهند!

  18. نبویان: تحریم‌های بعد از برجام در تاریخ انقلاب بی‌سابقه است/ شکوری‌راد: آمریکا تا توانست ایران را در فشار گذاشت

  19. طبیعت پاییزی شیرگاه  

  20. بهتان #‌آیت‌الله_بی‌بی‌سی

  21. سخنگوی وزارت خارجه: ظریف هدفی برای انتخابات ریاست جمهوری ندارد/ وزیر فردی فراجناحی است

  22. قیمت دلار به ۱۰۱۰۰ تومان رسید

  23. آینده اوضاع اقتصادی چه خواهد شد؟  

  24. بچه‌هایی که همچنان در مدرسه می‌سوزند

  25. جزئیات کشف منابع گاز طبیعی در دریای عمان

پربحث‌های دیروز

  1. توهین نماینده سراوان در مجلس به یک کارمند  

  2. درباره کلیپ منتشر شده نماینده سراوان و چند نکته

  3. اولین واکنش نماینده‌ مجلس به انتشار فیلم توهین‌اش به یک کارمند

  4. جشن مختلط طراحان یک مسجد جنجالی!   

  5. عذرخواهی وزیر اقتصاد از نماینده‌ای که به کارمند گمرک توهین کرد!

  6. چرا روحانی زبان گفت‌وگو با آمریکا را ترک کرد؟

  7. استیضاح وزیر اقتصاد به علت توهین کارمند گمرک کلید خورد!

  8. واکنش کاربران توییتر به فیلم منتشر شده از نماینده سراوان/ عذرخواهی عجیب از ترس استیضاح/ هیئت نظارت بر رفتار نمایندگان کجاست؟

  9. فوت چند دانش‌آموز در آتش‌سوزی مدرسه/ بازداشت مدیر و مربی آموزشی + تصاویر

  10. دلیل مشاجره نماینده مجلس با کارمند گمرک

  11. درخواست رفراندوم برای FATF/ نماینده سراوان و تبعات توهین به کارمند گمرک/ وزارت خارجه به‌دنبال برجام منطقه‌ای است؟

  12. وزیر صنعت: خودروسازان در 8 ماه اخیر مشکل فروش داشته‌اند

  13. تحلیل جالب علی علیزاده از برخورد نماینده سراوان با کارمند گمرک

  14. متروسواری معصومه ابتکار در سه‌شنبه بدون خودرو  

  15. سنگ‌تمام محکومان امنیتی برای آزادی مفسد اقتصادی+سند وثیقه 500 هزار مترمربعی هنگامه شهیدی برای باقری درمنی

  16. شهردار تهران با تاکسی به محل کارش رفت  

  17. پیشنهاد نمایندگان به خودروسازها درباره قیمت خودرو

  18. توضیح دژپسند در گفت‌وگو با الف در مورد عذرخواهی از نماینده سراوان

  19. جهانگیری: بخش‌های مهم اقتصادی مورد تهاجم دشمن است/ آمریکا می‌خواهد مردم با تنگنا رو به رو شوند

  20. عذرخواهی وزیر اقتصاد از نماینده سراوان و فهم او از انقلاب  

  21. ایرانی‌ها خانه‌هایشان در گرجستان را به حراج گذاشتند

  22. موگرینی: برای رسیدگی به برنامه موشکی ایران باید برجام را حفظ کرد

  23. رهبر انقلاب: نباید دنبال ریاست بدویم

  24. پیوند ترامپ با مغزهای کوچک زنگ زده

  25. شلغم خوری سفیر آلمان در بازار بزرگ تهران  

پربحث‌های هفته

  1. ایمانی در گفتگو با الف:خطر بازگشت پوپولیسم جدی است / احمدی‌نژاد به دنبال بهره‌برداری به نفع خود است

  2. دولت زیر بار فرمول خودروسازان رفت؛ خودرو گران شد/ حواله کاهش قیمت به آینده‌ای نامعلوم/ پراید ۳۳میلیون و ۷۰۰ هزار تومان؟

  3. برای این عکس شما تیتر بزنید  

  4. طمع همایونِ رضا پهلوی‎

  5. توهین نماینده سراوان در مجلس به یک کارمند  

  6. واکنش وزیر صنعت به انتصاب داماد رئیس‌جمهور؛ هرکس سوابق داماد روحانی را دید، تبریک گفت

  7. داماد روحانی استعفا کرد + متن استعفا

  8. اولین تصویر داماد حسن روحانی در سمت جدیدش  

  9. درباره کلیپ منتشر شده نماینده سراوان و چند نکته

  10. اولین واکنش نماینده‌ مجلس به انتشار فیلم توهین‌اش به یک کارمند

  11. چرا نباید حقوق کارمندان افزایش یابد؟

  12. توضیحات سید احمد خاتمی درباره انتصاب دامادش در دولت روحانی + عکس

  13. از تزریق به ایرانیان در فرودگاه تفلیس تا دیپورت آنها به بهانه‌های واهی + عکس

  14. جشن مختلط طراحان یک مسجد جنجالی!   

  15. واکنش روحانی به حکم معاونت دامادش در وزارت صنعت

  16. ضعیف‌ترین دوران وزارت خارجه ایران  

  17. نوبخت در پاسخ به احمدی‌نژاد: امکان افزایش یارانه‌ها وجود ندارد/ فعلا باید بدهی‌های دولت قبل را بپردازیم

  18. وقتی اقوام حسن روحانی در دولت پست می‌گیرند + جدول

  19. واکنش‌ها به انتصاب داماد رئیس‌جمهوری به معاونت وزیر؛ کلید روحانی قفل شاه داماد را باز کرد

  20. واکنش واعظی به پیشنهاد یارانه ۹۰۰ هزار تومانی از سوی احمدی‌نژاد

  21. سرانجام قیمت بنزین و سناریوهای مختلف برای آن

  22. عذرخواهی وزیر اقتصاد از نماینده‌ای که به کارمند گمرک توهین کرد!

  23. برایان هوک: موضوع فرزندان مقامات ایران را بررسی می‌کنیم

  24. فرزندان مقامات ایران از آمریکا اخراج می‌شوند؟/ انتقاد از روحانی در جلسه شورای عالی انقلاب فرهنگی/ پایان اصولگرایی و اصلاح‌طلبی

  25. به بهانه شاپرک شجری‌زاده؛ پنج اشتباه درباره دختر خیابان انقلاب

پربحث‌های امروز

  1. اتفاقی که بدتر از توهین نماینده سراوان است  

  2. بچه‌هایی که همچنان در مدرسه می‌سوزند

  3. تصاویر افراد موثر و کلیدی شبکه فساد بزرگ باقری درمنی که به دستور او از کشور گریختند/ شما فرار کنید تا دستشان به من نرسد!

  4. دادستان تهران خبر داد: رد مال ۱۱۰۰ میلیاردی باقری درمنی

  5. آخرین وضعیت پرونده «احمد عراقچی» از زبان رئیس دادگستری استان تهران

  6. روایت شریعتمداری از روز تصادف نوربخش

  7. مردم دانش‌آموزان مصدوم را دعا کنند

  8. دستگیری ۶۰ نفر از عوامل اصلی مفاسد اقتصادی

  9. "با نمک‌ترین" استان ایران کجاست؟+تصاویر

  10. برخورد شدید اداری با مقصران آتش‌سوزی مدرسه زاهدان/ حادثه در دست بررسی است

  11. آیت الله نوری همدانی: وجود فقر در جامعه نتیجه بی‌توجهی به معارف اسلام است

  12. کلیه امتحانات مدارس به جز نهایی‌ها در روز شنبه لغو شد

  13. آیت الله اعرافی: حوزه علمیه آماده اجرای طرح مددکاری اسلامی است

  14. مالکان ۳۰۰ خودرو پلاک مخدوش پایتخت به قوه قضائیه معرفی شدند

  15. پروژه «پدر رضا گلزار» در ارتفاعات مشهد/ ۱۰۰ هکتاری که برای تله‌کابین گرفته شد، اما...

  16. پیش‌بینی هواشناسی؛ باران در پایتخت

  17. راه حل رسیدن به هوای پاک از نظر شهردار تهران

  18. فرمانده ناجا: خبرهای خوبی از مرزبانان در راه است

  19. پلیس پیشگیری در شب یلدا آماده‌باش است

  20. دومینوی آتش‌سوزی مدارس و ۴ قربانی دیگر

  21. نهاوندیان: رفع تنش آبی با منابع دولتی امکان ندارد

  22. وضعیت باتری خودرو خود را به صورت رایگان تست کنید!

  23. تخریب ۷ رستوران در فرحزاد

  24. جریمه ۵۰۰ هزار خودروی فاقد معاینه فنی توسط پلیس

  25. رئیس سازمان بسیج: برای حفظ انقلاب باید حضور موثر در فضای مجازی داشته باشیم

پربحث‌های دیروز

  1. واکنش کاربران توییتر به فیلم منتشر شده از نماینده سراوان/ عذرخواهی عجیب از ترس استیضاح/ هیئت نظارت بر رفتار نمایندگان کجاست؟

  2. متروسواری معصومه ابتکار در سه‌شنبه بدون خودرو  

  3. شهردار تهران با تاکسی به محل کارش رفت  

  4. تعدادی از کارگران گروه ملی فولاد اهواز بازداشت شدند

  5. محسنی‌اژه‌ای مطرح کرد: سه اشتباه بانک مرکزی در دوران ریاست سیف/ چرا مسئول حراست بانک مرکزی دستگیر شد؟

  6. دستور ویژه بطحایی برای بررسی علل حادثه آتش‌سوزی مدرسه زاهدان

  7. تهران ۹ درجه سردتر می‌شود/ بارش برف در ارتفاعات

  8. مجریان شب یلدای تلویزیون چه کسانی هستند؟

  9. فردا در زاهدان عزای عمومی اعلام شد

  10. واکنش ناجا به انتشار فیلم ضرب و شتم برادران افاغنه توسط سرباز ناجا

  11. امام جمعه مشهد: طلبه شدن به معنای دست برداشتن از دانشگاه نیست

  12. افتتاح مدارس و خانه بهداشت در روستاهای خراسان جنوبی

  13. خرید خدمت سربازی در سال ۹۸ امکانپذیر است؟

  14. بارش برف در ۹ استان کشور

  15. محسن هاشمی: جریانات افراطی رهبران انقلاب اسلامی را هدف حملات تروریستی قرار دادند

  16. تجمع جمعی از بازنشستگان نیروهای مسلح مقابل مجلس

  17. جاده‌ها لغزنده است، مراقب باشید

  18. هوای تهران پاک شد

  19. «قلعه محرومیت» در حاشیه تهران+ عکس

  20. 500 میلیون یورو در پیچ و خم رسیدن به صنعت داروسازی

پربحث‌های هفته

  1. واکنش کاربران توییتر به فیلم منتشر شده از نماینده سراوان/ عذرخواهی عجیب از ترس استیضاح/ هیئت نظارت بر رفتار نمایندگان کجاست؟

  2. متروسواری معصومه ابتکار در سه‌شنبه بدون خودرو  

  3. تاکید آیت الله صدیقی در نماز جمعه به مساله ازدواج جوانان

  4. شهردار تهران با تاکسی به محل کارش رفت  

  5. خاک ایران همچنان قاچاق می‌شود

  6. آملی لاریجانی: بی‌تدبیری‌ها موجب افزایش نرخ ارز شد/ نرخ ارز سیر نزولی دارد، اما برخی همچنان گرانفروشی می‌کنند/ دست اخلال گران اقتصادی را قطع خواهیم کرد

  7. ترکان: در شرایط اقتصادی امروز، گروه‌های فقیر بیشتر شده‌اند

  8. زندگی لاکچری

  9. راه‌اندازی گشت ویژه تعزیرات برای کنترل بازار شب یلدا/ علت گرانی پسته سرمازدگی است

  10. بازنشستگان و ناکارآمدی نظام‌های اجرایی و تصمیم‌گیری

  11. اتفاقی که بدتر از توهین نماینده سراوان است  

  12. زمان بازنشستگی «زیباکلام» از دانشگاه تهران مشخص شد

  13. نسخه‌ای برای پیشگیری از کابوس‌های شبانه/ چگونه بختک را به زانو در بیاوریم؟

  14. بچه‌هایی که همچنان در مدرسه می‌سوزند

  15. حضور مهناز افشار در دادسرای تهران/ تعهد خانم بازیگر برای اصلاح سخنانش

  16. دادستان تهران خبر داد: شناسایی ۱۷ ملک و تعدادی خودرو‌ی گران قیمت از وحید مظلومین

  17. وزیر ارشاد: میانگین بالای سن ازدواج نگران کننده است/ با خانواده می‌توان به آینده ایران امیدوار بود

  18. تصاویر افراد موثر و کلیدی شبکه فساد بزرگ باقری درمنی که به دستور او از کشور گریختند/ شما فرار کنید تا دستشان به من نرسد!

  19. دادستان تهران خبر داد: رد مال ۱۱۰۰ میلیاردی باقری درمنی

  20. آخرین وضعیت پرونده «احمد عراقچی» از زبان رئیس دادگستری استان تهران

  21. روایت شریعتمداری از روز تصادف نوربخش

  22. مردم دانش‌آموزان مصدوم را دعا کنند

  23. 92 درصد از بیمه شدگان کمتر از 3 میلیون تومان درآمد دارند

  24. واردات واکسنی که در تولید آن خودکفا هستیم!

  25. روایت متفاوت مهناز افشار از حضورش در دادگاه/ عکس

آخرین عناوین