در گفت و گوی مشروح با الف سبحانی: اثری از اقتصاد اسلامی در برنامه ریزی ها نمانده/ بانکداری بدون ربا را درست نفهمیده ایم/ فکر می کردند بانک مثل قلک است!/ قانون اساسی، فانوس دریایی ماست

گروه اقتصادی الف،   3980723124 ۴۳ نظر، ۰ در صف انتشار و ۸ تکراری یا غیرقابل انتشار

دکتر حسن سبحانی استاد تمام اقتصاد در دانشگاه تهران است. «اقتصاد اسلامی» و «قانون اساسی» دغدغه همیشگی اوست. او در این گفت‌وگو از بی توجهی به اقتصاد اسلامی، قانون اساسی و قانون بانکداری بدون ربا و سیاست‌های اقتصادی در ۳ دهه گذشته انتقاد می کند. گستره اقتصاد اسلامی، اسلام و اقتصاد، دغدغه‌ ها و چشم‌ اندازهای اقتصاد اسلامی،‌ اقتصاد اسلامی به مثابه یک سیستم از آثار جمله آثار اوست.

سبحانی: اثری از  اقتصاد اسلامی در برنامه ریزی ها نمانده/ بانکداری بدون ربا را درست نفهمیده ایم/ فکر می کردند بانک مثل قلک است!/ قانون اساسی، فانوس دریایی ماست

به نظر می رسد دغدغه اقتصاد اسلامی پس از گذشت ۴۰ سال از انقلاب کمرنگ و برای برخی نیز اساسا منتفی شده، چرا چنین اتفاقی رخ داده است ؟

برای پاسخ به این سوال باید بین انقلاب اسلامی که حامل ارزشهایی بود که در فطرت های انسان ریشه داشت - و من معمولا می گویم آن ارزش ها لزوما ارزش های مسلمانان هم نیست بلکه ارزش های انسانی است- و جمهوری اسلامی که نظامی سیاسی شد و بعدا بوجود آمد به منظور اینکه آن ارزش های الهی انسانی را محقق کند یک تفاوت قائل شد.

در سالهای پیروزی انقلاب که از اقتصاد اسلامی صحبت می شد و به عنوان یکی از ارزش های مورد نظر و مطلوب پیگیری می شد قاعدتا انتظار این بود که جمهوری اسلامی در ساختار خودش به لحاظ نظام دیوانی یا قانونگذاری و اجرایی و قضایی ترتیباتی اتخاذ کند که آن ارزش یعنی اقتصادی که منتسب به اسلام باشد به تدریج جلوه کند و بعد از بیست سال خود را بنمایاند. 

با اینکه در قانون اساسی جمهوری اسلامی اصولی آمده که در صورت اجرا، پایه های حرکت به سمت اقتصاد اسلامی را به طور نسبی می توانست پشتیبانی کند اما در عمل جمهوری اسلامی به عنوان ظرف پیاده کردن اهداف انقلاب اسلامی از همان ابتدا به سمت پیاده کردن این ارزش که مورد بحث ماست جهت گیری نکرد.

این جهت‌گیری به کدام سو بود؟

به طور کلی در برنامه ریزی اقتصادی و توسعه اثری از اقتصاد اسلامی نمی بینید. برنامه های توسعه و برنامه های کوچکتر مانند بودجه حتی از همان ابتدا به همین صورت است. فقط در یک مورد در سال 62 به قانونی به نام قانون بانکداری بدون ربا رسیدیم که قرار شد از اول سال 63 اجرا شود ولی این قانون با ساده انگاری هایی که هم پیشنهاد دهندگانش در دولت و هم تصویب کنندگانش در مجلس اول داشتند در عمل موفق از آب نیامد و آن ساده انگاری به خاطر این بود که فکر می کردند با تلاش برای حذف ربا سیستم عاری از ربا می شود. به خاطر اینکه ذهنیتی که به بانک داشتند یک قلک بود. آنها اصولا پول را نمی شناختند. البته هنوز هم در کشور کسانی که به این قضیه می پردازند پول را نمی شناسند.

چون اصولا پول و مفهوم کلی پول را نمی شناختند قانونی که گذراندند نه تنها به حذف ربا کمک نکرد بلکه موضوع را بدتر هم کرد. اگر کسی معتقد است جز قانون بانکداری بدون ربا که آن هم اشکالات بسیار زیادی دارد در راستای اسلامی کردن اقتصاد کشور در جمهوری اسلامی اقدامی شده باید بتواند نشان دهد.

اگر کسی بگوید تلاش ها یا اقداماتی شده اما این تلاش‌ها به این دلیل به نتیجه نرسیده که در مبانی ابهامات و اختلافات ریشه ای وجود دارد پاسخ شما چیست؟ مثلا در زمینه ربا شما ممکن است تعریفتان از ربا یک چیز باشد و دیکران چیز دیگر. 

به نظر من همه این اختلافات اگر از ناحیه اقتصاد نخوانده ها باشد حتما ناشی از جهل و نشناختن بهره و نحوه کار کردن آن است.

یعنی در میان اقتصاد خوانده‌ها اشتراک نظر کامل در تشخیص این موضوع وجود دارد؟

اقتصاددانان ما هم جز آن چه را که در اقتصاد سرمایه داری آموخته اند علم نمی دانند

یعنی از نظر شما هم اقتصاد اصولا «علم» به معنای متعارف نیست؟!

من عقیده دارم اقتصاد متعارف «علم جهان شمول» نیست ولی اینکه اقتصاد اسلامی علم است یا نیست ،اعتقاد دارم در شرایطی که الان هستیم علم اقتصاد اسلامی بالفعل موضوعیت ندارد و ما با یک مقوله به نام سیستم مواجه هستیم ولی به این معنا نیست که اگر جوامعی درست شود مبتنی بر اسلام، امکان به وجود امدن علم اقتصاد اسلامی با همین واژه ها و تعابیر و معیارهایی که امروز علم می نامندش وجود نداشته باشد. در شرایط فعلی، ما علم اقتصاد اسلامی به معنی علم تجربی نداریم و نمی توانیم داشته باشیم.

البته برخی اقتصاد دانهای اسلامی چنین عقیده دارند ولی من ندارم.

شما گفتید که تصور اشتباهی از پول و بانک در ذهن پیشنهاد دهندگان و تصویب کنندگان قانون بانکداری بدون ربا در سال ۶۲ وجود داشت. آن‌هاچه تصوری داشتند و تصور شما از پول و بانک چیست؟

 دامنه بحث وسیع است. اما دو مورد را می شود به عنوان نمونه ذکر کرد.
 مورد اول به این بر می گردد که پول آیا «کالا» است یا نیست؟ در بیان فقها این پرسش اینطور مطرح می‌شود که آیا پول «مال» است یا نه؟! یعنی مال را معادل کالا می گیرند. از مبنای تعریفی هم که ارائه می کنند معلوم می شود مال و کالا نزدشان هم معنا هستند. اقتصاددانان می‌گویند پول کالاست. به خاطر اینکه اقتصاددان به کارکرد های پول توجه دارد. به فلسفه تاسیس پول توجه ندارد. اصولا یک عالم در علوم رفتاری می گوید من نگاه می کنم جامعه چطور رفتار می کند. اینکه «باید» چطور رفتار شود مسئله من نیست. از این نظر چون می بینند مردم با پول مانند کالا برخورد می‌کنند می‌گویند پس پول کالاست. 

اما از نظر من پول نمی تواند کالا باشد و تلقی کالا بودن پول انحرافی است که در دانش اقتصاد رخ داده. مراجعه به تاریخ اختراع پول نشان می‌دهد که پول برای مبادله کالاها و سهولت آن درست شد. یعنی اول کالا بود و بعد برای اینکه کالا مبادله شود یک عامل واسطه به نام پول درست کردند چون مشکلاتی برای مبادله مستقیم کالا با کالا وجود داشت.  بنابراین پول همانند خودکار و کاغذ «کالا» نیست. البته بحث در این زیاد است. ما اجمالا اقتصاد دانها در عمل چون پول را کالا فرض گرفتند برایش قیمت هم قائل شدند و گفتند هر کالایی قیمت دارد و پول هم چون کالاست قیمت دارد. بنابراین «بهره»، قیمت پول است. 
فقها هم می گویند پول، مال یا همان کالا است چون عرف آن را کالا می شمارد و به این ترتیب به انواعی از کالا یا مال قائل می شوند.

 من معتقدم چون کالا تلقی کردن پول انحراف از فلسفه وجودی آن است اگر فقه هم آن را به تبع عرف کالا بداند ناگزیر است که برایش قیمت را به رسمیت بشناسد و قیمت مال همان است که اقتصاد به آن بهره و ربا می گوید. 

بین فقها در مال تلقی کردن پول اجماع است؟

من غیر از این ندیدم. چون پذیرفته اند که پول مال است، ناچارند قیمت آن را هم قبول کنند و چون ربا در اسلام ممنوع است ناگزیر به تعارض می  رسند.
 تصور اشتباه دوم در خصوص بانکداری است. کسانی که قانون بانکداری بدون ربا را در سال 62 نوشته اند اصلا شناختی از کارکرد بانک نداشته اند کما اینکه الان هم این شناخت بسیار محدود است. بیشتر آنها فکر می کنند بانک قلکی است که از یک طرف کسانی پول در ان می ریزند و از طرفی دیگر عده ای این پول را وام می گیرند. در حالی که اینطور نیست. بانک قلک نیست. بانک پس انداز مردم را جمع می کند و با یک ساز و کاری از هر یک واحد پولی که می گیرد 5 واحد پول جدید خلق می کند. یعنی 5 واحد وام می دهد.

با چه فرایندی؟ 

همین پیچیدگی است که کسی متوجه نمی شود مگر اینکه اقتصاد خوانده باشد. بانک ها بعد از مدتی که پول ها جمع شد مشاهده کردند همه سپرده گذاران برای گرفتن پولهایشان مراجعه نمی کنند و آنها اگر ده تا 15 درصد این پول را نگه دارند م یتوانند جواب مراجعات سپرده گذاران را بدهند. یعنی با 85 درصد رسوب پول مواجه شدند. شرایط حتی طوری است که بانک‌ها مراجعات روزمره سپرده گذاران- برای گرفتن بخشی از پولشان- را با مراجعین روزمره ای که پول می سپارند جواب می دهند. یعنی پول را از کسی که امروز برای سپرده گذاری می آید، می گیرند و به شما که قبلا سپرده داشته اید و امروز آمده اید که بخشی از آن را بگیرید یا منتقل کنید، می دهند. پس 80-85 درصد پول رسوب می کند. بانک می گوید پس من این 85 درصد را وام دهم. 

یعنی منشا تورم در کشور ما هم همین است؟

همه جا یکی از منشاها همین است. کسی که این ساز و کار را نشناسد اصولا راجع به پول، قلکی فکر می کند. او فکر می کند از یک طرف عده ای می آیند و پول در بانک می سپرند و از طرفی دیگر بانک ها همین پولها را به کسی می دهند تا مشکلش را حل کند! به همین دلیل هم هست که صف متقاضیان بانکداری خصوصی طولانی است!

 البته در 20-30 سال اخیر در بانکداری دنیا شرایطی ایجاد شده که بانکدار منتظر نمی ماند کسی سپرده بگذارد و او رسوب سپرده ها را وام دهد. امروز به اعتبار بانک ، بانک از مراجعانش می پرسد چقدر وام می خواهید و چون پول به صورت «بیت» درآمده بدون اینکه پس اندازی باشد وام می دهد. منتظر رسوب ها نمی ماند. به خاطر اینکه می داند اولا همه آنهایی که وام می گیرند یکدفعه مراجعه نمی کنند پولهایشان را بگیرند و بعد اگر مراجعه کردند از بانک های دیگر می تواند قرض بگیرد و جوابشان را بدهد و اگر رو به ورشکستگی رفتند و آبروی نظام بانکی خواست برود بانک مرکزی دخالت می کند و آبرویشان را جمع می کند و نمی گذارد شکست بخورند! اتفاقی که سر سپرده گذاران بانک های غیر قانونی افتاد و 36 هزار میلیارد تومان هزینه از مالیات و پول مردم گردن کشور گذاشت به همین دلیل ایجاد شد. به همین دلیل بانک جای پیچیده ای است که تحقیقا می دانم کسانی که قانونگذاری کردند این پیچیدگی ها را نمی دانستند.

اگر این تصور اشتباه از بانک اصلاح شود و پول را هم کالا ندانیم، بانکداری چه شکلی می شود؟

شاید آن زمان اسمش بانکداری نباشد و اگر هم باشد ساز و کارش با چیزی که الان هست فرق کند چون آن زمان شما پولی را که پشتوانه اش کالا است به کار می گیرید و مانع از بروز تورم می شوید. چون در حقیقت از طریق بانک که سرمایه‌گذاری می کند کالاهای جدید و ارزش های افزوده جدید تولید می شود. پول بدون پشتوانه دست کسی نیست و سفته بازی روی پول انجام نمی شود چرا که دیگر خود پول کالا نیست و قیمت و بهره ندارد. در این صورت دیگر کسی این پول را معطل نمی‌کند و همه می دانند وقتی پولشان اضافه می شود باید سرمایه گذاری واقعی کنند چون اگر آن را همینطوری نگهداری کنند اضافه نمی  شود و حتی ممکن است ارزشش پایین هم بیاید. برای همین بازار حقیقی کالا اتفاق می افتد و اقتصاد به معنی واقعی به تولید می رسد و به تبع آن به اشتغال می رسد و...

آیا در سرمایه داری اولیه صنعتی که مبتنی بر تولید کالا برای کسب سود بوده این اتفاق نیافتاده بود؟ یا آن موقع هم پول کالا بوده؟

در سرمایه داری همیشه پول کالا تلقی شده است. البته اصطلاحی وجود دارد به نام «پول کالایی» که با کالا بودن پول فرق می کند. پول کالایی یعنی پولی که خودش دارای ارزش است. مثلا زمانی که به جای کاغذی « اعتباری» به نام اسکناس، دندان فیل پول بوده یا سکه نقره و طلا را پول می دانستند چون ارزش آن اعتباری نبود و در خود آن نهفته بود. این پول را پول کالایی می نامند . یعنی ارزشی در خود آن وجود دارد که مقدار نقره یا طلا آن است. اگر به عنوان مثال «سیب» پول رایج می شود آن هم پول کالایی بود چون خود سیب ارزش خوردن داشت.  این پول کالایی با کالا دانستن پول در سرمایه داری فرق می کند. 

با این تفسیر  ما در اقتصاد اسلامی اساسا «بانک» به معنای متعارف آن نمی توانیم داشته باشیم!

تحقیقا به شیوه ای که الان وجود دارد نمی توانیم داشته باشیم چون اساس بانک های سرمایه داری بر اساس قرض پول است. در اسلام قرض دادن توصیه شده ولی قرض مازاد ندارد. اگر کسی بخواهد قرض دهد و مازاد نگیرد می شود اسمش را هم بانک بگذاریم اشکال ندارد اما با مسامحه. من «بانک قرض الحسنه» را نمی فهمم یعنی جور در نمی آید. اگر کسی مازاد بخواهد بگیرد نمی تواند مازاد را از طریق قرض بگیرد چون شرع می گوید مازاد به ازای قرض، رباست. بنابراین سیستمی که بخواهد پولش زیاد شود باید سرمایه گذاری به صورت مشارکت انجام دهد. پس «وام» به معنای متعارف در بانک وجود ندارد و در این صورت نیز اساسا بانک وجود ندارد و  نهاد متفاوتی تاسیس می شود. 

یعنی یک شرکت سرمایه گذاری محسوب شود...

مثلا نوعی شرکت سرمایه گذاری می شود و متناسب با تکنولوژی ها و پیشرفت اجتماعات می تواند منعطف شود. ولی اصل این است که نمی تواند به شرطی که مازاد بگیرد، قرض دهد. 

شما ریشه تعریف سرمایه داری را در تصور خاصش از پول دانستید یعنی در سرمایه داری پول کالاست و خودش قیمت گذاری می شود...

البته مسائل دیگری هم دارد...

بله، اما سوال این است که ما در سیستم سرمایه داری غربی می بینیم که بانکهایشان دارای بهره های بسیار پایین تری است...

اینجا دو بحث است. یکی اینکه همانطورکه گفتید چرا سرمایه داری‌های موجود به خصوص سرمایه داری های پیشرفته، نرخ بهره شان خیلی کم است؟!

باید گفت پول آنجا هم کالا تلقی می شود و برایش قیمت لحاظ می کنند ولی عدد آن کم است. دلیل آن هم این است که علاوه بر بازار پول، بازار کالا و نیروی کار و سرمایه هم که بازارهای گسترده ای هستند و اقتصاد را پوشش می دهند در تعادل عرضه و تقاضا هستند پس انگیزه های سفته بازی در بازار پول آنقدرها بالا نیست که قیمت آن را بالا ببرد.

 اقتصاد ما چون گرفتار نبود تعادل‌هاست، یعنی عرضه و تقاضا هرکدام چیزی می گویند و افراد هم اهل کار نیستند و اهل سفته بازی شده اند همان ساز و کار و تصور کالایی از پول در اینجا نرخ پول را به 25تا30 درصد و در بازار به 48 درصد می رساند. ساز و کار هر دو یکی است اما شرایط متفاوت طوری است که یک جا عدد را بالا در می آورد و یک جا عدد را پایین نشان می دهد.  در شرایط امروز ایران هرجا که بحث اقتصادی می شود صحبت از  حفاظت از سرمایه ها و ثروت است! همه جا قوانین حمایتی از نیروی کار مذمت می شود ! شما خیلی کم پیدا می کنید سرمایه گذارانی را که از قانون کار راضی باشند . سیستم هم از آنها حمایت می کند. من مجلس و دولتی را نمی شناسم که برای «قانون کار» به نفع سرمایه داران خط و نشان نکشد. در کشور ما سرمایه، بهره خودش را می گیرد ولی کارگر حقوقش ماه ها عقب می افتد و حتی اخراج هم می شود!  اصالت با سرمایه است. بنابراین سیستم اقتصادی ما سرمایه‌داری است اما به خاطر متکامل نبودن آن نسبت به سرمایه داری های پیشرفته، سرمایه داری ما هم سرمایه‌داری بدوی است و کارکرد درست آن را هم ندارد.

بنابراین از مزایای آن سیستم هم بی بهره است!...

بله

کسانی در کشور ما در برابر تحلیل شما از پول و کالا و بانک همواره بلافاصله می گویند که اینها ریشه های چپ مارکسیستی دارد! تحلیل شما از پول تقریبا همان چیزی است که مارکس بیان می‌کند. او مشخصه شکل بندی اجتماعی سرمایه دارانه را که در تاریخ بی سابقه است در تغییر و تبدیل چرخه کالا-پول-کالا  به   پول- کالا- پول می داند. به اعتقاد آن‌ها نقد شما و همفکرانتان همان نقد مارکسیستی به جامعه سرمایه داری است و فقط روکش اسلامی به آن زده اید... 

اولا من این سخنان را به حساب این می گذارم که نه اسلام را می شناسند نه اقتصاد را و نه مارکسیسم را!  حرف ما این است که بشر پول را برای سهولت مبادله بین کالاها خلق کرده است. چیزی که ارزش تولید می کند نیروی کار است که ریزش می کند بر طبیعت. یعنی نیروی کاری که مثلا در معدن تلاش می کند سنگ معدن را استخراج کند بابت آن تلاشی که کرده است به آن سنگ معدن ارزش می دهد. کار است که منشا ارزش است .

پول در این مقوله فقط وسیله مبادله ارزش هایی است که انسان ها خلق می کنند بنابراین پول آینه کالاست. در این برداشت از پول به آن  به عنوان چیزی مستقل و به مثابه یک کالا نگاه نمی کنیم. می گوییم اول زحمت کشیدیم و آن سنگ معدنی را از کوه در آوردیم و بعدا در ازای این زحمت پولی را به من دادند که تجسم ارزش آن کار است. در آن پول- خواه سکه یا اسکناس یا کارت امروزی- باید آن سنگ معدن را ببینیم.

اگر بانک را نوعی شرکت سرمایه گذاری بدانیم که فردی پولش را در آنجا می گذارد و در کاری مشارکت می‌کند سودی که بدست می آید دیگر مشروع است؟ 

سود با ربا زمین تا آسمان فرق می کند. وقتی شما به بانک غیرسرمایه دارانه می روید و پولی می دهید، بانک را وکیل خود می کنید که با پول شما کشت و صنعتی درست کند. 5 سال طول می کشد و در این 5 سال هم هیچ توقعی برای دریافت مازاد این پولم ندارید. سال پنجم مثلا کشت وصنعت فرضی آماده می شود و به ثمر می نشیند.  در این مرحله بانک غیرسرمایه داری ما

تازه به سهامداران خود می گوید برای به ثمر رسیدن این کشت و صنعت این مقدار خرج شده و باید پول آن را هم بدهید. کسانی هم باید حق الزحمه بگیرند بابت تاسیس کشت و صنعت یاد شده. وقتی همه این کارها شد آن وقت سپرده گذار را صدا می زنند و می گویند این پولی که شما دادید و این هم کشت و صنعتی که درست شد. حق الزحمه من را به عنوان بانک بدهید و خداحافظ شما. این شما و این کشت و صنعت. مالکیت کشت و صنعت برای شماست و بانک دیگر کاره ای نیست. کشت و صنعت یاد شده اصلا متعلق به بانک نیست و وامی وجود ندارد که صاحبان کشت و صنعت از بانک گرفته باشند و به آن بدهکار باشند و قسط بدهند. بانک تعهد کرده است که حق الزحمه از سپرده گذاران بگیرد و پولشان را تبدیل به کشت و صنعت کند. کشت و صنعت هم که تمام شد تحویلش می دهد و می رود. این می شود آن بنگاهی که می گوییم بازار حقیقی درست می کند.

 سهامداران این کشت و صنعت از بین خودشان مدیر انتخاب می کنند و سال اول کار می کنند. حساب می کنند که درآمدشان مثلا 1200 تومان شد و هزینه ها هم 1000 تومان. در این صورت می گویند 200 تومان سود کردیم. سود ما به التفاوت درآمد از هزینه است. در حالی که بهره یا ربا قیمت پول است. تفاوت از زمین تا آسمان است. این دویست تومان را بین سهامداران توزیع می کنند و سهم هرکس متناسب با پولش خواهد بود. اگر سال آینده 900 تومان درآمد بوده و 1200 تومان هزینه. می گویند 300 تومان ضرر دادیم و همه سهامداران ضرر می کنند. بنابراین نظام اسلامی و یا بدون بهره، سپرده گذار را سهامدار می کند. اگر در سال سوم هم نخواستید در کشت و صنعت فرضی باشید سهمتان را در بورس می فروشید.

شما گفتید کسی را در بین فقهایمان نمی شناسید که تصوری که از پول ارائه کردید داشته باشد، یعنی پول را مال یا کالا نداند. چرا چنین تصوری در بین علمای دینی وجود ندارد؟

برخی دوستان طلبه که اقتصاد اسلامی خوانده بودند می خواستند خدمت یکی از مراجع برسند. از روی محبتی که به من داشتند مشورت کردند که فکر می کنید چه باید در  این دیدار گفته شود؟ گفتم با ایشان درباره  بانکداری صحبت کنید. گفتم ببینید آیا این بزرگان ساز و کار خلق پول را در بانک می شناسند؟ این دوستان بعدا به من گفتند که ما توضیح دادیم و ایشان موضوع را به این صورت نمی شناختند!  همین توضیح منجر به صدور فتوایی در 20 روز بعد شد که فتوای آقای مکارم شیرازی بود. 

ایرادی هم شاید نداشته باشد چون مسائل اجتماعی خیلی گسترده شده و یک مجتهد برایش امکان ندارد راجع به همه اینها تخصص داشه باشد. این بزرگان ادعایی هم ندارند. می گویند موضوع را از کارشناس می گیریم و حکم دین را راجع به آن می دهیم . البته بستگی دارد که از کدام کارشناس بگیرند!  

من به صراحت اعلام می کنم اکثریت قریب به اتفاق اقتصاددان های ما به آموخته هایشان از  اقتصاد سرمایه دارانه سمپاتی دارند و بر اساس مفروضات همین اقتصاد  فقط آموخته‌ا ند که  پول باید بهره داشته باشد و غیر از این را بلد نیستند! شما اگر از اقتصاد کلان که نیمی از علم اقتصاد است بحث بهره را بردارید کاملا ریزش پیدا می کند.

این اقتصاددانان در نهایت صداقت درسی را که یاد گرفته اند پس می دهند و این درس نسبت به ممنوعیت بهره یا ربا حساسیتی ندارد. بنابراین با توجه به این بحث ها معتقدم مجتهدین ما باید دامنه موضوعاتی را که می خواهند در آن حکم بدهند خوب بشناسند و در بسیاری از این موضوعات خودشان هم موضوع شناس شوند و بی نیاز از مشورت کارشناسانی باشند که طبیعتا با سوگیری خاص خودشان موضوعی را به آن‌ها منتقل می کنند.

افرادی مانند شهید صدر یا شهید بهشتی را هم در این زمینه موضوع شناس نمی دانید؟ 

من درمورد آقای بهشتی از پسرشان شنیدم که تعریف کرده که سال 1332 می خواستند راجع به بیمه های بازرگانی تحقیق کنند و خودشان با همین لباس معممی به شرکت های بیمه مراجعه می کردند و چون معتقد بودند باید خودشان ببینند این موضوع چیست. آقای صدر نابغه ای بوده و نمی دانم در این موضوع چقدر کار کرده ایشان در فضای دیگری تحقیق کرده اند.

ولی ایشان تئوری ارزش کار را نقد کرده اند...

من می خواستم اشاره ای کنم که از اول انقلاب چه چیزهایی ارزش بود. بحث اقتصاد اسلامی از قبل از انقلاب مطرح شده و حدود 65-70 سال است که این واژه را داریم. قبل از عراق و ایران هم در شبه قاره هند مثل آنهایی که اردو زبان بودند یا پاکستانی ها و مسلمانان هندی به آن پرداخته اند. امثال آقای صدر در شرایطی شروع کردند که مارکسیسم فعال بوده در کشورهای اسلامی خیلی افرادی که طرفدار عدالت بودند به عدالت مارکسیستی جذب می شدند. ایشان  به خاطر حمایت از اسلام و نه به خاطر اینکه اقتصاد بگویند، مطالبی نوشته اند که بگویند اقتصاد اسلام هم عدالت دارد. شما اگر کتاب آقای صدر را ببینید حدود 40 درصد آن رد مارکسیسم است و خیلی مفصل از آن به خاطر ضرورت آن زمان بحث کرده. می خواهم بگویم آنها اگر می خواستند به عنوان اقتصاد اسلامی وارد شوند شاید میراث غنی تری به جا می گذاشتند. 

اقای صدر چون خیلی با متدولوژی پیش رفت خیلی ها که خواستند از اسلام دفاع کنند حرف های ایشان را تکرار کردند

به نظر می آید خیلی از مسائل و مشکلات اقتصادی بخصوص از زاویه تحلیلی شما باید با اراده سیاسی حل شود. با این برداشت موافقید؟

فضای اقتصادی البته مهم است ولی محیط اقتصاد که سیاست است خیلی تاثیر گذار است. اگر مسائل  امروز کشور و حل آن مد نظر باشد اول باید بگوییم و تبیین کنیم که اقتصاد اسلامی چیست و بعد وارد عمل شویم که این زمان می برد. هر چند همیشه در مسائل مهم جمهوری اسلامی این زمان خواستن توجیه بوده!. 

دو جور بحث باید کنیم . یکی راجع به اقتصاد که به نظرم بهتر است راجع به آن صحبت کنیم. یکی راجع به محیط اقتصاد یعنی عناصری که بر اقتصاد اثر می گذارند ولی لزوما جنسشان اقتصادی نیست مثل سیاست و قضاوت و نظامی گری و حقوق ملت و...

بعد از جنگ گفتند وقتی کیک تولید جامعه بعد از 50 سال بزرگ شد، ممکن است از طریق مالیات به اقشار ضعیف هم چیزی برسد و چون سی- چهل سال عمر یکی- دو نسل است، می بینیم انقلاب اسلامی از طریق روشی که در پیش گرفته شد کم کم دارد حامیان اصلی خود را از دست می دهد. قانون اساسی احتیاج به تشکیلات و سازمان و برنامه دارد که پیاده سازی شود ولی فانوس دریایی اش اصل 43 است و اصول دیگر پیرامون آن می آید. دغدغه اصلی تامین نیازهای اساسی مردم است که کسی به خاطر پوشاک و خوراک و مسکن و اموزش و پرورش مشکلی نداشته باشد. 

این یعنی در نگاه شما روی نقش آفرینی دولت حساسیت وجود دارد...

در دوره ای که ما مشغول دفاع در جنگ بودیم یک رویکرد توسعه ای در دنیا توسط اقتصاد دانهایی مطرح شد که در نهادهای بین المللی مانند بانک جهانی و صندوق بین المللی پول کار می کردند. می دانید که اینها نهادهایی هستند که فاتحان جنگ جهانی دوم به این خاطر که جنگی در جهان رخ ندهد گفته اند باید نهادهایی درست کنیم تا به وسیله آن جهان را اداره کنیم. بر اساس نظر اقتصاددانان این جریان در دهه 80 میلادی کشورهای در حال توسعه باید به سمت دولت حداقلی بروند. این که دولت کم یا زیاد باشد و خصوصی کنیم یا نه ریشه در افکار وارداتی از این قبیل دارد در حالی که قانون اساسی جمهوری اسلامی برای دولت یک وظایف تصریحی دارد.  دولتی که قانون اساسی گفته به نظر من نمی تواند حداقلی باشد.

با این حساب موضوع تفسیر اصل 44 را چطور می بینید؟ آن که دیگر توصیه بانک جهانی نبود !

اصل 44 البته تفسیر نشد.  به نظر من تحریف شد. اصل 44 می گوید اقتصاد جمهوری اسلامی سه بخش دارد: دولتی و تعاونی و خصوصی. وقتی بخش دولتی را می گوید و چیزهایی را اسم می برد عمدتا زیربناهاست. مانند راه و راه اهن و نیرو و رادیو و تلویزیون و صنایع و معادن بزرگ. 

به نظر موافقان این تفسیر این یعنی تقریبا 80 درصد اقتصاد...

من این 80 درصد را تردید دارم. می توانم بگویم عدد های اینها اثبات نشده است و خیلی مسئولین ما بر اساس ارقامی تصمیم گرفته اند که در آنها یقینی وجود نداشت. اگر خواستید عدد می گویم. ولی چیزی که خدمت شما عرض می کنم این است که در اصل 44 مواردی که هست شامل زیربناهاست و کشورهای مختلف هم به آنها می پردازند.  مانند صنایع مادر و بانکداری و سد و شبکه برق رسانی و پست و تلگراف و تلفن و... .  عبارتی در آخر  اصل ۴۴ هست که هیچ کس به آن توجه نمی کند و هرچه هم می گویید رویشان را آن طرف می کنند. و آن این است که می گوید مالکیت در اینها «عمومی» است. نمی گوید «دولتی» است. اگر منظورش دولتی بود صریحا می گفت. منظورش این است که عمومی با دولتی فرق می کند.

متاسفانه مصوبات مجلس خبرگان را که دنبال می کنید درباره این عمومی بودن توضیحی ندارند. کلمه را نوشته اند ولی در مذاکرات چیزی نیست. مگر در نوارهای کمیسیون ها باشد. در جلسه علنی نیست ولی هم به لحاظ دینی و هم در ادبیات شهید صدر مالکیت عمومی و دولتی تعاریف جداگانه دارند. بنابراین اینهایی که اینجا گفته اند بر اساس اصل ۴۴ از دست دولت بگیرید و به بخش خصوصی بدهید باید گفت اصلا مالکیتش عمومی است و دولتی نیست. 

ناکارآمدی دولت ها را دلیل این چرخش نگاه می دانند. آیا دولت های ما ناکارامد بوده اند؟

شکی نیست که دولت های ما به خاطر توسعه نیافته بودن ما ناکارامد بوده و هستند و تا دهه ها خواهند بود. بنابراین ناکارامدی وجود دارد اما این دلیل نمی شود که اگر واگذار کنیم کارامد می شود! نمی گویم دولت همه کاره باشد. چیزهایی که قانون اساسی اجازه داده باید واگذار کرد البته آن هم اگر به نفع ملت باشد.

آیا می توان واگذاری هایی که به نتیجه نرسید پس گرفت؟ 

فرایندش قانونگذاری است. همانهایی که تصویب کرده اند می توانند تصویب کنند و با شرایطی پس بگیرند و خسارتش را بدهند

در دولت هایی مانند انگلیس هنگامی که حزب کارگر روی کار می امد برخی چیزهای خصوصی را ملی و عمومی می کرد. یکی از بزرگترین آسیب هایی که به اقتصاد اسلامی رسیده وضعیت فعلی اقتصاد ایران است چون به هر دانشجو یا هرکسی که بخواهیم او را به اقتصاد اسلامی توجه بدهیم می گوید اگر منظورتان از اقتصاد اسلامی این است که شما درست کرده اید قابل دفاع نیست... .

                                         

 

 

عناوین مرتبط

دیدگاه کاربران

ناشناس۱۱۳۶۶۶۲۰۰:۱۶:۱۲ ۱۳۹۸/۷/۲۸
جناب دكتر در اين وسط مقصر كيه ؟!
mostafa.kamali95@yahoo.com۱۱۳۶۶۹۰۰۶:۳۳:۲۲ ۱۳۹۸/۷/۲۸
با توجه به اینکه طی سالیان دراز و تلاطم های اقتصادی فراوان که ناشی از عدم مدیریت اقتصادی عمدی و غیر عمدی بوده و هم چنین سو استفاده از قدرت و رانت و رشوه و موقعیت افراد زیادی به ثروت های کلان و نجومی و کهکشانی و گنج قارونی دست پیدا کرده اند باید در یک حرکت انقلابی و انقلاب اقتصادی نسبت به ملی کردن این ثروت ها اقدام و تعادل منطقی در اقتصاد بوجود اوریم
ناشناس۱۱۳۶۸۰۱۰۹:۲۱:۳۹ ۱۳۹۸/۷/۲۸
اینها تفکرات سوسیالیستی و کمونیستی هستند.
ناشناس۱۱۳۶۹۶۷۱۱:۱۳:۳۳ ۱۳۹۸/۷/۲۸
ثروت های نحومی و گنج قارونی با چه تفکری بدست امده است شازه
ناشناس۱۱۳۶۸۰۸۰۹:۲۶:۰۰ ۱۳۹۸/۷/۲۸
مدیران وقت بانک تجارت بودند که ... ضمانت نامه صوری دادند تا انها بتوانند 38 درصد سهام بانک سرمایه را بدون پرداخت ریالی از مالرخود صاخب شوند و به انواع فسادها در بانک سرمایه بپردازند چرا مدیران وقت این فساد و مدیران وقت فساد 12700 میایاردی کرمان که یکی هستند محاکمه نشده اند و به ریش همه خندیده اند
ناشناس۱۱۳۶۸۲۲۰۹:۳۵:۲۴ ۱۳۹۸/۷/۲۸
قانون از کجا اورده ای را سریعا باید اجرایی نماییم و مفسدین اقتصادی را به مجازات برسانیم
ناشناس۱۱۳۶۶۹۱۰۶:۳۷:۱۰ ۱۳۹۸/۷/۲۸
کی بود کی بود من نبودم. ایشون نماینده مجلس نبودن....
ناشناس۱۱۳۶۷۵۵۰۸:۳۳:۵۸ ۱۳۹۸/۷/۲۸
یکی از این مقصرین خود سبحانی است که چندین دوره وکیل مجلس بوده و سعی نکرده که اموری را که الان اینجا می گوید، اصلاح و درست کند.
ناشناس۱۱۳۶۹۸۴۱۱:۲۳:۵۷ ۱۳۹۸/۷/۲۸
ایشون ب سهم و البته توان خودشان همیشه و همه جا همین سخنان را گفته اند. اما یک نفر مگر چقدر توان و اختیار دارد؟...
ناشناس۱۱۳۶۸۱۶۰۹:۳۲:۱۷ ۱۳۹۸/۷/۲۸
یکسری ... به وحشت افتاده آدم اجیر کرده اند منفی بدهند که اتفاقا خوبه میزان وحشت انها را از اجرای عدالت اقتصادی میرساند
امید۱۱۳۷۲۷۵۱۳:۵۱:۲۰ ۱۳۹۸/۷/۲۸
در اینکه سیستم بانکی باید به طور بنیادین اصلاح بشه هیچ شکی نیست،اما وقتی صحبت از بانکداری اسلامی میشه اول باید سورس این نوع بانکداری با جزئیات وجود داشته باشه که درحال حاضر فکر نکنم بیشتر از دو صفحه دست نوشته بیشتر موجود باشه.
ناشناس۱۱۳۷۳۶۰۱۴:۳۵:۴۳ ۱۳۹۸/۷/۲۸
چی میگی داداش حالا فکر میکنی با این مصاحبه همه چیز درست میشه ؟؟؟
ناشناس۱۱۳۶۶۶۳۰۰:۲۵:۰۹ ۱۳۹۸/۷/۲۸
بانک ها یکی از عوامل اصلی مشکلات اقتصادی کشور هستند. باید به طور بنیادی اصلاح شوند.
ناشناس۱۱۳۶۷۸۴۰۹:۰۹:۱۶ ۱۳۹۸/۷/۲۸
عمده مشکلات کشور ناشی از تحریم های حداکثری است.
ناشناس۱۱۳۶۷۹۴۰۹:۱۷:۴۴ ۱۳۹۸/۷/۲۸
متاسفانه در رسیدگی به فسادهای بانکی مدیران بانکی اصلی فساد که در سایه قرار می گیرند کمار محاکمه می شوند ...
ناشناس۱۱۳۶۶۶۴۰۰:۳۰:۲۵ ۱۳۹۸/۷/۲۸
جناب دکتر. مشکل در عدم شفافیت و امکان خلق پول بدون نظارت است، تا زمانی که افراد از طریق بهره بانکی سود دریافت می کنند و دولت قادر به اعمال مالیات بر این فرایند غیر مولد نیست حرف از اسلامی یا غیر اسلامی بودن انحرافی است.
ناشناس۱۱۳۶۷۹۹۰۹:۲۰:۵۳ ۱۳۹۸/۷/۲۸
بدون دریافت سود، خودت حاضری چند سال پول به دوست نزدیکت قرض بدی؟ یا اصلا" قرض میدی ؟؟
ناشناس۱۱۳۶۹۷۵۱۱:۱۸:۵۷ ۱۳۹۸/۷/۲۸
من در هلند زندگی میکنم، نه تنها سود نمیدن بلکه ماهانه یک یورو کارمزدحساب پرداخت می کنم.
ناشناس۱۱۳۷۱۰۳۱۲:۱۷:۳۶ ۱۳۹۸/۷/۲۸
بله ، میلیاردرهای پولشور برای اینکه اطلاعات حساب هایشان افشا نشود، بهره منفی می دهند!
ناشناس۱۱۳۶۶۷۷۰۳:۴۲:۴۱ ۱۳۹۸/۷/۲۸
اقتصاد اسلامی نداریم اقتصاد کلا علمی غربی است
ناشناس۱۱۳۶۶۷۹۰۳:۴۵:۴۱ ۱۳۹۸/۷/۲۸
تحت شرایط اقتصاد وابسته به نفت و تحریم با این برنامه اولین نتیجه ان ورشکست کردن بانک ها است.
ناشناس۱۱۳۶۶۹۲۰۶:۳۸:۴۹ ۱۳۹۸/۷/۲۸
بانکداری ما به جایی رسیده که بانک ها بجای انکه به کمک تولید و اشتغال و رونق اقتصادی بیایند با ترفندهای خاص پول مردم را بهرعنوان سپرده می گیرند و دوباره به خود ان شخص وام می دهند و بدین ترتیب فرد را اماده دلالی برایرمشاغل کاذب می کنند تا بانک به سودی اماده برسد واقعا باید این مدیران بانکی را فلک کرد
پیر پالان دوز لاکچری۱۱۳۶۶۹۸۰۶:۴۵:۴۴ ۱۳۹۸/۷/۲۸
بسیاری از بانک های ما ورشکستگی پنهان داشتند که به لطف دیتکاری نرخ ارز و گران شدن دلار و ملک و املاک و تبدیل معوقات بانکی به وام جدید که به بدهکار کلان بانکی وام جدید می دهند و وام قبلی را تسویه و سود موهومی و صوری می سازند با این ترفند ها تا حدودی زیان ها از بانک ها برداشته و در عوض این زیانها بر روی جامعه سر شکن و موجب تورم افسار گسبخته شد اصل دستکاری نرخ ارز حاصل اتاق فکر دولت برای جلوگیری از ورشکستگی خود دولت و بانکدها بود که با این شگرد برایرچند سالی عقب افتاد
حسنعلی سبد سبد گل یاس۱۱۳۶۷۰۱۰۶:۵۴:۴۸ ۱۳۹۸/۷/۲۸
ان لیس للانسان الا ما سعی ثروت های گنج قارونی که اکثریت ان 99.999999999 نامشروع بوده و تنها از طریق انواع سو استفادهدها بوجود امده باید ملی شود تا تعادل اقتصادی ایجاد شود تا اینکار اساسی صورت نگیرد هر گونه درمان اقتصادی بی نتیجه است
ناشناس۱۱۳۶۸۰۴۰۹:۲۳:۴۳ ۱۳۹۸/۷/۲۸
یک بار ثروت ها ملی شد، همه اثرات آن را دیدیم!!!!
ناشناس۱۱۳۶۷۰۲۰۶:۵۷:۵۵ ۱۳۹۸/۷/۲۸
مردم بی صبرانه منتظر اجرای قانون از کجا اورده ای توسط قاضی القضات هستند
ناشناس۱۱۳۷۱۷۳۱۲:۴۸:۴۱ ۱۳۹۸/۷/۲۸
اینایی که منفی دادن معلومه از راه سالم کسب ثروت نکردن وگرنه از چی میترسن؟؟؟؟
اوسای۱۱۳۶۷۰۵۰۷:۰۳:۵۱ ۱۳۹۸/۷/۲۸
تنها راه نجات اقتصاد کشور انقلاب اقتصادی است بدین گونه که تمامی مالکیت ها و ثروت ها تا سطح یک زندگی معمول متعادل گشته و از ان پس ثروت اندوزی و به عبارت صحیح بدست اوردن ثروت تنها از طریق سعی و تلاش و رقابت صحیح از طرق کار فیزیکی و فکری باشد و نه از رانت و رشوه و سو استفاده از موقعیت و قدرت و سایر موارد
ناشناس۱۱۳۶۸۰۷۰۹:۲۵:۴۷ ۱۳۹۸/۷/۲۸
منظور شما انقلاب سوسیالیستی است؟ سالهاست که سوسیالیسم و کمونیسم به زباله دانی تاریخ دور ریخته شده است.
ناشناس۱۱۳۶۹۸۲۱۱:۲۲:۰۹ ۱۳۹۸/۷/۲۸
منظور ثروت های افسانه ای و گنج قارونی حرام است که به احتمال زیاد شما جزو اندسته هستید و سفسطه و مغلطه می کنید برای فرار از مجازات
ناشناس۱۱۳۶۷۰۸۰۷:۱۴:۳۸ ۱۳۹۸/۷/۲۸
یکی از بانک های کشور که 13 هزار میلیارد تومان زیان داشته مدیرانش طی سال های گذشته علاوه بر دریافت حقوق های کلان و انواع وام های کلان با سود 2 درصد و انواع متاسبتی های کلان در طی سال و متفرقات بسیار دیگر در یک اقدامی دیگر همه ساله معادل 6 ماه حقوق هر مدیر در هر سال برای خود پاداش تععین میکرده و میگرفته و در حال حاضر هم می گیرند این بانک ت که دولت هم در ان سهامدار است و نباید مدیر بازنشسته داشته باشد بسیاری از مدیران با بیش از 10 سال از بازنشستگی همچنان متلصب را در اشغال دارند
ناشناس۱۱۳۶۷۱۴۰۷:۲۹:۱۸ ۱۳۹۸/۷/۲۸
دوباره موقع انتخابات شد. هیچ کاری نکردن. حتی وقتی که خود ایشون نماینده بودن. حالا می خوان چیکار کنن؟
ناشناس۱۱۳۶۹۹۱۱۱:۲۶:۵۲ ۱۳۹۸/۷/۲۸
از کجا می دانید ایشان برای انتخابات این حرف ها رو می زند؟ شما اگر ایشون رو می شناختید میدونستید که همیشه همین حرف ها را زده اند
ناشناس۱۱۳۶۷۴۷۰۸:۲۷:۰۵ ۱۳۹۸/۷/۲۸
جناب سبحانی... شما چندین دوره نماینده مجلس بودید... چرا الان منتقد شده اید؟
ناشناس۱۱۳۷۰۰۰۱۱:۲۹:۱۴ ۱۳۹۸/۷/۲۸
ایشون همیشه منتقد بوده اند و این حرف ها را از همان دهه ۶۰ می زدند. قبل از اظهار نظر کمی در باره او مطالعه کنید لطفا
ناشناس۱۱۳۶۷۴۹۰۸:۲۷:۳۸ ۱۳۹۸/۷/۲۸
چرا با یک اقتصاددان اصلاح طلب مصاحبه نمی کنید؟
عجایب شهر۱۱۳۷۲۴۱۱۳:۳۵:۵۹ ۱۳۹۸/۷/۲۸
احتمالا اونها سر کارند و مشغول اعمال سیسات های اقتصادی هستند و وقت مصاحبه ندارند. بعضی می گویند دکتر سبحانی خودش چند دوره نماینده بوده و باید پاسخگو باشد. یک رای از 300 رای در مجلس و بسیار بیشتر از این پاسخگو بوده است. نطق ها، ایرادهای ایین نامه ای و اخطار قانون اساسی و هزاران فعالیت دیگر در مجلس همگی موجود است. حال دارین بخونین بسم الله
ناشناس۱۱۳۶۷۵۱۰۸:۳۰:۱۵ ۱۳۹۸/۷/۲۸
نظام کنونی بانکداری ما، بانکداری اسلامی است. در سایت رسمی بانک مرکزی بر این نکته تاکید شده است.
ناشناس۱۱۳۶۷۵۷۰۸:۳۷:۳۳ ۱۳۹۸/۷/۲۸
اساس بانکداری بر دادن و گرفتن سود است. بانکداری بدون ربا فقط یک شعار است.
محسن۱۱۳۶۸۴۶۰۹:۴۷:۴۳ ۱۳۹۸/۷/۲۸
ربا افزایش پول ربا دهنده است بدون این که ربا دهنده خود ارزش افزوده‌ای ایجاد کرده باشد. با این تعریف بخش عمده‌ای از سیستم بانکی ایران رباخواری است. بانک در کشورهای پیشرفته قلب تپنده اقتصاد است که چرخ تولید را به گردش در می‌آورد. این محصول قرن‌ها تجربه بانکداری بشری است که چکیده‌اش به صورت بانکداری امروزی در آمده است. بشر به تجربه دریافته است که پول دادن و سودگرفتن بدون آن که چیزی این وسط تولید شود در نهایت به ضرر اقتصاد است و تداوم نخواهد داشت. چه بسا یک حکمت حرام بودن ربا هم همین باشد. از این روست که سود بانکی وام‌ها برای سرمایه گذاری‌های کلان چیزی در حر صفر است، مثلا سالانه یک یا دو درصد. سود وام‌های شخصی فرضا برای خرید ماشین و ... حدود سالانه چهاردرصد و سود خرید قسطی از مغازه‌ها در حد سالانه ده درصد. آنچیز رویایی که نامش را بانکداری اسلامی گذاشته‌اند چون پشتوانه علمی ندارد و در یک اقتصاد سالم هم تعریف نشده است نتیجه‌اش همین می‌شود که شده است. کاش به جای شعارهای زیبا و بزرگ دادن و به جای این که چرخ را دوباره از اول اختراع کنیم و اسمش را عوض کنیم، به تجربه بشری نگاه کنیم ...
ناشناس۱۱۳۶۸۵۹۰۹:۵۵:۳۳ ۱۳۹۸/۷/۲۸
اول یه توضیحی بدن اقتصاد اسلامی چی هست. چهل ساله راجع به اقتصاد اسلامی حرف می زنن. ...
ناشناس۱۱۳۶۸۹۸۱۰:۲۰:۵۱ ۱۳۹۸/۷/۲۸
... جز یکسری شعار مردم پسند هیچ تعریفی از این مفهوم ندارید و 100 سال دیگه هم باز همین قضیه خواهد بود.
ناشناس۱۱۳۶۹۱۲۱۰:۲۸:۲۶ ۱۳۹۸/۷/۲۸
اتفاقا ایران بعد از انقلاب بدنبال اقتصاد اسلامی رفت و نتیجه اش شد حکومتی شدن بسیاری از بنگاههای اقتصادی که قبل از انقلاب در اختیار اشخاص بود. ولی به علت مدیریت ناکارآمد ... این بنگاهها نه تنها به اقتصاد اسلامی نرسیدیم از اقتصاد علمی دنیا هم عقب افتادیم و هر روز وضع مردم بدتر و بدتر شد

پربحث‌های دیروز

  1. چه کسانی از ارزانی بنزین سود می بردند؟! / خطاهای آشکار دولت در اجرای یک تصمیم درست

  2. لیست مناطقی که در آن اینترنت مجددا برقرار شده است

  3. فیروزآبادی: اختلال اینترنت به زودی برطرف می‌شود

  4. دیلی میل: هزاران بیمار انگلیسی در بیمارستان‌ها محبوس شده اند زیرا جایی ندارند که بروند!

  5. توهم سعودی‌ها؛ «جنگ به داخل ایران منتقل شد»

  6. نگاهی به نظرات کاربران پس از قطعی اینترنت

  7. مشاجره ازغدی با رئیس‌جمهور رسما تکذیب شد

  8. حکایت زنانی که برای اغتشاش به ایران آمدند

  9. ما و بی‌بی‌سی

  10. رحیم‌پور ازغدی: امضای بیشترین قرارداد با دشمن در۶ سال گذشته/ احتمالا در شورای انقلاب فرهنگی حضور پیدا نکنم

  11. شمخانی: تک تک اغتشاشگران مجازات می شوند/ صف آشوبگران از معترضان جدا است

  12. «آمد نیوز»حرفه‌ای با امکانات بیشتر!

  13. آغاز اتصال اینترنت به صورت محدود

  14. برپایی ‌راهپیمایی محکومیت اغتشاشات روز دوشنبه در تهران

  15. شاه سعودی؛ فرافکنی یا آلزایمر؟

  16. باهنر: دروازه اول شکست، اطمینان به پیروزی در انتخابات است

  17. اتصال اینترنت ۷ دانشگاه بزرگ تهران

  18. گفت و گوی تلفنی وزیر خارجه ژاپن با ظریف

  19. خسارت دیدگان از اقدامات آشوبگران شکایت کنند

  20. حقوق معلمان در کدام کشورها بالاتر است؟

  21. ۱۷ استان در انتظار آب دریای عمان و خلیج فارس

پربحث‌های هفته

  1. سهمیه‌بندی بنزین آغاز شد/ بنزین سهمیه‌ای ۱۵۰۰ تومان، بنزین آزاد ۳۰۰۰ تومان

  2. افزایش قیمت بنزین؛‌ چرا حالا،‌ چرا به این شکل؟

  3. عوامفریبی با برچسب پوپولیسم/ چه کسی یا چه چیزی در اجرای تصمیم بنزینی فدا شد؟

  4. حکایت ما و این روزهای اینترنت / از شبکه ملی اطلاعات چه خبر ؟

  5. معترض جان به لب رسیده کجا و چگونه حرفش را بزند؟/ لطفا به معترضان تریبون بدهید

  6. مشاجره رئیس‌جمهور و رحیم‌پور ازغدی درباره بنزین/ روحانی جلسه شورای عالی انقلاب فرهنگی را ترک کرد

  7. رهبر انقلاب درباره افزایش نرخ سوخت: گفته بودم اگر سران سه قوّه تصمیم بگیرند حمایت خواهم کرد/ تصمیم سران قوا باید اجرا شود/ مسئولین دقت کنند هرچه ممکن است از مشکلات این کار کم کنند

  8. سلاخی ماموران ناجا توسط اغتشاشگران + تصاویر

  9. یک مقام مطلع: محدودیت دسترسی به اینترنت با تصویب شورای امنیت صورت گرفته

  10. نوبخت: پرداخت منابع حاصل از اصلاح قیمت بنزین به خانوارها/ یارانه جدید ۵۵ تا ۲۰۵ هزار تومان

  11. دروغ پردازی گوگل در مورد اعتراضات شب گذشته تهران + عکس

  12. روحانی: افزایش قیمت بنزین به نفع مردم و اقشار ضعیف جامعه است

  13. نظر باهنر درباره حضور احمدی‌نژاد در انتخابات مجلس/ فرایند تصمیم‌گیری در جلسه سران سه قوه چگونه است؟/ احتمال استعفای محمود صادقی در اعتراض به افزایش قیمت بنزین

  14. در آینده نزدیک اینترنت وصل می‌شود

  15. چه کسانی از ارزانی بنزین سود می بردند؟! / خطاهای آشکار دولت در اجرای یک تصمیم درست

  16. طرح سه فوریتی نمایندگان برای جلوگیری از افزایش قیمت بنزین

  17. لاریجانی بدون در نظر گرفتن نظر نمایندگان مصوبه سهمیه‌بندی بنزین را امضا کرد

  18. نوبخت: درآمد ۳۰ هزار میلیارد تومانی افزایش قیمت بنزین بین مردم باز توزیع می شود

  19. نامه حاجی بابایی به رئیس مجلس در نقد افزایش قیمت بنزین

  20. ربیعی: سفره و یخچال خالی بازنشسته‌ها را درک می‌کنیم/ نمی‌توانستیم بگوییم فلان ساعت بنزین گران می‌شود

  21. لیست مناطقی که در آن اینترنت مجددا برقرار شده است

  22. راه‌های رفته و نرفته اصلاح قیمت بنزین به روایت کارشناسان اقتصادی

  23. عضو کمیسیون اقتصادی: اقدام دولت در افزایش قیمت بنزین، به این صورت شتاب‌زده بود/ دولت باید پاسخگو باشد

  24. صدا‌وسیما به معترضان فرصت دهد/ مشاجره ازغدی و روحانی درباره بنزین و تکذیب آن/ انتقاد تند عباس عبدی از شورای نگهبان

  25. واکنش‌ها به افزایش قیمت بنزین/ پگاه آهنگرانی در فهرست عفو رئیسی/ چرا روحانی استعفا نمی‌دهد؟

پربحث‌های هفته

  1. سهمیه‌بندی بنزین آغاز شد/ بنزین سهمیه‌ای ۱۵۰۰ تومان، بنزین آزاد ۳۰۰۰ تومان

  2. افزایش قیمت بنزین؛‌ چرا حالا،‌ چرا به این شکل؟

  3. یک مقام مطلع: محدودیت دسترسی به اینترنت با تصویب شورای امنیت صورت گرفته

  4. نوبخت: پرداخت منابع حاصل از اصلاح قیمت بنزین به خانوارها/ یارانه جدید ۵۵ تا ۲۰۵ هزار تومان

  5. روحانی: افزایش قیمت بنزین به نفع مردم و اقشار ضعیف جامعه است

  6. طرح سه فوریتی نمایندگان برای جلوگیری از افزایش قیمت بنزین

  7. لاریجانی بدون در نظر گرفتن نظر نمایندگان مصوبه سهمیه‌بندی بنزین را امضا کرد

  8. نوبخت: درآمد ۳۰ هزار میلیارد تومانی افزایش قیمت بنزین بین مردم باز توزیع می شود

  9. نامه حاجی بابایی به رئیس مجلس در نقد افزایش قیمت بنزین

  10. ربیعی: سفره و یخچال خالی بازنشسته‌ها را درک می‌کنیم/ نمی‌توانستیم بگوییم فلان ساعت بنزین گران می‌شود

  11. راه‌های رفته و نرفته اصلاح قیمت بنزین به روایت کارشناسان اقتصادی

  12. فیروزآبادی: اختلال اینترنت به زودی برطرف می‌شود

  13. شاکری: طرح افزایش قیمت بنزین قابلیت اصلاح دارد

  14. وزیر صمت: هیچ افزایش قیمتی در کالاها نداریم/ با گران‌فروشان مماشات نمی‌کنیم

  15. ربیعی: مصرف بنزین در کشور، دچار انحراف است/ دولت می‌خواهد به‌صورت مستقیم به مردم کمک کند!

  16. دولت به فکر کاهش اثرات منفی افزایش یکباره قیمت‌ بنزین باشد

  17. محدودیت دسترسی به اینترنت با تصویب شورای امنیت

  18. توکلی: فساد همیشه به دلیل کار غير قانونی نیست ، استبداد راي در تصميم گيري هم فساد است/ نابرابري شديد در دارايي هاي بانكي نكبت است

  19. همتی: افزایش قیمت بنزین در یک سال ۴ درصد در تورم تاثیر دارد/ بازار ارز کنترل شده

  20. جلسه فوق‌العاده ستاد تنظیم‌بازار برای کنترل بازار / افزایش قیمت به بهانه گرانی بنزین ممنوع است

  21. نظر احمد توکلی درباره طرح سهمیه بندی بنزین

  22. بازگشت به تصمیم بنزینی دولت قبل/ حذف کارت سوخت در دولت روحانی چقدر برای کشور هزینه داشته؟

  23. کدام گروه‌ها مشمول کمک معیشتی می‌شوند + اینفوگرافی

  24. خانوارهای مشمول طرح حمایت معیشتی شناسایی شدند

  25. توکلی: مسیر تصمیم‌گیری و اعلام قیمت بنزین بسیار بد طی شد/ کنار گذاشتن کارت سوخت خیانت بود

آخرین عناوین