سپینو-مگنت

تیرماه و یاد همیشه عباس کیارستمی ژرفانگر سایه‌روشن‌ها

فرهادطاهری*،   3970402100 ۳ نظر، ۰ در صف انتشار و ۰ تکراری یا غیرقابل انتشار
ژرفانگر سایه‌روشن‌ها

در نقد آثار و تحلیل شخصیت و شگردهای هنری و نبوغ و نوآوری‌های کیارستمی در عرصه سینما و در دیگر زمینه‌های هنری که در آن متبحرانه دست داشت، منتقدان سینما و صاحب‌نظران خواهند گفت و نوشت

با خاموشی عباس کیارستمی، یکی از دیدگان بسیار ژرفانگرِ ایرانی به «زندگی، طبیعت و سرنوشت» برهم نهاده شد و بارقه‌ای بسیار نادر از خلاقیت بی‌نظیر در این سرزمین فرو مرد. یکی از جلوه‌های فرهنگ ایرانِ معاصر، دیدگاهش به «زندگی و انسانیت و روابط انسانی» است. این جلوه، نیاز به پنجره‌ای دارد تا ساکنان ورای ایران و ناآشنایان به فرهنگ آن بتوانند چهره واقعی این جلوه را از میان آن پنجره بنگرند. در روزگاری که چهره فرهنگ و مردم ایران گاه بیگاه و به نادرستی در سایه «خشونت و انحطاط» به بیرونیان رخ می‌نمایاند نیاز به پنجره‌هایی گسترده‌تر که نمایانگر بیشتر و واقعی‌تر فرهنگِ «خشونت‌گریز و انحطاط‌ ستیز» ایرانیان در نزد دیگران باشد بیش از پیش احساس می‌شود. کیارستمی یکی از گشایندگان این پنجره‌ها بود که با رفتن او همیشه بسته خواهد ماند. درگذشت او بسیار غم‌انگیز است. البته در روزگاری که بسیاری از جوانانش به مرگ‌های مفاجات درمی‌گذرند تاسف بر هنرمندی که در 76 سالگی از میانمان رخت بربسته، آن‌هم هنرمندی که «جهان رانده و کارها کرده» است شاید چندان با خرد و گردن نهادن به حکم قضا سازگار نباشد؛ اما تاسف بیش از آن‌که بر مرگ کیارستمی باشد بر فقدان «کیارستمی»‌ها در جامعه ایران است. از یک نظر عباس کیارستمی بسیار هم خوشبخت بود و شاید به او غبطه هم باید خورد. در این سرزمین استعدادخیز و برخاک‌افکن، او از زمره اندک جوانه‌های جان‌دار و رویش‌مندی بود که ریشه‌های عمیق در دل هنر، فرهنگ و هویت ایرانی دواند، تنه‌ای ستبر برآورد و شاخساران و برگ‌های جان‌فزا بر سر رهگذران عرصه فرهنگ ایرانی گستراند و بارور و ماندگار شد. بی‌تردید از کیارستمی چه‌بسا بسیار خوش‌استعدادتر و مجنون‌تر به هنر،در میان جوانان امروز و شاید هم‌روزگاران او فراوان بوده است که بخت یارشان و زمینه برایشان فراهم نشد.

در نقد آثار و تحلیل شخصیت و شگردهای هنری و نبوغ و نوآوری‌های کیارستمی در عرصه سینما و در دیگر زمینه‌های هنری که در آن متبحرانه دست داشت، منتقدان سینما و صاحب‌نظران خواهند گفت و نوشت. هر نوع اظهارنظر غیرمتخصصان و ناآشنایان رهِ «خانه دوست» بدیهی است که نمی‌تواند سنجه‌ای مستند در شناخت دقیق آرای کیارستمی در هنر باشد اما اگر بپذیریم که در تحلیل هر نوع خلاقیتی و خَلقی، برآورد تاثیر آن خلاقیت و خلق در ذهن و دیده مخاطبان و بینندگان چقدر منتقدان را کمک‌رسان خواهد بود از این حیث اظهارنظر کسانی که صرفاً مخاطبان آثار کیارستمی بوده‌اند بی‌تردید مستندات و شواهدی خواهد بود در دست پژوهشگران صاحب‌نظر. این نوشته نیز از همان سنخ اظهارنظر ِیکی از بینندگان غیرحرفه‌ای و دوستدار فیلم‌های ساختهعباس کیارستمی است.

هر بار که فیلمی از کیارستمی می‌دیدم اولین حسی که گریبانگیر عوالم فکری و احساسم می‌شد نوعی «ابهام و ایهام» بود. این «ابهام و ایهام‌وارگیِ» بعضی صحنه‌ها و گفت‌وگوهای چند فیلمی که من دیده‌ام (خانه دوست کجاست، زیر درختان زیتون، طعم گیلاس) به نظرم مهم‌ترین سببی بود که بینندگان این فیلم‌ها،در مواقعی بر سر فهم و تفسیر صحنه‌هایی از آن‌ها دچار اختلاف‌نظر و تفاوت در دیدگاه می‌شدند. بروز همین اختلافات و مشاجرات هم زمینه‌ساز خیلی جذابیت‌های فیلم بود. «ابهام و ایهام» بهترین شگردِ هنری در دستان هر صاحب‌هنری است که در وهله نخست، زمان و روزگار خود را شایسته درکِ عمیقِ پیام و ندای اثر خود نداند و از طرفی هم به جاودانگی و ماندگاری اثر خود در آینده‌های دور بیندیشد. چراکه بی‌تردید حضور هر «ابهام و ایهامی» در آثار هنری، باب تاویل وتفسیر را همواره گشوده نگه خواهد داشت و این، زمینه را مستعدتر خواهد کرد تا بخشی از مضامین و مفاهیم آن اثر هنری، زاییده ذهن مخاطبان خود در طی تاریخ باشد. در تاریخ فرهنگی ایران و ادبیات فارسی، شاهد تمام‌عیار تبحر در چنین شگردی در آفرینش آثار خواجه شیراز است. به یک تعبیر کیارستمی در تدوین صحنه‌ها و پرداخت درون‌مایه فیلم‌های خود در بعضی جاها حافظ‌گونه عمل کرده است. رنگ روایت‌پردازی‌های کیارستمی در سایه‌روشن‌های ابهام و وضوح به چشم می‌خورد. سایه‌روشن‌هایی که در آن ژرف‌نگری او به «دوستی»، «عشق» و «مرگ» متناسب با فهم مخاطبان اثرش تجلی می‌یافت. جالب آنکه، شخصیت و نوع رفتار خود کیارستمی هم در مراودات فردی و اجتماعی، از این «ابهام‌وارگی» چندان بی‌بهره نبود: نگریستن از پس آن عینک محو تیره به همگان، حالت و رنگ چشم‌هایی که بی‌تردید برای خیلی‌ها (ازجمله من) معما بود. آن‌چنان معمایی که وقتی یک‌بار در موسسه «نشر و پژوهش فرزان روز» و در جلسه نقد کتاب «افسون‌زدگی جدید»، درکنارم نشسته و محو سخنرانی داریوش شایگان بود هرچه کوشیدم نتوانستم به خود جرئت دهم و پرده رازگونه‌ای که احساس می‌کردم میان خود و دیگران افکنده است به کناری زنم و به او نزدیک شوم؛ مانند فیلم‌هایش سهل ِممتنع بود. نزدیک اما دور از دسترس!

شگردِ نظرگیر دیگر در بعضی فیلم‌های کیارستمی، نوعِ ترسیم او از «خوشبختی و به آرامش رسیدن»در زندگی است. کیارستمی «خوشبختی و آرامش و لذت» را لزوماً یک مفهوم تاریخی و مبتنی بر تجربیات گذشتگان و موافق با ذائقه‌های پسندِخاطر جامعه معاصر خود نمی‌دید. او هر فرصت به‌دست‌آمده را که در آن جسم و جان نه آزاری ببیند و نه آزار کس‌اش از پی باشد «خوشبختی» تلقی می‌کرد؛ بنابراین در فیلم‌های او، مواقعِ بسیار این حس به بیننده القا می‌شد که متوجه چه «خوشبختی‌هایی» در زندگی خود نشده است. تا جایی که بیننده حتی گاه همان دقایق تماشای فیلم را به‌نوعی از خوشبختی‌های خود به شمار می‌آورد. این نوع تلقی کیارستمی را از «خوشبختی» شاید بتوان تحت تاثیر انس فکری او با شخصیت و اشعار سعدی دانست. کیارستمی هم مانند بسیاری، این پند سعدی را درباره غنیمت شمردن لحظات صبح و «خوشبخت دم زدن در دامن صحرا و تماشای بهار» شنیده است. فقط تفکر تساهل‌نگر سعدی در مواجهه با «خوشبختی» است که «صبح» هر روزِ در دسترس همگان را فرصتی از برای «خوشبخت شدن» می‌انگارد. به نظر می‌آید کیارستمی بارها در فیلم‌هایش از دیده سعدی به خوشبختی نگریسته است.

حس و حال «خیام‌وارگیِ» حاکم بر صحنه‌هایی از فیلم‌های کیارستمی و به تصویر کشیدن شکاکیت‌های فلسفی تجلی‌یافته در مسیر زندگی انسانِ امروز، جنبه دیگر و شایسته تامل در بعضی آثار اوست. کیارستمی هنرمند بود و اقتضای ذاتِ هنر هم نگریستنِ هنری ِ «جزءنگر» به دنیا و انسان و «ثبت و تصویر کشیدن» آن نگاه است. از روزگار حضرت آدم تا زمان حافظ بی‌شمار انسان‌هایی بارها در کنار جویباران نشسته یا از آن گذشته‌اند. تنها حافظ بود که با دیدن جویباری گفت:

بر لب جوی نشین و گذرعمرببین

کاین اشارت زجهان گذران ما را بس!

کیارستمی هم با این جزءنگریِ خود، به احوالات متشتت و قصه پریشان‌حالی و سرگردانی‌ها و سرگرانی‌های انسانِ معاصر، به‌خوبی پی برده بود. او بی‌تردید در تاریخ فرهنگی و اجتماعی خود با «خیام» و «خیامان» نیز آشنا بود. هم دغدغه «خیامی» داشتن را می‌دانست چگونه است و هم از پند و پیشنهاد «خیام» برای خلاصی از آن گیرهای ذهنی آگاه بود. بنابراین کیارستمی در چنین مواضعی که «شکاکیت‌های سرگردانه خیام‌وار انسانِ معاصر خود» را مطرح می‌کند، در برون‌شد از این سرگردانی‌ها، نه بحث عقلانی و فلسفی پیش می‌کشد و نه آموزه‌های اعتقادی و سنتی پیش پا می‌گذارد. او هم از خیام مدد می‌گیرد و به انسان معاصر خود توصیه  می‌کند جاهایی به حرف خیام گوش دهد و هم از این انسان معاصر دعوت می‌کند تا به «طبیعت و زندگی و وجود خویش» جزءنگرانه بنگرد!! درنهایت کیارستمی برای حل معضل شکاکیت‌های فلسفی و... تامل در «طبیعت» و «نگاه هنری» را چاره کار می‌داند.

این تلفیق ِنگاه‌های «ابهام‌وارگی»، «خوش‌بینی و تساهل‌اندیشی» و «اغتنام فرصت ِ زیستن» در آثار کیارستمی که به‌نوعی الهام گرفته از حافظ و سعدی و خیام بوده به نظر بارزترین جلوه تشخص اندیشه‌های اوست. کیارستمی با احاطه به زبان تصویر که زبانی ورای خاک و مرز و فرهنگ و تاریخ و آداب و رسوم است و برای درک و فهم آن تنها چشمی کفایت می‌کند موفق شد تا نزد نظاره‌کنندگانِ ایران و تاریخ و مردمآن پیام‌رسان این نوع نگاه‌های «ابهام‌وارگی و خوشبینی و اغتنام فرصت»ِ هویت ایرانی به «زندگی، طبیعت و سرنوشت» باشد. او از این نظر نماینده بخشی از فرهنگ و هویت ایران بود. ستایش‌هایی هم که از او شد به یک تعبیر، ستایش هم از هویت ِفرهنگی ایران و هم از نماینده تمام‌عیار آن بود.

تاریخ ایران عباس کیارستمی را هرگز فراموش نخواهد کرد. چراکه او نماینده‌ای بسیار درستکار و عاشق بود.

 

* دانشنامه‌نگار و پژوهشگر تاریخ معاصر

الف را در شبکه‌های اجتماعی دنبال کنید

عناوین مرتبط

وب‌گردی

دیدگاه کاربران

كاوه پرهام۳۹۹۹۹۳۰۹:۳۱:۰۴ ۱۳۹۷/۴/۳
با درودی... سپاس از استاد طاهری گرامی.... از دقت و یادآوری از این هنرمند تاثیرگذار و صاحب سبک ارزشمند... که قدردان واقعی کم داشتند.
ناشناس۴۰۱۹۸۷۲۲:۲۴:۰۶ ۱۳۹۷/۴/۳
بسیار زیبا و تحسین برانگیز نوشته و تحلیل کرده اید... مقایسه آثار و اندیشه استاد کیارستمی با شعرای بزرگ ایران هم جالب و بدیع بود... موفق و سلامت باشید استاد طاهری عزیز
ناشناس۴۲۰۲۹۶۲۱:۱۷:۵۶ ۱۳۹۷/۴/۱۴
استاد طاهری عزیز، یادداشت شما را خواندم. می دانید، در متن های شما بیش از آن که به فحوا مشغول شوم، مسحور زیبایی قلم تان می شوم. و گاهی فکر می‌کنم یادداشت‌های شما مجالی ست برای نمایش زیبایی های از یاد رفته‌ی زبان فارسی، پیرزن فرتوتی که زمانی عروس زیبایی بود، و شما به سحر قلم و بزک آهنگ، این زیبایی را به او برمی‌گردانید، به هر بهانه‌ای و در هر موضوعی. ای کاش از هایکوهای کیارستمی هم یادی می‌کردید.
همراه کارتبانک آیندهملاصدرا-دی جی ثبتطاقچه

پربحث‌های امروز

  1. عامل سردرد تنشی را بشناسید

  2. جمله روشنی بخش امام خمینی (ره) درباره رمز پیروزی  

  3. ۳ دستور مهم اقتصادی در یک ماه

  4. آخرین وضعیت سلامتی سپند امیرسلیمانی

  5. علی کریمی استقلالی شد

  6. رادیو جای تلویزیون را گرفت + عکس

  7. ۶ گام برای رونق تولید و رهایی از مصائب اقتصاد نفتی و رهایی از تحریم‌ها

  8. پنج شگفتی جام جهانی ۲۰۱۸ را بشناسید

  9. صحبت‌های کدخدایی در مورد رد صلاحیت مینو خالقی پس از انتخابات + فیلم

  10. ساز و کارهای جدید برای دریافت ارز دولتی

  11. ترامپ برای دیدار با پوتین وارد فنلاند شد

  12. همیشه دست یک زن در میان است

  13. طرحی جدید برای ایجاد بحران در عراق

  14. توصیه رئیس فیفا: اول از همه هیرو را در آغوش بگیرید

  15. بی‌تدبیری در بازسازی و ناامیدی از آینده در سرپل‌ذهاب

  16. رئیس فدراسیون فوتبال کرواسی: از درون مرده‌ام

  17. ضرب الاجل کی‌روش تمام شد

  18. امضای قرارداد علی کریمی با استقلال در «تایم» همیشگی آبی‌پوشان

  19. چرا مدیر پیام‌رسان سروش، «تلگرام» نصب کرد؟

  20. معلمان درباره حذفیات فیش حقوقی چه می‌گویند؟

  21. آخرین عناوین روزنامه‌های اقتصادی

  22. آخرین عناوین روزنامه‌های ورزشی

  23. آخرین عناوین روزنامه‌های سیاسی

  24. برجام اروپایی و پیچیدگی آمریکا

  25. «مریم رجوی» به دام کلاه سفیدها افتاد

پربحث‌های دیروز

  1. یکی از بزرگترین بدهکاران بانکی دستگیر شد

  2. آخوندی: در شرایط اقتصادی بسیار سختی هستیم

  3. جزئیات نامه دوم شریعتمداری به روحانی + عکس

  4. ۱۱ مدیر دولتی پاداش نجومی گرفتند

  5. زندگی دوگانه «لاکچری‌»های انقلابی؛ حزب‌اللهی‌های «برندپوش»

  6. نقش ایران در دیدار تاریخی پوتین و ترامپ/ چرخش رئیس جمهور روسیه در قبال تهران به سمت واشنگتن؟

  7. جلسه مهم رهبر انقلاب با اعضای دولت 

  8. آقای «خ» کجاست؟

  9. محمود صادقی : عملکرد دولت بخصوص در بخش اقتصادی قابل قبول نیست/ مجلس از ابزار خودش برای تغییر کابینه استفاده می‌کند

  10. وزیر دولت اصلاحات: بهتر است دولت روحانی استعفا دهد

  11. همه جور دستگاهی برای مبارزه فساد داریم؛ سامانه‌های پیشگیری جزیره‌ای عمل می‌کنند/افرادی که ارز گرفتند و تخلف کردند قابل ترحم نیستند/دولت هیچ خط قرمزی ندارد

  12. جدول ثابت قطعی برق تهران منتشر شد + جدول

  13. با افزایش دوباره قیمت، سکه به ۲ میلیون و ۸۹۶ هزار تومان رسید + قیمت ارز

  14. تیم اقتصادی دولت باید پاسخگوی مشکلات باشد

  15. افزایش چشمگیر مصرف بنزین از سال ۹۲ + نمودار

  16. رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس در نامه‌ای به رئیس‌جمهور اعلام کرد: مشکلات اقتصادی نتیجه سومدیریت است نه تحریم

  17. حاشیه‌های اهدای جام جهانی؛ اقدام جالب رئیس جمهور کرواسی و اتفاقی که همه را غافلگیر کرد!

  18. محسنی‌اژه‌ای: سلطان سکه "حمید مظلومی" است، او سال ۹۱ هم دستگیر شده بود/ دو برادری که بیست و چند میلیون ارز گرفته‌اند برای واردات کاغذ

  19. گرما ایران را در برمی گیرد / نگرانی از تامین برق ایران در چهارمین هفته تابستان

  20. فروش اقساطی قبر در بهشت زهرا

  21. خبر محسنی اژه‌ای از دستگیری ۵۰ بدهکار بزرگ بانکی

  22. واکنش سخنگوی قوه قضائیه به پخش مستند بیراهه: پخش این کلیپ با اجازه قاضی نبوده است

  23. یادداشت کیهان؛ اگر مائده دانمارکی بود!

  24. وقتی ما ایرانی ها بدنبال توسعه، بدون کار کردن هستیم

  25. محسنی اژه‌ای: افراد مرتبط با بانک مرکزی ۷ میلیون دلار ارز گرفتند/ پرونده شکایت توکلی از سیف تشکیل شده/ در مورد پخش اعترافات در مستند بیراهه از طرف قوه قضاییه دستوری داده نشده است

پربحث‌های هفته

  1. هیاهو موثر نیست

  2. کریمی قدوسی به الف خبر داد؛ خروج سه میلیون و 500 هزار سکه از کشور

  3. یک اشتباه راهبردی در جنجال خانم مائده

  4. آیا جهانگیری به پایان خط رسیده است ؟

  5. مائده هژبری با تتلو به استانبول رفت/برگزاری کنسرت مشترک این دو نفر!  

  6. حاشیه ای بر سفر مهم ولایتی به روسیه و دیدار با پوتین

  7. پشت پرده تاسف‌آور اخراج ۲ دیپلمات ایرانی از هلند

  8. جهانگیری: شرایط کشور خطیر است، اما به این معنا نیست که نمی‌توانیم آن را کنترل کنیم/ صادرات نفت ایران هیچ‌گاه متوقف نخواهد شد / همه باید اختلافات خود را کنار بگذاریم

  9. توکلی: «سیف» باید عزل شود/ تخصیص ارز به شرکت ۲۶ روزه، خیانت در امانت است

  10. هر دم از این باغ بری می‌رسد

  11. جزییات برخورد تانکر سوخت با اتوبوس در سنندج/ ۱۳ نفر جان باختند/ ۳ روز عزای عمومی در کردستان/ سواستفاده چند آشوبگر + فیلم

  12. توکلی: اگر مبارزه با فساد را سیاسی کنیم سیستم فلج می‌شود/ به جای اینکه یکدیگر را متهم کنیم بهتر است برای مبارزه با فساد همکاری کنیم/ حقوق‌ برخی مدیران غیرقانونی پرداخت می‌شود

  13. اقتصاد مردم بنیان و آفتی به نام افزایش نقدینگی/شاه‌کلید قفل نقدینگی چیست؟

  14. دستور دریافت مالیات از خریداران عمده سکه و ارز و واردکنندگان خودرو صادر شد

  15. یکی از بزرگترین بدهکاران بانکی دستگیر شد

  16. بازار نفت ایران و تاثیر سفر ولایتی به مسکو

  17. واکنش فضای مجازی به مستند پخش‌شده از رقاص‌های اینستاگرامی/ یکی بر سر «شاخ»ُ بُن می‌برید

  18. روحانی: شرایط امروز فرصتی برای تولیدکنندگان داخلی است/ افرادی داریم که دلالی کرده و به قانون بی‌توجهی می‌کنند/ در داخل خود آمریکا نیز مشکلاتی وجود دارد

  19. توکلی: اگر درباره مفسدان واضح صحبت شود باعث می‌شود هزینه تن دادن به فساد برای افراد زیاد شود/ از پیشنهاد آقای جهانگیری استقبال می‌کنم

  20. افغانستانی‌ها برای ترک ایران صف کشیدند + عکس

  21. ریشه مشکلات اقتصادی از درون است، نه.../ نیازمند شفاف سازی و عملیاتی کردن اقتصاد مقاومتی

  22. معاون وزیر رفاه:درآمد ۱.۶ میلیون ایرانی‌ کفاف خرید غذا را هم نمی‌دهد

  23. آخوندی: در شرایط اقتصادی بسیار سختی هستیم

  24. واکنش فغانی به انتشار تصاویر خوش‌وبش او با داور زن  

  25. رائفی پور: بحران جنسی جامعه را فراگرفته/ مسئوان برای تسهیل ازدواج کاری نمی کنند

پربحث‌های هفته

  1. یک اشتباه راهبردی در جنجال خانم مائده

  2. هر دم از این باغ بری می‌رسد

  3. دلیل پخش مستند «بیراهه»/ درخواست مقام قضایی برای رسانه‌ای شدن سوژه

  4. زندگی دوگانه «لاکچری‌»های انقلابی؛ حزب‌اللهی‌های «برندپوش»

  5. هدیه میلیاردی شهرداری به یک سلبریتی

  6. واکنش بهاره افشاری به دریافت هدیه میلیاردی از شهرداری

  7. بررسی اعتراضات به پخش مستند بیراهه در شورای نظارت بر صدا و سیما

  8. قمارخانه‌ای به وسعت همه قرعه‌کشی‌های صدا و سیما!

  9. محل دفن امام صادق(ع) در قبرستان بقیع+ عکس

  10. انواع اجل و معانی آن را بشناسید/ مرگ یک لحظه جلو و عقب می شود؟

  11. سازمان زیباسازی شهرداری: درخواست حمایت از مستند بهاره افشاری ارسال شده اما بررسی نشده

  12. توضیحات عضو شورای شهر درباره حواشی بیلیبوردهای تبلیغاتی فیلم بهاره افشاری

  13. آسیب های اجتماعی قرعه کشی های تلویزیونی

  14. سازمان صداو سیما در واکنش به گزارش روزنامه شرق: نه خودرو وارد کردیم و نه خوراک دام

  15. پاسخ علی مطهری به مقاله «ملیت چیست آقای مطهری؟»

  16. روزگار غریب «فرزند هرات»؛ واکنش‌ها به یک خبر تلخ ادامه دارد

  17. صادق زیباکلام امسال بازنشسته می شود

  18. اگر کسی بتواند حق کسی را بپردازد و تعلل ورزد، گناه باج‌گیر برایش نوشته می‌شود  

  19. دنیا برای هیچ نوشنده‌ای زلال نمی‌شود و به هیچ یاری وفا نمی‌کند  

  20. الهام غفوری: به «پایتخت ۶» فکر می‌کنیم

  21. توصیه نمایندگان مجلس به سینماگران/ آبروی اختلاس‌گران را ببرید

  22. عملکرد تیم ملی در جام جهانی به مناظره گذاشته می‌شود

  23. بازشگت «کلاه قرمزی» به تلویزیون

  24. برای دشمنان سوژه تهیه نکنیم

  25. شما دیگر به لشگر منت‌گذاران اضافه نشوید

آخرین عناوین