با توجه به شرایط جنگی حاکم بر کشور و لزوم تأمین امنیت ملی در چنین وضعیتی، اعمال سیاستهای فیلترینگ در فضای مجازی به عنوان یکی از الزامات حفظ امنیت و جلوگیری از سوءاستفاده دشمن از جریان سریع اطلاعات مطرح میگردد. در این راستا، پژوهشگر ایرنا در گفتگو با «لیلا نیرومند» عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شرق، تلاش دارد تا به این مساله بپردازد.
فیلترینگ؛ نه «همیشه» و نه «هرگز»
در گذشته فیلترینگ در زمان اعتراضات با هدف جلوگیری از انتشار تصاویر توجیه میشد، در شرایط فعلی چه منطق و کارکرد ارتباطی برای ادامه فیلترینگ و عدم دسترسی به اینترنت بینالملل میتوان مطرح کرد؟
نیرومند: بحث فیلترینگ به هر حال موافق و مخالفانی دارد از دولتمردان گرفته تا مردم، ما نباید در مورد تکنولوژیهای جدید، همیشه پای خود را یک سو بگذاریم و بگوییم صد در صد باید انجام بشود یا نباید انجام بشود؛ در برخی از موارد باید انجام بشود و در برخی از موارد نه. تمام رسانههای دنیا هم فیلترینگ دارند برای کودکان، افراد مسن و سالمندانشان. یعنی بعضی از موارد را در تلویزیون و فیلمهایی که نمایش میدهند هم خودشان میگویند فیلترینگ کودکان را بگذارید و آن سقف سنی را که باید بهرهبرداری بکند، تعیین میکنند. اما اینکه کلاً ما بیاییم همه چیز را ببندیم و نگذاریم نسل جدید و خودمان با تکنولوژیهای جدید هم حرکت بکنیم، باعث میشود از تکنولوژیهایی که در واقع سایر کشورها به آن مسلط هستند و دارند کار میکنند عقب بیفتیم.
قدرت تعیینکننده پلتفرمها در دست صاحبان فناوری است
محدودسازی پلتفرمها چه تاثیری بر جریان آزاد اطلاعات و تصویر رسانهای ایران در افکار عمومی جهان دارد؟
نیرومند: آزادی اطلاعات را ایالات متحده آمریکا در سال ۱۹۴۸ برای اولین بار مطرح میکند که میگوید اخبار و اطلاعات آزادانه در دسترس همه قرار بگیرد. علت آن این است که از سال ۱۹۴۸ میداند که در دهه ۷۰ میخواهد ماهوارهها را علم کند، چه خودش چه روسیه و باید جریان آزاد اطلاعات در واقع وجود داشته باشد. برای سال ۷۰ از سال ۱۹۴۸ دارد برنامهریزی میکند. در واقع با یک جمله و یک خط نمیتوانیم بگوییم آزادی اطلاعات چیز خوبی است یا بد. آن چیزی که دارد اتفاق میافتد باید ببینیم قدرت رسانهها دست کیست؟ قدرت رسانهها در واقع تعیینکننده است که چه پلتفرمهایی در حال حاضر موجود باشند و مردم از چه پلتفرمهایی استفاده بکنند.
در مورد پلتفرمها هم به هر حال ما پلتفرمهای مختلفی از ابتدا تا الان داشتیم که اینستاگرام و تلگرام بیشترین بهرهبرداری را از آن میکنند یا توییتر، ولی قبلتر از آنها هم ما خیلی پلتفرمهای مختلف دیگر را داشتیم. یعنی یک پلتفرم میآید و پلتفرم جدیدتر میآید با تکنولوژی بهتر، امکانات بیشتری به مخاطب میدهد، جاذبههای بیشتری برای مخاطب دارد و مخاطب آن را انتخاب میکند.
بنابراین در عصر جریان آزاد اطلاعات ما نمیتوانیم بگوییم ما پلتفرم نداشته باشیم یا استفاده نکنیم یا بهرهبرداری نکنیم. ما باید راه درست استفاده کردن و آگاهیسازی را به مردم آموزش بدهیم؛ آن هم نه با گذاشتن یک اخبار و یک اطلاعات، از مدارس شروع کنیم، نه با گذاشتن دو صفحه کتاب درسی، بلکه به صورت خیلی عمیقتر روی شناخت بچهها کار بکنیم. یعنی اگر ما روی شناخت و ادراک بچهها کار نکنیم، موفق نخواهیم بود. چون بچهها با ما مبارزه خواهند کرد و نسل جدید نمیپذیرد، به ویژه نسل Z، در واقع اینها را از ما هیچ کدام نمیپذیرد. اما در جریان آزاد اطلاعات از نگاه جامعه جهانی، یک جاهایی باید فیلتر باشد مثل الان که شرایط جنگی است، یک جاهایی باید به خاطر اینکه اطلاعات سری برملا نشود یک پلتفرمهایی بسته باشد و جلوی آن را بگیرند، ولی نه برای همیشه و نه در شرایط عادی. در شرایط عادی باید میزان و آگاهی و سواد رسانهای مخاطبانمان را بالا ببریم.
فیلترینگ در جنگ؛ کاهش سرعت اطلاعات به جای انسداد مطلق
آیا مسدودسازی شبکههای اجتماعی واقعاً میتواند مانع انتقال اطلاعات حساس بشود؟ با توجه به اینکه بازیگران حرفهای معمولاً به اینترنت ماهوارهای و ابزار پیشرفته دسترسی دارند؟
نیرومند: مانعی را ایجاد میکند و سرعت گردش اطلاعات را کاهش میدهد. آن که دارد فعالیت میکند، فعالیتش را از طریق ماهوارهها انجام میدهد، ولی سرعت گردش اطلاعات را کاهش میدهد. البته من در مواقع بحرانی با آن موافقم، ولی نه در شرایط عادی. در مواقع بحرانی امنیت ملی مهم است، امنیت جان مردم مهم است. یک کارهایی انجام میدهیم، حداقل باعث میشود که گردش اطلاعات کاهش پیدا کند، رعب و وحشت بین مردم ایجاد نکند و دشمن هم از این قضیه سوءاستفاده نکند. هرچند که از طریق رسانههای دیگر مثل ماهواره و غیره کار خودش را میکند، ولی به هر حال یک مقدار مانع میشود.
از پتانسیل قشر تحصیلکرده در فضای مجازی بیبهرهایم
ظرفیت دهها میلیون کاربر ایرانی در فضای مجازی تا چه اندازه میتواند بر شکلدهی افکار عمومی جهانی درباره جنگ یا بحرانهای منطقهای اثرگذار باشد؟
نیرومند: این ظرفیت بسیار میتواند اثرگذار باشد، ولی متأسفانه از این پتانسیل هیچ بهرهای نبردهایم. اگر دقت شود، در اینستاگرام و آپارات، با توجه مسدود شدن شبکههای اجتماعی خرد و دشواریهای ایجادشده در ارتباطات، کاربران از طریق این پلتفرمها به دنبال محتوا هستند. آنچه مشاهده میشود آن است که اغلب این محتواها معطوف به طنز و سرگرمی است و علت این است که افراد شاخص در رسانههای اجتماعی لزوماً از جمله افراد باسواد یا برگزیدگانی از قشر تحصیلکرده نیستند و خود قشر تحصیلکرده نیز اساساً به این عرصه ورود پیدا نمیکنند.
لازم است سیاستمداران و دولتمردان از پتانسیل افراد تحصیلکرده بهره بگیرند، فناوری را در اختیارشان قرار دهند، امکانات و بودجه لازم را تأمین نمایند تا این افراد بتوانند به تحلیل محتوای اخبار مرتبط با جنگ پرداخته و با اتکا به گفتمانی مبتنی بر واقعیت و منطبق با آنچه مدنظر است، روایت مورد نظر را به جهان مخابره کنند. اما در وضعیت کنونی، با توجه به رقمی که شما مطرح کردید مبنی بر دهها میلیون نفر استفادهکننده از پلتفرمها، میتوان با اطمینان گفت بالغ بر نود تا نود و پنج درصد از این حجم، معطوف به امور سرگرمی است.
