به بهانه‌ی سالمرگ احمد فردید ذکرِ جمیلِ ننوشتن

امیر پاک‌نژاد،   3970524083 ۰ نظر، ۰ در صف انتشار و ۲ تکراری یا غیرقابل انتشار
ذکرِ جمیلِ ننوشتن

اگر بخواهیم فهرستی از جنجال‌برانگیزترین‌ متفکران ایرانی در صد سال اخیر تهیه کنیم قطعاً نام احمد فردید (۱۲۸۹-۱۳۷۳) در اوایل این فهرست خواهد آمد. این انتخاب زمانی شگفت‌انگیز به نظر می‌رسد که بدانیم حجم نوشته‌های منتشرشده‌ی او از تعداد انگشتان دو دست بیشتر نیست؛ پس این جنجال‌ها از کجا می‌آید؟

واقعیت این است که آنچه نام فردید را در اذهان همواره با چالش و مشکل و مسئله همراه ساخته، هر چیزی هست جز نوشته‌های او. فردید چرا اهمیت داشته و هنوز هم دارد؟ 

 

۱- فردید از نوشتن هراس داشت. این را البته اطرافیان او می‌گویند اما او خود همیشه، نوشتن را موعود به وعده‌ی "فردا" می‌کرد: نوشتن آثار حجیم و مفصلی که البته هیچ‌گاه نوشته نشدند. در غیاب مکتوبات فردید دشمنان قسم‌خورده‌ی او و مریدان سینه‌چاکش اجباراً به اظهارنظرهای وی در کلاس‌های درس و جلسات هفتگی‌اش ارجاع داده‌اند و واضح است که ارجاع به شفاهیات -بجای مکتوبات- تا چه حد می‌تواند ناقص، متغیر و سليقه‌ای باشد. 

۲- بیان فردید سرشار از ادبیات‌زدگی است. فلسفه قرار است از مسائل کلان هستی پرده بردارد و وجود عالم را تفهیم کند. اگر فیلسوفی برای توضیح این مسئله‌ها مدام از عبارات و اصطلاحات عارفانه-شاعرانه استفاده ببرد آنچه حاصل می‌شود حجاب در حجاب است و این مهم‌ترین ویژگی اظهارنظرهای فردید است. طُرفه اینکه جهان‌بینی فردید شدیداً متأثر از دو متفکر پیچیده‌گو و دیریاب بوده‌ است؛ یکی از اندلس و دیگری از آلمان: ابن‌عربى و هايدگر. 

٣- زمانه‌ی شکل‌گیری نظام اندیشه‌ی فردید زمانه‌ی خاصی است. نوجوانی و جوانی فردید در روزگارانی گذشت که اندیشه‌های عصر مشروطه هنوز بروز و ظهور داشت؛ همان نهضت مشروطه که یک سویه‌ی مطلقاً غربی داشت (با طرح مفاهیمی نظیر قانون، آزادی و...) و یک روی بومی که قرار بود مفاهیم غربی وارداتی را با اساس و اصول اسلام منطبق و همگون سازد.

اندیشه‌های فردید در این بستر تاریخی-اجتماعی شکل گرفت و طبیعی بود که تلاش‌های فکری او معطوف به تحليل و نقد بنیان‌های نظری این مفاهیم باشد (این تلاش‌ها نهایتاً منجر به طرح مسئله غرب‌زدگی شد.) فردید متعلق به یک جامعه "اسلامی" بود اما فلسفه می‌خواند که سرچشمه در "غرب" داشت. ریشه‌های توجه و تأکید توأمان بر ابن‌عربی و هایدگر را نیز باید در این امر جست. درآمیختن مفاهیم فلسفی با اشعار کهن فارسی نیز شاید مؤید همین مطلب در آموزه‌های فردید باشد(بند دوم همین یادداشت)

۴- فردید صراحت داشت و اهل نزاع بود. آنچه از کلاس‌های درس او نقل‌شده متضمن این نکته است که صراحت فردید گه‌گاه به هتاکی و خروج از چارچوب ادب و انصاف هم کشیده می‌شد. قطع ارتباط او و آل احمد نیز گويا به همین خاطر بود. نزاع‌های فکری شدید در تاریخ فلسفه ایران البته نادر نیست اما در مورد فردید شاید حاکی از اعتمادبه‌نفس شگفت او باشد؛ اعتماد به نفسی که هاله قدسی او را در ذهن و نظر مریدانش فربه‌تر می‌ساخت.

از مهم‌ترین نزاع‌های فکری او باید به اختلاف نظرش با عبدالکریم سروش اشاره کرد. دعوایی که بر سر هایدگر و پوپر بود: فردید با سنگ هایدگر سر می‌شکست و سروش سنگ پوپر را به سینه می‌زد. این یکی می‌گفت هایدگر فاشیست است و آن یکی اصرار داشت ثابت کند پوپر فراماسون است. این اختلاف ‌نظر زمانی اهمیت بیشتری می‌یابد که در نظر بياوريم طرف دیگر دعوا (سروش) خود چقدر مسئله‌ساز بوده و از لباسی به لباس دیگر در تعقیب و گریز. 

۵- فردید در حلقه‌ی محاصره "مریدان" خود بود. از واژه شاگردان تعمداً استفاده نشده است چرا كه بنا بر نقل‌قول‌ها كيفيت كلاس‌های فردید، پیچیدگی و پراکندگی کلام او و عتاب و خشمش نسبت به بسیاری از افراد که نامشان به میان می‌آمد منجر به فرو رفتن شنوندگان در بحر حیرت می‌شد و بدین ترتیب کم‌تر فرصتی برای بحث و تبادل‌نظر فراهم می‌آمد. وجه کاریزماتیک شخصیت فردید -که بیشتر حاصل بیان او بود تا تفکراتش- کار را به‌جایی رساند که یکی از همین مریدان در رثای فردید برای توصیف او از عبارت "سيدنا الاستاد" استفاده كند! 

 برخی از اين مريدان سينه‌چاک بعدتر به منتقدان جدی او تبدیل شدند و برخی نیز از چهره‌های مهم فرهنگی عصر ما هستند. به هر ترتیب از حلقه مریدان فردید تحت عنوان "فردیدیون" ياد می‌شود و جلسات فلسفی‌ای که با حضور او برگزار می‌شد "فرديديه" نام گرفت. اين دو اصطلاح بيش از آنكه يادآور مجموعه‌ی مشخصی از شاگردان و یا عنوان جلسات منظم فکری-فلسفی باشد،نام نحله‌های فکری دوره‌های متقدم اسلامی را به ذهن متبادر می‌سازد. 

۶- فردید از نوشتن هراس داشت. برای فهم و تحلیل خط تطور و تحول اندیشه‌های یک متفکر (در اینجا: احمد فردید) در نظر گرفتن یک عامل می‌تواند از اعتبار تحلیل بکاهد اما تأکید بر یک عامل طبیعی است. حالا ‌که تقریباً ربع قرن از مرگ فردید گذشته است، با نگاهی گذرا به هر آنچه درباره اوست آنچه آشکار می‌شود هنوز وجه اسطوره‌ای و غبارآلود زندگی شخصی و ساحت اندیشه‌ی اوست.

فردید در نظر دوستدارانش كماكان تندیس دانایی و ستيز بر سر حق است و در چشم دشمنانش جرثومه پلیدی و زشتی را می‌ماند. برای نسل جست‌‌‌و‌جوگر امروز چیزی که بیشترین مدد را به فهم درست و بی‌غرض منظومه فکری احمد فردید می‌رساند و قضاوت درباره‌ی وی را به سطح "مرده باد، زنده‌باد" تقلیل نمی‌داد، نوشته‌های او بود که دریغا نانوشته باقی ماند. فردید از نوشتن گریخت شاید به این دلیل که از نقدهای جدی "فردا" می‌هراسید -نقدهایی که صرفاً معطوف به ويژگی‌های شخصیتی‌‌ او نباشد- و به این ترتیب خود را تبدیل به فیلسوف “پس‌فردا" كرد تا شاید در آن روز از عمق گرداب ناخوانی‌ها و بدخوانی‌ها پیرامون جهان‌بینی او ذره‌ای کم شود؛ البته اگر اين گرداب عميق‌تر از "امروز" نباشد. 

پربحث‌های امروز

  1. به جای کوکب خانم و پترس فداکار و چوپان دروغگو، بیرانوند را قصه کتابهای درسی کنید

  2. افزایش 60 هزار تومانی حق مسکن کارگران/مذاکرات مزد 98 از هفته آینده آغاز می شود

  3. کاهش ۳۰ درصدی قیمت ساخت مسکن در سال آینده

  4. چرا کرباسچی دیروز چند ساعت بازداشت و سپس آزاد شد؟

  5. زمان حال را غنیمت بشمار  

  6. آقای روحانی! اینجا که واتیکان نیست!

  7. تازه‌ترین جزئیات از وضعیت خبرنگار پرس تی‌وی

  8. وزیر خارجه آلمان: لغو مجوز فعالیت خطوط هوایی ماهان ضروری بود

  9. چرا موسوی خوئینی‌ها علیه هاشمی سخن گفت؟

  10. کره جنوبی - بحرین؛ ببر‌ها با «سون» در پی صعود آسان/ قطر - عراق؛ جدال حساس مدعیان کوچک

  11. آزادی مادری که فرزند شیرخواره اش را کشته بود

  12. افزایش ۶۰ هزار تومانی حق مسکن کارگران

  13. علی‌اکبر صالحی: نگذاشتیم ملت شهد عزتمندی را بچشند

  14. تاوان سنگین یک لحظه عصبانیت

  15. دژاگه: در مورد رفتن کی‌روش از تیم ملی چیزی نشنیده‌ام

  16. اسامی ۴ نماینده‌ای که با تاخیر به مجلس رسیدند

  17. کره‌شمالی یک مقر موشکی اعلام نشده دارد!

  18. محاکمه جوان موادفروشی که دوست صمیمی اش را به خاطر علاقه به یک دختر کشت

  19. آقای رئیس‌جمهور! سلطان موز چه نسبتی با شما دارد

  20. راه مسلمان و منصوریان جدا می‌شود؟

  21. ایران حمله انتحاری در کابل را محکوم کرد

  22. آغاز جلسه علنی مجلس/ بررسی طرح ساماندهی بازار خودرو در دستور کار

  23. رشد ۶ درصدی شاخص بورس در دیماه امسال

  24. سیستم تعریف شده هیئت نظارت بر نمایندگان مجلس کارآمد نیست/ ساختار فعلی مجلس نیاز به بازنگری دارد

  25. اخبار ضد و نقیض در مورد کشته شدن پسر رهبر طالبان

پربحث‌های دیروز

  1. تشدید اختلافات ایران و اروپا، احتمال تحریم‌های جدید و فروپاشی برجام

  2. اسماعیل بخشی دستگیر شد

  3. روحانی: ما نمی‌توانیم با خواست عمومی مردم مبارزه کنیم، این نه قانونی است و نه شرعی/ اولین کسی که رادیو را ممنوع کرد پهلوی اول بود/ روزانه اگر فیلترشکن آمد چه خواهیم کرد؟

  4. فقط ۳۰ ثانیه تا موفقیت

  5. روحانی از احمدی‌نژاد هم پایین‌تر است

  6. واکنش سازمان بازرسی به افزایش ناگهانی قیمت محصولات سایپا و ایران‌خودرو: اگر مجوزی نداشته باشند، اقدام می‌کنیم!

  7. ساختمان های خالی دانشگاه آزاد را به کسب و کارها بدهید، نه دانشجویان پولی

  8. چهار ماه کفاره برای یک نفر، چهار سال برای یک ملت

  9. نصب بنر بانوی معترض در مقابل مجمع تشخیص برای رد لوایح fatf   

  10. روحانی و فیلترینگ؛ چه کسی خواستار برخورد با فیلتر‌شکن‌ها بود؟

  11. پرواز هواپیماهای ماهان ایر به آلمان ممنوع شد

  12. کرباسچی به زندان رفت + جزئیات

  13. همتی اعلام کرد: آغاز واردات نفت از ایران توسط ژاپن از امروز/ بازار ارز و صرافی‌ها خلوت است؛ بانک مرکزی جور تقاضای ارز را هم می‌کشد

  14. موگرینی: در نشست ورشو حضور نخواهم داشت

  15. مردم خواهان اجباری شدن نصب کارتخوان در مطب‌ها شدند/ درآمد یک پزشک یک میلیون تومان است!

  16. راغفر: ما به‌تدریج شاهد فرسایش شدید آرمان‌ها و ارزش‌های انقلاب اسلامی مثل عدالت اجتماعی شدیم

  17. روحانی در واکنش به گزارش تخلف دارویی: ان‌شاءالله که صحت ندارد

  18. نظرسنجی AFC بین بیرانوند و دروازه‌بان عربستان + لینک

  19. خط فقر در تهران ۴ میلیون و ۵۹۲ هزار تومان است

  20. جزئیات دستگیری اسماعیل بخشی؛ وی از صبح روز گذشته متواری شده بود

  21. پوری حسینی: به من نگفته‌اند ممنوع‌الخروجم

  22. افشای لیست موسسات فرهنگی که کمک دریافت کرده‌اند  

  23. رانندگی خوب مردم و کسری بودجه دولت!

  24. سکه ۴ میلیون و ۶۸ هزار تومان شد/ دلار ۱۱۶۵۰ تومان

  25. پست اینستاگرامی کی‌روش پس از پیروزی مقابل تیم ملی فوتبال عمان

پربحث‌های هفته

  1. همسر شهید حججی ازدواج کرد؟

  2. غیرت برای زنان کجا رفته؟

  3. تشدید اختلافات ایران و اروپا، احتمال تحریم‌های جدید و فروپاشی برجام

  4. اروپا به ایران: نمی‌توانیم برنامه موشکی‌تان را تحمل کنیم/ لغزش اروپا به سمت ترامپ

  5. بازداشت خبرنگار پرس‌تی‌وی در آمریکا

  6. موشک ماهواره‌بر حامل «پیام» نشد!

  7. تاج و داورزنی کنارخواننده معروف لس آنجلسی   

  8. اسماعیل بخشی دستگیر شد

  9. توزیع دو کیلو گوشت یخ‌زده با کارت ملی!/ برای گرفتن گوشت منجمد، منجمد شوید!

  10. جلسه امروز مجمع تشخیص مصلحت نظام با حضور ظریف و احمدی‌نژاد  

  11. کدامیک به برجام محتاج ترند، ایران یا اروپا؟

  12. چرا پراید ۲۱ میلیون تومانی یک هفته‌ای ۳۶ میلیون تومان شد؟

  13. روحانی: ما نمی‌توانیم با خواست عمومی مردم مبارزه کنیم، این نه قانونی است و نه شرعی/ اولین کسی که رادیو را ممنوع کرد پهلوی اول بود/ روزانه اگر فیلترشکن آمد چه خواهیم کرد؟

  14. فقط ۳۰ ثانیه تا موفقیت

  15. ویدئو/ آقای مترجم کار دست کی‌روش و خیابانی داد  

  16. روحانی از احمدی‌نژاد هم پایین‌تر است

  17. فیلم اعترافات اسماعیل بخشی و همدستانش   

  18. جدال اصلاح طلبان و دولت اعتدال/ خبری از حال و روز مردم دارند؟

  19. توکلی: سه قوه با تبانی برخورد با حقوق‌های نجومی را بر زمین گذاشتند

  20. فرشته نجات تنها سرنشین زنده مانده حادثه بوئینگ ۷۰۷

  21. آذری جهرمی: هزینه ساخت ماهواره پیام ۱.۲ میلیون یورو بود

  22. عسگراولادی: بعد از ۶۴سال، دو ماه است صادراتم را متوقف کردم

  23. یارانه نقدی ۳۳۰ هزار میلیارد تومان را بلعید!

  24. امام جمعه اسالم؛ تلگرام را رفع فیلتر کنید

  25. کور هستید؛ برجام را هنوز اجرا می‌کنیم؛ دم از مذاکره می‌زنید/ نه سانتریفوژ می‌چرخد و نه چرخ زندگی مردم/ خودروی که تماما در ایران تولیدمی‌شود، نیازی به ارز ندارد!/معنی موفقیت را نفهمیدیم

پربحث‌های هفته

  1. حسین محب اهری درگذشت

  2. واکنش‌ها به بازداشت مرضیه هاشمی چگونه بود؟ + تصاویر

  3. طرح نمایندگان برای تغییر نام یک وزارتخانه + متن

  4. دادگاه بعدی مرضیه هاشمی چهارشنبه آینده برگزار می‌شود

  5. نگذاریم «داعش» را بدزدند!

  6. افشای لیست موسسات فرهنگی که کمک دریافت کرده‌اند  

  7. نقدی بر یک آمار قابل تامل از حوزه فرهنگی کشور

  8. مافیای کنکور کجاست؟

  9. مار سرخ در کجا لانه کرده است؟ + تصاویر

  10. آیا شرط بندی یک طرفه حرام است؟  

  11. گنبد عجیب و غریب امامزاده شاه ابراهیم در قم   

  12. زمان حال را غنیمت بشمار  

  13. رفتار فرهنگی خانوار در ایران در وضعیت هشدار

  14. گفتگوی رهنما و هاشمی؛ نفوذ سلبریتی‌ها در دنیای روشنفکرها؟

  15. "مریلا زارعی" بازیگر سریال مانکن شد

  16. ساخت سیمرغ فیلم فجر در داخل مقرون به صرفه نیست

  17. پوستر جشنواره موسیقی فجر رونمایی شد  

  18. سیمرغ‌های جشنواره فیلم فجر از دبی‌ می‌آید!

  19. انتشار جدول نمایش فیلم های جشنواره ۳۷ فیلم فجر

  20. مردی که مرگ را طعنه سختی زد

  21. داوران «فجر ۳۷» تماشای آثار را آغاز کردند

  22. افخمی با «هفت» رقابت می‌کند/ حذف یک رقیب دیگر از مارتن «فجر»

  23. عملیاتی معلق در زمین و آسمان+عکس

  24. بهروز افخمی با نقد سینما به جشنواره فیلم فجر می‌آید

  25. اعلام داوران سودای سیمرغ جشنواره فیلم فجر

آخرین عناوین