تجربه نشان داده است که بواسطه سیر تطور کنش‌گران و فراز و نشیب قول و فعل آنان در گذر زمان، تمجید از چهره‌های شاخص در سپهر سیاسی ایران، ریسک بزرگ و پر هزینه‌ای است. اما در این فضا، یافتن استثنائات؛ غنیمتی است که ذکر خیر آنها یک تکلیف اخلاقی است.

برون داد مواضع، عملکرد و رویکردهای مرحوم دکتر احمد توکلی و قیاس وی با سیاستمداران هم دوره خود، شما را قانع می کند که بله؛ احمد توکلی چهره متمایزی بود که شایسته تمجید صادقانه است.
دهه هفتاد و هشتاد شمسی شاهد بروز یک صدای متفاوت در فضای سیاسی کشور بود. یک رجل سیاسی اقتصاد خوانده در فضای رسانه‌ای کشور از اخلاق سیاسی، نقد منصفانه و مبارزه با فساد سخن می‌گفت. تولید ادبیات و گفتمانی متمایز از جریان های سیاسی روز کشور موجب شکل‌گیری جریانی عدالت‌خواه و منتقد شد که بعدها دامنه فعالیتش از مجلس هفتم تا سازمان مردم نهاد دیده‌بان شفافیت و عدالت گسترش یافت.

نگاه نقادانه به چارچوب‌های نظام و فریاد روشن‌گرانه از شکل‌گیری لایه‌های فساد اقتصادی در پستوهای تصمیم‌گیری؛ احمد توکلی را در زمره پیشگامان نقد درون گفتمانی برای زدودن پلشتی‌های ویترین نظام جمهوری اسلامی قرار داد. او از طریق ملزم دانستن کارگزاران نظام به پاسخ‌گویی به مردم و طرح مطالبات پی‌در‌پی از مسئولین، گام مهمی در ارتقاء سطح مطالبات در امر به معروف و نهی از منکر برداشت.

احمد توکلی آرمان‌هایش را فریاد زد، هزینه داد‌، شبکه سازی کرد و تا لحظه فوتش به اعتقاداتش وفادار ماند. نه توهین‌های رقبای سیاسی و نه طعنه‌های دوستان، او را از مسیر دفاع نقادانه از نظام و التزام عملی به جمهوری اسلامی بازنداشت. در بزنگاه‌های سیاسی دچار تصمیمات احساسی نمی‌‌شد و در مبارزه با فساد در دام تقسیم‌بندی خودی و غیر خودی نیفتد. اتفاقا با حریت تمام در برابر مفسدینی که متظاهر به دفاع از نظام و ارزش‌های انقلابی بودند، فریادش رساتر و قلمش تند‌تر بود.
دکتر احمد توکلی ضمن گلایه از برخی ساختارهای نظارتی کشور؛ معتقد بود مبارزه با فساد، رانت و تعارض منافع جز با حضور مردم و مطالبه از پایین به بالا محقق نخواهد شد. از این‌رو در اقدامی بدیع؛ سازمان مردم نهاد دیده‌بان شفافیت و عدالت را تاسیس کرد تا مطالبه‌گری را در لایه‌های مختلف جامعه نهادینه کند و با بررسی و پیگیری فسادهای ریز و درشتی که در استان‌های کوچک و نقاط مختلف ایران، امکان مطالبه در سطح کلان را نداشت، پژواک دادخواهی نقاط دور از مرکز باشد.

دکتر احمد توکلی در مردادماه 1397 برای افتتاح دفتر استانی دیده‌بان شفافیت و عدالت در چهارمحال و بختیاری به شهرکرد آمد. در بدو ورود حاضر نشد سوار خودروی شاسی بلند یکی از همکاران شود، در همه حال مراقب قضاوت مردم بود. 

رئیس‌کل دادگستری وقت استان به علت گلایه از رویکرد دیده‌بان شفافیت و عدالت در یک پرونده خاص، به دکتر توکلی و اعضای دفتر استانی وقت ملاقات نداد. در روز دوم سفر، دکتر توکلی تصمیم گرفت حتما این جلسه برگزار شود لذا به پیشنهاد ایشان جهت ملاقات رئیس کل دادگستری به دفترش رفتیم و احمد توکلی؛ عضو حقیقی مجمع تشخیص مصلحت نظام، کاندیدای دو دوره انتخابات ریاست جمهوری و وزیر دولت شهید رجایی پشت درب اتاق رئیس کل دادگستری استانی کوچک نشستند تا وقت ملاقات بدهد. جلسه برگزار شد و یک شخصیت ملی این‌گونه برای نهادینه کردن مبارزه با فساد، مناسبات جایگاه و شان سیاسی خود را نادیده گرفت.

یک روز بصورت تلفنی گزارش عملکردی خدمت دکتر توکلی دادم و در این مکالمه از رویکرد دادستان وقت شهرکرد تمجید کردم. در انتهای مکالمه شماره دادستان شهرکرد را از من خواستند و همان شب با دادستان تماس گرفتند و از عملکرد ایشان تشکر کردند. رفتارهایی ساده و درس‌آموز که در سراسر زندگی مرحوم توکلی تکرار شد.

 طی سفر استانی دولت سیزدهم به چهارمحال و بختیاری در آبان 1402 ، در نشستی با حضور شهید رئیسی، به عنوان دبیر دیده‌بان شفافیت و عدالت انتقاداتی در باب مبارزه با فساد بیان کردم که منجر به جلسه کوتاه دیگری با شهید رئیسی شد. چند روز پس از سفر، دکتر احمد توکلی که بواسطه تشدید بیماری امکان تکلم مناسبی نداشتند تماس گرفتند و خواستند در جریان جزییات جلسه و مطالب مطروحه قرار گیرند. 

ممکن است عده‌ای با زوایای دید متفاوت، نقدهایی به مرحوم احمد توکلی داشته باشند اما نکته جالب در خصوص احمد توکلی آن است که حتی منتقدین سیاسی‌اش نیز ضمن اذعان به سلامت نفسش، معترفند که او چهره انقلابی عدالتخواهی بود که شعارهایش را زندگی کرد. 

*دبیر دیده‌بان شفافیت و عدالت چهارمحال و بختیاری