به گزارش ایرنا، بسیاری شاید بدون آن که ارتباطی با این چهره سیاسی داشته باشند، با تصویر و برداشتی که از لاریجانی داشتند، او را نماد عقلانیت و تعامل در ارکان نظام میدانستند و همین آنها را در نبود او، نگران کرده است.
سوابق کنشگری سیاسی، هوشمندی، عقلانیت، عملگرایی، سابقه امنیتی و تعامل در سطوح بالا هم با نخبگان و هم با ارکان نظام، تصویری از علی لاریجانی در افکار عمومی ساخته بود که بعد از شهادت رهبر انقلاب، بسیاری او را کاراکتر مهم اداره کشور تلقی میکردند و این برداشت صرف نظر از آن که چقدر درست بود، برای گروهی به ویژه در نخبگان، نوعی اطمینان ایجاد میکرد.
او البته هم از سوی تندروها در داخل مورد حمله بود و هم ترورش در دوشنبه شب نشان داد حذفش از هیئت حاکمه جمهوری اسلامی، فواید مهمی برای آمریکا و اسرائیل داشته و بابت همین در اولویت ترور قرار داده شد.
لاریجانی و کنشگری در جنگ رمضان، موفق یا ناموفق؟
جنگ رمضان، آخرین عرصه کنشگری علی لاریجانی برای ایران بود؛ جایی که او در خلا فرمانده کل قوا، در قامت عالیترین مقام امنیتی کشور، از یک سو باید پشتوانه نظامیان میبود و از سوی دیگر بسیاری امیدوار بودند او از پنجره دیپلماسی، راهی برای برون رفت از جنگ پیدا کند؛ گمانه ای که با سفر روزهای قبل از جنگ او به عمان جدی بود؛ در این میانه ترامپ در توئیتی فتنه انگیز مدعی شد با رهبران جدید ایران در حال مذاکره ایم. با این ادعا نگاه ها به سمت لاریجانی رفت و او هم در توئیتی تاکید کرد: «ما هیچ گونه مذاکره ای با آمریکا نخواهیم داشت.»
با شهادت رهبر انقلاب، شورای رهبری با عضویت پزشکیان رئیس جمهور، اژه ای رئیس قوه قضائیه و اعرافی، عضو منتخب شورای نگهبان از سوی مجمع تشخیص مصلحت شکل گرفت؛ شورایی که در راس آن پزشکیان، منصوب کننده لاریجانی بود و دو عضو دیگرش گرایش سیاسی نزدیک به او داشتند. شاید مهمترین خروجی این شورا، عزم ایران برای هدف قرار ندادن کشورهای منطقه در صورت پایان تهاجم به ایران از مبدا آن کشورها بود؛ تصمیمی که با حواشی رخ داده در اعلام آن توسط پزشکیان، مورد هجمه قرار گرفت تا یک منفذ پایان جنگ بسته شود و در ادامه با انتخاب رهبر جدید، عملا کار این شورا پایان یافت.
در این شرایط لاریجانی با یکی دو مصاحبه و توئیت و پیامهای رسانه ای، در عرصه رسانه و عملیات روانی جنگ نیز فعال بود. آخرین حضور او مقابل دوربین، راهپیمایی روز قدس بود که به همراه علیرضا بیات، معاون امنیت داخلی اش رخ داد و سه روز بعد هدف حمله سنگین متجاوزان قرار گرفت و هر دو به همراه مرتضی، فرزندش به شهادت رسیدند.
در کارنامه لاریجانی، از فعالیتها ی علمی و فلسفی تا مدیریت رسانه ملی، مسئولیت در شورای عالی امنیت ملی و ریاست مجلس شورای اسلامی، همنشینی تجربه اجرایی و بینش فکری به خوبی دیده میشود. در ادامه نگاهی داریم به زندگی و فعالیتهای علی لاریجانی.
پیوند فلسفه و سیاست
«علی اردشیر لاریجانی» فرزند آیتالله میرزا هاشم آملی از مراجع تقلید شیعه بود. او سال ۱۳۳۶ در نجف اشرف چشم به جهان گشود، دوره دبستان را در مدرسه ادیب و دوره متوسطه را در دبیرستان صدر قم سپری و مدرک کارشناسی ریاضی خود را از دانشگاه صنعتی شریف در سال ۱۳۵۸ دریافت کرد. او داماد شهید آیتالله مرتضی مطهری بود و به توصیه ایشان، تحصیلات خود را تا مقطع دکتری در رشته فلسفه دانشگاه تهران ادامه داد و عضو هیات علمی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران بود. شهود و قضایای تالیفی ماتقدم در فلسفه کانت، متافیزیک و علوم دقیقه در فلسفه کانت و روش ریاضی در فلسفه کانت از جمله آثار فلسفی منتشرشده علی لاریجانی است.
نوه مشترک آمیرز هاشم و استاد مطهری که شربت شهادت نوشید
علی لاریجانی چهار برادر و یک خواهر داشت؛ محمدجواد لاریجانی؛ فاضل لاریجانی؛ صادق آملی لاریجانی و باقر لاریجانی. تنها خواهر وی نیز همسر «سیدمصطفی محقق داماد» است. علی لاریجانی و همسرش فریده مطهری چهار فرزند داشتند، فاطمه، سارا، مرتضی و محمدرضا که از میان آنان مرتضی که دکترای مکانیک از دانشگاه شریف داشت و همراه پدر بود، همراه پدر نیز به شهادت رسید. شاید علی لاریجانی و همسرش، مرتضی را به یاد پدربزرگش استاد مطهری مرتضی نام نهاده بودند و تقدیر این بود که او نیز با ترور به پدربزرگ شهیدش بپیوندد.
برادران لاریجانی نوعا خبرسازند، از محمدجواد لاریجانی، معاون وزیر خارجه در دوره ولایتی که اکنون سویه تندتر فرزندان آمیرزا هاشم آملی را نمایندگی میکند؛ تا شیخ صادق، که اکنون بعد از قوه قضائیه سکان مجمع تشخیص مصلحت نظام را برعهده دارد و باقر لاریجانی، پزشک متخصص و داماد آیتالله حسنزاده آملی.
ده سال برای هویت سپاهی
در خاطرات سالهای ابتدای انقلاب هاشمی رفسنجانی، روایتهایی از ریاست کوتاه مدت علی لاریجانی بر صداوسیما به چشم میخورد. لاریجانی از سالهای ۱۳۶۱ تا ۱۳۷۱ در سپاه پاسداران مشغول فعالیت بود و مدتی معاون لجستیک سپاه بود؛ سمتی که به ویژه در دوران جنگ هویت او را به عنوان یک سپاهی تثبیت کرد و باعث شد ارتباطی عمیق با فرماندهان سپاه از محسن رضایی تا دیگر چهره های این نهاد برقرار کند.
او همزمان نقشهایی از جمله معاونت احمد توکلی، وزیر کار و امور اجتماعی و همچنین معاونت وزیر پست، تلگراف و تلفن را تجربه کرد. پس از استعفای سید محمد خاتمی، حدود یکسال به عنوان وزیر فرهنگ و ارشاد در زمان ریاست جمهوری آیتالله هاشمی رفسنجانی ایفای نقش کرد و حضور کوتاهمدتش در این سمت به دلیل انتصاب او به عنوان رئیس صدا و سیما به پایان رسید.
صداوسیمایی که کاملا عوض شد
علی لاریجانی در دوره حدود ۱۱ ساله ریاست صداوسیما (۱۳۷۲ تا ۱۳۸۳)، به عنوان یکی از تأثیرگذارترین مدیران این نهاد، نقش کلیدی در توسعه این سازمان ایفا کرد. در دوره مدیریت لاریجانی، علاوه بر بازنگری محتوایی، توسعه قابل توجهی در زیرساختهای صداوسیما انجام شد؛ از جمله افزایش تعداد شبکههای تلویزیونی و رادیویی، راهاندازی شبکههای استانی، تمرکز بر تولیدات فرهنگی، دینی و تاریخی؛ صداوسیمای بعد از لاریجانی شباهت چندانی به رادیوتلویزیون قبل از او با تنها دو شبکه تلویزیونی نداشت. در دوره او سریال مهم امام علی تولید شد و تولید چنین آثار فاخری ادامه هم یافت.
این دوره، مقارن با مقطع حساس انتقال قدرت از آیتالله هاشمی رفسنجانی به حجتالاسلام سیدمحمد خاتمی، جنبش اصلاحات و فضای سیاسی بازتر در دهه ۷۰ بود. لاریجانی در این دوره در طیف مخالف اصلاح طلبان دسته بندی می شد و از این رو مورد انتقاد این طیف بود؛ هر چند بعدا از برخی اقدامات آن دوره مثل برنامه هویت عقب نشست.
دیپلماسی هستهای و عزل در آستانه توافق
سال ۱۳۸۴ احمدی نژاد، لاریجانی را که با توصیف «آب نبات را در برابر در غلتان گرفتیم»، منتقد حسن روحانی در پرونده هستهای بود، به دبیری شورای عالی امنیت ملی منصوب کرد تا مسئولیت هدایت پرونده هستهای کشور را برعهده بگیرد. حاصل رویکرد دولت جدید، ارجاع پرونده هستهای ایران به شورای امنیت سازمان ملل بود. در این شرایط، لاریجانی تلاش کرد با ایجاد پل ارتباطی میان بخشهای مختلف، سیاستهای یکپارچه و مؤثری را پیش ببرد که منافع کلان کشور را تامین کند. او در جلسات علنی و مصاحبههایش، بر ضرورت اجتناب از تنشهای بیمورد و استفاده از منطق و گفتوگو در حل مسائل امنیتی تأکید میکرد.
او در نهایت در مذاکره با «خاویر سولانا» مسئول وقت سیاست خارجی اتحادیه اروپا، به آستانه توافق ۱۱ بندی رسید؛ توافقی که احمدینژاد پشت بلندگو با آن مخالفت کرد و در نتیجه لاریجانی نیز از سمت خود کناره گرفت و در ادامه، فشارها و تحریمها تا پایان دولت احمدینژاد افزایش یافت.
ریاست ۱۲ ساله بر مجلس، حمایت از برجام
لاریجانی از خرداد ۱۳۸۷ تا خرداد ۱۳۹۹ به مدت ۱۲ سال ریاست مجلس شورای اسلامی را برعهده داشت. او در دورههای هشتم، نهم و دهم مجلس به عنوان نماینده مردم قم انتخاب شد و در هر سه دوره با کسب اکثریت آرا، ریاست مجلس را به دست آورد.
لاریجانی در این دوره بعد از هزینههای رویکرد احمدینژاد، با ریاست جمهوری حسن روحانی، به حمایت از رویکرد جدید در قالب «توافق برجام» پرداخت و تلاش کرد مجلس را نیز با این راهبرد همراه کند؛ فرایندی که برای او کم هزینه نبود و مخالفانش با عبارت «تصویب ۲۰ دقیقهای» به او حمله کردند و چه بسا در رد صلاحیتش نیز بی تاثیر نبود.
کاندیدای رد صلاحیت شده
علی لاریجانی ۲۰سال قبل در بهار ۱۳۸۴ کاندیدای ریاست جمهوری شد و با آن که قرار بود نامزد اصلی اصولگرایان شود، صف شلوغ نامزدهای اصولگرا او را به ته صف کشاند تا محمود احمدینژاد پیروز رقابت شود. او ۱۶ سال بعد در ۱۴۰۰ و نیز ۱۴۰۳ خود را نامزد ریاست جمهوری کرد و حضورش فضایی امیدوارانه ایجاد کرد. اما هر دو بار پیش از آغاز رقابت از صحنه حذف شد. در رسانه ها مواردی چون حضور خانواده در خارج کشور یا ادعای مدیر و مدبر نبودن، دلیل رد صلاحیت او اعلام شد و جالب آن که با وجود تذکر رهبر شهید انقلاب در خصوص رد صلاحیت با گزارشهای نادرست و لزوم بررسی، در نهایت مجوز حضور در رقابت را نیافت؛ هر چند با نامه نگاری مکرر به شورای نگهبان، خواستار اعلام دلایل رد صلاحیتش شد.
لاریجانی مدتی پیش از حمله اس رائیل و در مقطع مذاکره غیرمستقیم ایران و آمریکا در واکنش به تهدیدهای ترامپ گفته بود: اگر آمریکا یا اسرائیل در مساله هستهای به سمت بمباران ایران بروند، ایران مجبور خواهد شد به سمت تولید بمب اتم برود. او بعد از دفاع ۱۲ روزه، حضوری پررنگ در عرصه داشت؛ از حضور در مراسم فرماندهان شهید تا سفر به روسیه و دیدار با پوتین و مصاحبههایی در تبیین شرایط.
۷ ماه سکانداری امنیت کشور در شرایطی خطیر
با وجود آن که در اوایل روی کار آمدن دولت پزشکیان، زمزمههای حضور لاریجانی به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی مطرح بود، اما این موضوع تا پس از تجاوز اسرائیل، محقق نشد. در مرداد امسال در مقطعی که ایران و رژیم اسرائیل در آتشبس بودند، مسعود پزشکیان او را به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی منصوب کرد تا این شورا هماهنگتر با رئیس جمهوری، پروندههای مهم امنیتی کشور را دنبال کند و به نتیجه برساند. بسیاری از تحلیلگران حضور این چهره باتجربه در امور امنیتی و دیپلماتیک را نشانگر تحول و رویکرد نهادهای تصمیمساز به سمت تخصصگرایی و عقلانیت میدانستند.
در این مقطع لاریجانی سفری به لبنان داشت و برای حفظ سلاح در دست حزب الله تلاش کرد و پاسخگوی تهدیدات ترامپ هم بود. مواضع لاریجانی در این مقطع تا حدی به جریان انقلابی نزدیک شد. او گرچه دکتر علیرضا بیات (معاون پیشین وزارت اطلاعات با گرایش اعتدالی) را معاون امنیت داخلی خود گذاشت، اما علی باقری، معاون پیشین سعید جلیلی را هم با پیگیری برخی مراکز به عنوان معاون امنیت خارجی منصوب کرد. این تصور مطرح بود که او در پی تعامل با ارکان نظام و به کار گرفتن ابزارهای مختلف در تعامل با طرفهای خارجی است و در نهایت، در مقطع قبل از جنگ دوم اسرائیل و امریکا با ایران، دور دیگری از مذاکرات ایران با آمریکا انجام شد. لاریجانی در متن این مذاکرات بود و خودش هم به عمان، میانجی مذاکرات سفر کرد و در عین حال بر حفظ برنامه هسته ای و موشکی ایران تاکید داشت.
اعتراضات دی ماه و روزهای تلخ
اعتراضات و ناآرامی های ۱۸ و ۱۹ دی ماه که شاید تلخترین و پرتلفات ترین شورش تاریخ جمهوری اسلامی بود، در فصل پایانی مدیریت لاریجانی رخ داد و در ادامه فهرست بیش از ۳۰۰۰ کشته های این رخداد اعلام شد. با این حال فضای منفی داخلی و خارجی رخ داده در پی این رویداد، زمینه ساز استفاده آمریکا و اسرائیل و حمله به ایران در ۹ اسفند ماه و به شهادت رساندن آیت الله سید علی خامنه ای رهبر انقلاب شد.
حدود یک هفته قبل از ترور، فهرست تروری با تصویر علی لاریجانی منتشر شد که وعده جایزه ۱۰ میلیون دلاری برای لو دادن مقامات کشور را در بر داشت. لاریجانی بعد از این خبر، جمله امام حسین (ع) را توییت کرد که: من مرگ را جز سعادت و زندگی با ظالمان را جز خواری نمی بینم.
طبق اطلاعات اعلام شده، علی لاریجانی در سحرگاه ۲۶ اسفند ماه در کنار فرزندش مرتضی و معاونش علیرضا بیات در منطقه پردیس هدف حمله قرار گرفت و شربت شهادت نوشید.
فارغ از ارزشگذاری، او درایت و عقلانیت لازم برای مدیریت کلان را داشت و همین قابلیت، رهبر شهید را به آنجا رساند که او را با وجود مخالفان قدرتمند و متنفذ در حساسترین جایگاه قرار دهد. حالا در روزهای حساسی که ایران نیازمند عقلانیت در حکمرانی، استفاده از تجربه در سیاستگذاری و توازن میان مقاومت و تعامل است، جای خالی او در نظام تصمیم گیر در روزهای آینده خودنمایی خواهد کرد.
