به بهانه‌ی سالمرگ احمد فردید ذکرِ جمیلِ ننوشتن

امیر پاک‌نژاد،   3970524083 ۰ نظر، ۰ در صف انتشار و ۲ تکراری یا غیرقابل انتشار
ذکرِ جمیلِ ننوشتن

اگر بخواهیم فهرستی از جنجال‌برانگیزترین‌ متفکران ایرانی در صد سال اخیر تهیه کنیم قطعاً نام احمد فردید (۱۲۸۹-۱۳۷۳) در اوایل این فهرست خواهد آمد. این انتخاب زمانی شگفت‌انگیز به نظر می‌رسد که بدانیم حجم نوشته‌های منتشرشده‌ی او از تعداد انگشتان دو دست بیشتر نیست؛ پس این جنجال‌ها از کجا می‌آید؟

واقعیت این است که آنچه نام فردید را در اذهان همواره با چالش و مشکل و مسئله همراه ساخته، هر چیزی هست جز نوشته‌های او. فردید چرا اهمیت داشته و هنوز هم دارد؟ 

 

۱- فردید از نوشتن هراس داشت. این را البته اطرافیان او می‌گویند اما او خود همیشه، نوشتن را موعود به وعده‌ی "فردا" می‌کرد: نوشتن آثار حجیم و مفصلی که البته هیچ‌گاه نوشته نشدند. در غیاب مکتوبات فردید دشمنان قسم‌خورده‌ی او و مریدان سینه‌چاکش اجباراً به اظهارنظرهای وی در کلاس‌های درس و جلسات هفتگی‌اش ارجاع داده‌اند و واضح است که ارجاع به شفاهیات -بجای مکتوبات- تا چه حد می‌تواند ناقص، متغیر و سليقه‌ای باشد. 

۲- بیان فردید سرشار از ادبیات‌زدگی است. فلسفه قرار است از مسائل کلان هستی پرده بردارد و وجود عالم را تفهیم کند. اگر فیلسوفی برای توضیح این مسئله‌ها مدام از عبارات و اصطلاحات عارفانه-شاعرانه استفاده ببرد آنچه حاصل می‌شود حجاب در حجاب است و این مهم‌ترین ویژگی اظهارنظرهای فردید است. طُرفه اینکه جهان‌بینی فردید شدیداً متأثر از دو متفکر پیچیده‌گو و دیریاب بوده‌ است؛ یکی از اندلس و دیگری از آلمان: ابن‌عربى و هايدگر. 

٣- زمانه‌ی شکل‌گیری نظام اندیشه‌ی فردید زمانه‌ی خاصی است. نوجوانی و جوانی فردید در روزگارانی گذشت که اندیشه‌های عصر مشروطه هنوز بروز و ظهور داشت؛ همان نهضت مشروطه که یک سویه‌ی مطلقاً غربی داشت (با طرح مفاهیمی نظیر قانون، آزادی و...) و یک روی بومی که قرار بود مفاهیم غربی وارداتی را با اساس و اصول اسلام منطبق و همگون سازد.

اندیشه‌های فردید در این بستر تاریخی-اجتماعی شکل گرفت و طبیعی بود که تلاش‌های فکری او معطوف به تحليل و نقد بنیان‌های نظری این مفاهیم باشد (این تلاش‌ها نهایتاً منجر به طرح مسئله غرب‌زدگی شد.) فردید متعلق به یک جامعه "اسلامی" بود اما فلسفه می‌خواند که سرچشمه در "غرب" داشت. ریشه‌های توجه و تأکید توأمان بر ابن‌عربی و هایدگر را نیز باید در این امر جست. درآمیختن مفاهیم فلسفی با اشعار کهن فارسی نیز شاید مؤید همین مطلب در آموزه‌های فردید باشد(بند دوم همین یادداشت)

۴- فردید صراحت داشت و اهل نزاع بود. آنچه از کلاس‌های درس او نقل‌شده متضمن این نکته است که صراحت فردید گه‌گاه به هتاکی و خروج از چارچوب ادب و انصاف هم کشیده می‌شد. قطع ارتباط او و آل احمد نیز گويا به همین خاطر بود. نزاع‌های فکری شدید در تاریخ فلسفه ایران البته نادر نیست اما در مورد فردید شاید حاکی از اعتمادبه‌نفس شگفت او باشد؛ اعتماد به نفسی که هاله قدسی او را در ذهن و نظر مریدانش فربه‌تر می‌ساخت.

از مهم‌ترین نزاع‌های فکری او باید به اختلاف نظرش با عبدالکریم سروش اشاره کرد. دعوایی که بر سر هایدگر و پوپر بود: فردید با سنگ هایدگر سر می‌شکست و سروش سنگ پوپر را به سینه می‌زد. این یکی می‌گفت هایدگر فاشیست است و آن یکی اصرار داشت ثابت کند پوپر فراماسون است. این اختلاف ‌نظر زمانی اهمیت بیشتری می‌یابد که در نظر بياوريم طرف دیگر دعوا (سروش) خود چقدر مسئله‌ساز بوده و از لباسی به لباس دیگر در تعقیب و گریز. 

۵- فردید در حلقه‌ی محاصره "مریدان" خود بود. از واژه شاگردان تعمداً استفاده نشده است چرا كه بنا بر نقل‌قول‌ها كيفيت كلاس‌های فردید، پیچیدگی و پراکندگی کلام او و عتاب و خشمش نسبت به بسیاری از افراد که نامشان به میان می‌آمد منجر به فرو رفتن شنوندگان در بحر حیرت می‌شد و بدین ترتیب کم‌تر فرصتی برای بحث و تبادل‌نظر فراهم می‌آمد. وجه کاریزماتیک شخصیت فردید -که بیشتر حاصل بیان او بود تا تفکراتش- کار را به‌جایی رساند که یکی از همین مریدان در رثای فردید برای توصیف او از عبارت "سيدنا الاستاد" استفاده كند! 

 برخی از اين مريدان سينه‌چاک بعدتر به منتقدان جدی او تبدیل شدند و برخی نیز از چهره‌های مهم فرهنگی عصر ما هستند. به هر ترتیب از حلقه مریدان فردید تحت عنوان "فردیدیون" ياد می‌شود و جلسات فلسفی‌ای که با حضور او برگزار می‌شد "فرديديه" نام گرفت. اين دو اصطلاح بيش از آنكه يادآور مجموعه‌ی مشخصی از شاگردان و یا عنوان جلسات منظم فکری-فلسفی باشد،نام نحله‌های فکری دوره‌های متقدم اسلامی را به ذهن متبادر می‌سازد. 

۶- فردید از نوشتن هراس داشت. برای فهم و تحلیل خط تطور و تحول اندیشه‌های یک متفکر (در اینجا: احمد فردید) در نظر گرفتن یک عامل می‌تواند از اعتبار تحلیل بکاهد اما تأکید بر یک عامل طبیعی است. حالا ‌که تقریباً ربع قرن از مرگ فردید گذشته است، با نگاهی گذرا به هر آنچه درباره اوست آنچه آشکار می‌شود هنوز وجه اسطوره‌ای و غبارآلود زندگی شخصی و ساحت اندیشه‌ی اوست.

فردید در نظر دوستدارانش كماكان تندیس دانایی و ستيز بر سر حق است و در چشم دشمنانش جرثومه پلیدی و زشتی را می‌ماند. برای نسل جست‌‌‌و‌جوگر امروز چیزی که بیشترین مدد را به فهم درست و بی‌غرض منظومه فکری احمد فردید می‌رساند و قضاوت درباره‌ی وی را به سطح "مرده باد، زنده‌باد" تقلیل نمی‌داد، نوشته‌های او بود که دریغا نانوشته باقی ماند. فردید از نوشتن گریخت شاید به این دلیل که از نقدهای جدی "فردا" می‌هراسید -نقدهایی که صرفاً معطوف به ويژگی‌های شخصیتی‌‌ او نباشد- و به این ترتیب خود را تبدیل به فیلسوف “پس‌فردا" كرد تا شاید در آن روز از عمق گرداب ناخوانی‌ها و بدخوانی‌ها پیرامون جهان‌بینی او ذره‌ای کم شود؛ البته اگر اين گرداب عميق‌تر از "امروز" نباشد. 

پربحث‌های امروز

  1. سلطان سکه اعدام شد

  2. آیا حناچی همان فرشته نجات تهران است؟

  3. دفاع رئیس اتحادیه آجیل از قیمت ۲۰۰ هزار تومانی پسته

  4. ظریف باید اسامی پولشویی کنندگان را نام ببرد وگرنه استیضاح می شود

  5. تصاویری از سلطان سکه و همدستانش  

  6. به این مسئول چه می‌توان گفت؟  

  7. ظریف به مجلس احضار شد

  8. در پاسخ به حرفهایِ تکراریِ حسن عبّاسی

  9. توضیحات پلیس درباره ماجرای نیمه برهنه‌شدن یک زن در یاسوج

  10. توکلی: حرف ظریف درباره پولشویی خطا بود

  11. چند پیشنهاد برای خروج مسکن از رکود

  12. "تاج" باید فدراسیون فوتبال را ترک کند

  13. آخرین وضعیت بارش‌های ایران/ ادامه پاییز پرباران+جدول

  14. آخرین گفت‌وگوی وحید مظلومین؛ گرانترین سیگار ایران را می‌کشم/ نمی‌توانید من را گوشه رینگ ببرید

  15. «فشن‌شو گربه‌ها» در پایتخت + عکس

  16. سرقت میلیونی ۲۰ دقیقه‌ای از ویلای کردان

  17. ظریف، CFT و یک اتهام دیگر

  18. توکلی: اقدامات خوبی برای مبارزه با فساد شده اما با برخورد درست فاصله داریم/ قربانیان یقه سفیدها چه کسانی هستند؟

  19. چرا قیمت دلار و سکه طی روزهای اخیر نزولی شد؟

  20. دولت سر مردم را به حضور مردم در ورزشگاه‌ها گرم نکند/ مسئولان کاری برای گرانی‌های روزافزون کنند

  21. افشانی: تا ۱۵ آذر در شهرداری تهران می‌مانم

  22. بچه‌ها را بوس نکنید

  23. سفیر جدید ایران وارد هند شد

  24. پژو ۲۰۷ صندوق‌دار نیامده با قیمت‌های نجومی روبرو شد

  25. حرف‌های شنیدنی سلطان سکه قبل از اعدام

پربحث‌های دیروز

  1. تهمت بزرگ وزیر خارجه‌مان به نظام؛ آقای ظریف اگر مدرکی دارید، چرا به قوه قضائیه ارائه نمی‌دهید؟/ پولشویی کجا انجام می‌شود؟

  2. سوت و کف به افتخار ظریف

  3. آقای ظریف! مردم چرا باید برای این سطح ناشی گری دیپلماتیک هزینه دهند؟

  4. جزئیات جدید افزایش ۵۰ درصدی حقوق کارکنان سازمان مالیاتی + سند

  5. پیروز حناچی شهردار تهران شد؛ صندلی بهشت به آخوندی نرسید + جزئیات

  6. واکنش آخوندی به انتخاب شهردار تهران

  7. دوره آموزشی عراقچی برای دیپلمات‌های جوان افغانستانی+ عکس

  8. تاملی بر یک مصاحبه

  9. بازگشت تحریم‌ها و افراد خوش باور به غرب/ چرا از اشتباهات گذشته درس نمی‌گیریم؟

  10. برای برجام مدعی خزانه خالی بودند حالا برای CFT از پولشویی گسترده سخن می گویند

  11. فریبی که دختر مدرسه‌ای از شاگرد مغازه لوازم‌التحریری خورد

  12. جزئیات مرحله اول طرح حمایتی از اقشار کم درآمد تا ۳۰۰ هزار تومان/ گوشت و مرغ و برنج در سبد

  13. ساندرو‌های مخفی در انبار به امید گرانی!

  14. هفت دقیقه تا تل‌آویو/ پدر موشكی ايران را بهتر بشناسيم + عکس

  15. اسامی عجیب غریب در شناسنامه‌های ایرانی+ اسامی و عکس

  16. رها شدن صدها تن گوجه‌فرنگی در اطراف زنجان  

  17. رای اتحاد ملت به آخوندی؛ از منتهی‌الیه جناح چپ به منتهی‌الیه جناح راست/ چه کسی باعث پیروزی احمدی‌نژاد شد؟/ عملکرد قالیباف به روایت مشاور روحانی

  18. اولین پرواز اردوغان با هواپیمای اهدایی امیر قطر+عکس

  19. اینترنشنال سعودی و جریانی که به اوباما نامه نوشت

  20. صندوقی که برای خریداران خودرو ۵۰ میلیون تومان آب خورد+ سند

  21. مانتوی متفاوت خانم معلم خلاق روستای سلخ قشم+ عکس

  22. تهران طی دو هفته آینده درباره اروپا تصمیم بگیرد

  23. رضا رحمانی: هر کسی که مسئولیت می‌پذیرد باید پاسخگو باشد/ باید همه چیز را به مردم بگوییم

  24. راهکارهای جلوگیری از کاهش ارزش پول ملی/ دولت فعلا نمی‌خواهد قیمت ارز به نرخ واقعی برسد

  25. نجیبی: آخوندی با زندگی اشرافی‌اش نمی‌تواند دغدغه عدالت و مستضعفین را داشته باشد

پربحث‌های هفته

  1. ادامه تخریب آیت‌الله یزدی با انتشار تصویری از نوه

  2. تهمت بزرگ وزیر خارجه‌مان به نظام؛ آقای ظریف اگر مدرکی دارید، چرا به قوه قضائیه ارائه نمی‌دهید؟/ پولشویی کجا انجام می‌شود؟

  3. آیا قدرت خرید مردم، ۵۰ سال قبل، بیش از امروز بود؟

  4. سوت و کف به افتخار ظریف

  5. سلطان سکه اعدام شد

  6.  «مهندسی»، مرحوم است یا مقتول؟!

  7. مقایسه قیمت بنزین در ایران و کشورهای همسایه/چه باید کرد؟

  8. روحانی: تحریم‌های ۱۳ آبان هیچ تاثیری در روند اقتصادی کشور نداشت/ اولین بسته حمایت غذایی آبان داده می‌شود/ برای حقوق پیش‌بینی‌هایی شده تا مشکلات اقتصادی تا حدی جبران شود

  9. ۵ نوامبر هم تمام شد و.../ بلند شدن ققنوس از خاکستر و همت آقای روحانی

  10. تیتر روزنامه استقلال بعد از نایب قهرمانی پرسپولیس در آسیا  

  11. آخوندی: کار درستی کردم که حتی ۱ واحد مسکن مهر افتتاح نکردم

  12. دولت بداند سال آینده تورم بیشتری در اقتصاد ایران بروز خواهد کرد/ دفاع از توزیع کوپن در واکنش به اتهامات کوپونیسم و کمونیسم/ ۱۷ سیاست و بسته پیشنهادی برای خروج از بحران

  13. آقای ظریف! مردم چرا باید برای این سطح ناشی گری دیپلماتیک هزینه دهند؟

  14. جهانگیری: تصمیم گرفتیم تا کسی سرِ گرسنه بر زمین نگذارد/ ارزش روز سهام عدالت ۱۳ میلیون تومان شده است

  15. جزئیات جدید افزایش ۵۰ درصدی حقوق کارکنان سازمان مالیاتی + سند

  16. حضور دختران برانکو، علی پروین و محمود خوردبین در استادیوم آزادی + تصاویر  

  17. پیروز حناچی شهردار تهران شد؛ صندلی بهشت به آخوندی نرسید + جزئیات

  18. فاتحه تهران را بخوانیم

  19. مردم بدانند این جماعت نسبتی با انقلاب اسلامی و ولایت فقیه ندارند

  20. آخوندی لواسان‌نشین است و خوی اشرافی‌گری دارد

  21. جریان اصلاح طلبی باید پاسخگوی ناکارآمدی دولت کنونی باشد/ اصلاح طلبی را در پای آنها که اصلاح طلب نبودند ذبح کردند/ دو جریان اصلی برای‌‌ نجات خود باید پوست اندازی کنند

  22. اندر حکایت شهرداری تهران / چرا مردم باید هزینه دعواهای سیاسی اصلاح‌طلبان را بدهند؟

  23. نتایج اولیه انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا: حزب دموکرات‌ اکثریت مجلس نمایندگان آمریکا را در دست گرفت/ جمهوری خواهان اکثریت سنا را حفظ کردند

  24. آقایان! عذرخواهی کنید

  25. آیا حناچی همان فرشته نجات تهران است؟

پربحث‌های هفته

  1. آن‌که کالایی را به امید گران شدن چهل روز انبار کند، خداوند از او بیزار است  

  2. علائم آخرالزمان و راهکار امام علی(ع) در عبور از فتنه‌های آن

  3. اقامت در ایران برای خارجی‌ها «مفت» شده است/ قیمت اتاق هتل ۳ستاره ایرانی اندازه همبرگر اروپایی!؟

  4. ماجرای یک نفوذی در سپاه دهه ۶۰ + عکس

  5. گلزار: بدون دستمزد به برنده باش نیامده ام!/ چرا فکر می کنید نباید در تلویزیون باشم؟

  6. خداوند هیچ عملی را مانند شاد کردن دیگران دوست ندارد  

  7. رئیس سازمان صداوسیما: بودجه کل شبکه‌های صداوسیما به اندازه یک کانال خارجی است

  8. توهین به هنرمندان

  9. واکنش‌های مجازی به شهادت «سید نورخدا» + تصاویر

  10. «شهید زنده» ایران پر کشید/ «سید نور خدا» آسمانی شد+فیلم

  11. بازدید حجت الاسلام رئیسی از کتابفروشی های خیابان انقلاب  

  12. چرا محسن ابراهیم‌زاده در استادیوم آزادی خواند؟

  13. رهبر انقلاب بعد از شهادت طهرانی مقدم: یکی از بهترین عزیزانم را از دست دادم

  14. اکران «به وقت شام» در ژاپن + پوستر فیلم

  15. پخش «خانه پوشالی» از شبکه چهار

  16. آغاز ثبت نام ارز دانشجویی از فردا

  17. عربستان با ترس از قدرت ایران برای تاسیس «ایران اینترنشنال» دست به جیب شد

  18. پرچم گنبد حرم امام رضا(ع) تعویض شد

  19. مخالفت رئیس پلیس فتا با رفع فیلتر توییتر/ احتمال فیلترینگ هوشمند اینستاگرام

  20. زیباترین حکایت‌ها درباره امام حسن (ع)

  21. اجتماع عظیم عزاداران نبوی در حرم رضوی+تصاویر

  22. اعلام زمان پخش آخرین فصل از «بازی تاج و تخت»

  23. تاثیر تحریم بر حضور ایران در اسکار

  24. نامه تشکر خانواده بیش از ۱۰۰ شهید منا از رئیس صداوسیما

  25. سالار عقیلی در سرپل ذهاب کنسرت برگزار کرد

آخرین عناوین