به بهانه‌ی سالمرگ احمد فردید ذکرِ جمیلِ ننوشتن

امیر پاک‌نژاد،   3970524083 ۰ نظر، ۰ در صف انتشار و ۲ تکراری یا غیرقابل انتشار
ذکرِ جمیلِ ننوشتن

اگر بخواهیم فهرستی از جنجال‌برانگیزترین‌ متفکران ایرانی در صد سال اخیر تهیه کنیم قطعاً نام احمد فردید (۱۲۸۹-۱۳۷۳) در اوایل این فهرست خواهد آمد. این انتخاب زمانی شگفت‌انگیز به نظر می‌رسد که بدانیم حجم نوشته‌های منتشرشده‌ی او از تعداد انگشتان دو دست بیشتر نیست؛ پس این جنجال‌ها از کجا می‌آید؟

واقعیت این است که آنچه نام فردید را در اذهان همواره با چالش و مشکل و مسئله همراه ساخته، هر چیزی هست جز نوشته‌های او. فردید چرا اهمیت داشته و هنوز هم دارد؟ 

 

۱- فردید از نوشتن هراس داشت. این را البته اطرافیان او می‌گویند اما او خود همیشه، نوشتن را موعود به وعده‌ی "فردا" می‌کرد: نوشتن آثار حجیم و مفصلی که البته هیچ‌گاه نوشته نشدند. در غیاب مکتوبات فردید دشمنان قسم‌خورده‌ی او و مریدان سینه‌چاکش اجباراً به اظهارنظرهای وی در کلاس‌های درس و جلسات هفتگی‌اش ارجاع داده‌اند و واضح است که ارجاع به شفاهیات -بجای مکتوبات- تا چه حد می‌تواند ناقص، متغیر و سليقه‌ای باشد. 

۲- بیان فردید سرشار از ادبیات‌زدگی است. فلسفه قرار است از مسائل کلان هستی پرده بردارد و وجود عالم را تفهیم کند. اگر فیلسوفی برای توضیح این مسئله‌ها مدام از عبارات و اصطلاحات عارفانه-شاعرانه استفاده ببرد آنچه حاصل می‌شود حجاب در حجاب است و این مهم‌ترین ویژگی اظهارنظرهای فردید است. طُرفه اینکه جهان‌بینی فردید شدیداً متأثر از دو متفکر پیچیده‌گو و دیریاب بوده‌ است؛ یکی از اندلس و دیگری از آلمان: ابن‌عربى و هايدگر. 

٣- زمانه‌ی شکل‌گیری نظام اندیشه‌ی فردید زمانه‌ی خاصی است. نوجوانی و جوانی فردید در روزگارانی گذشت که اندیشه‌های عصر مشروطه هنوز بروز و ظهور داشت؛ همان نهضت مشروطه که یک سویه‌ی مطلقاً غربی داشت (با طرح مفاهیمی نظیر قانون، آزادی و...) و یک روی بومی که قرار بود مفاهیم غربی وارداتی را با اساس و اصول اسلام منطبق و همگون سازد.

اندیشه‌های فردید در این بستر تاریخی-اجتماعی شکل گرفت و طبیعی بود که تلاش‌های فکری او معطوف به تحليل و نقد بنیان‌های نظری این مفاهیم باشد (این تلاش‌ها نهایتاً منجر به طرح مسئله غرب‌زدگی شد.) فردید متعلق به یک جامعه "اسلامی" بود اما فلسفه می‌خواند که سرچشمه در "غرب" داشت. ریشه‌های توجه و تأکید توأمان بر ابن‌عربی و هایدگر را نیز باید در این امر جست. درآمیختن مفاهیم فلسفی با اشعار کهن فارسی نیز شاید مؤید همین مطلب در آموزه‌های فردید باشد(بند دوم همین یادداشت)

۴- فردید صراحت داشت و اهل نزاع بود. آنچه از کلاس‌های درس او نقل‌شده متضمن این نکته است که صراحت فردید گه‌گاه به هتاکی و خروج از چارچوب ادب و انصاف هم کشیده می‌شد. قطع ارتباط او و آل احمد نیز گويا به همین خاطر بود. نزاع‌های فکری شدید در تاریخ فلسفه ایران البته نادر نیست اما در مورد فردید شاید حاکی از اعتمادبه‌نفس شگفت او باشد؛ اعتماد به نفسی که هاله قدسی او را در ذهن و نظر مریدانش فربه‌تر می‌ساخت.

از مهم‌ترین نزاع‌های فکری او باید به اختلاف نظرش با عبدالکریم سروش اشاره کرد. دعوایی که بر سر هایدگر و پوپر بود: فردید با سنگ هایدگر سر می‌شکست و سروش سنگ پوپر را به سینه می‌زد. این یکی می‌گفت هایدگر فاشیست است و آن یکی اصرار داشت ثابت کند پوپر فراماسون است. این اختلاف ‌نظر زمانی اهمیت بیشتری می‌یابد که در نظر بياوريم طرف دیگر دعوا (سروش) خود چقدر مسئله‌ساز بوده و از لباسی به لباس دیگر در تعقیب و گریز. 

۵- فردید در حلقه‌ی محاصره "مریدان" خود بود. از واژه شاگردان تعمداً استفاده نشده است چرا كه بنا بر نقل‌قول‌ها كيفيت كلاس‌های فردید، پیچیدگی و پراکندگی کلام او و عتاب و خشمش نسبت به بسیاری از افراد که نامشان به میان می‌آمد منجر به فرو رفتن شنوندگان در بحر حیرت می‌شد و بدین ترتیب کم‌تر فرصتی برای بحث و تبادل‌نظر فراهم می‌آمد. وجه کاریزماتیک شخصیت فردید -که بیشتر حاصل بیان او بود تا تفکراتش- کار را به‌جایی رساند که یکی از همین مریدان در رثای فردید برای توصیف او از عبارت "سيدنا الاستاد" استفاده كند! 

 برخی از اين مريدان سينه‌چاک بعدتر به منتقدان جدی او تبدیل شدند و برخی نیز از چهره‌های مهم فرهنگی عصر ما هستند. به هر ترتیب از حلقه مریدان فردید تحت عنوان "فردیدیون" ياد می‌شود و جلسات فلسفی‌ای که با حضور او برگزار می‌شد "فرديديه" نام گرفت. اين دو اصطلاح بيش از آنكه يادآور مجموعه‌ی مشخصی از شاگردان و یا عنوان جلسات منظم فکری-فلسفی باشد،نام نحله‌های فکری دوره‌های متقدم اسلامی را به ذهن متبادر می‌سازد. 

۶- فردید از نوشتن هراس داشت. برای فهم و تحلیل خط تطور و تحول اندیشه‌های یک متفکر (در اینجا: احمد فردید) در نظر گرفتن یک عامل می‌تواند از اعتبار تحلیل بکاهد اما تأکید بر یک عامل طبیعی است. حالا ‌که تقریباً ربع قرن از مرگ فردید گذشته است، با نگاهی گذرا به هر آنچه درباره اوست آنچه آشکار می‌شود هنوز وجه اسطوره‌ای و غبارآلود زندگی شخصی و ساحت اندیشه‌ی اوست.

فردید در نظر دوستدارانش كماكان تندیس دانایی و ستيز بر سر حق است و در چشم دشمنانش جرثومه پلیدی و زشتی را می‌ماند. برای نسل جست‌‌‌و‌جوگر امروز چیزی که بیشترین مدد را به فهم درست و بی‌غرض منظومه فکری احمد فردید می‌رساند و قضاوت درباره‌ی وی را به سطح "مرده باد، زنده‌باد" تقلیل نمی‌داد، نوشته‌های او بود که دریغا نانوشته باقی ماند. فردید از نوشتن گریخت شاید به این دلیل که از نقدهای جدی "فردا" می‌هراسید -نقدهایی که صرفاً معطوف به ويژگی‌های شخصیتی‌‌ او نباشد- و به این ترتیب خود را تبدیل به فیلسوف “پس‌فردا" كرد تا شاید در آن روز از عمق گرداب ناخوانی‌ها و بدخوانی‌ها پیرامون جهان‌بینی او ذره‌ای کم شود؛ البته اگر اين گرداب عميق‌تر از "امروز" نباشد. 

الف را در شبکه‌های اجتماعی دنبال کنید

وب‌گردی

بیمه azkiتجارت نیوزصبا باتری

پربحث‌های اخیر

  1. کرباسچی: روحانی استعفا بدهد

  2. پیام سفیر انگلیس در تهران در خصوص حمله تروریستی اهواز

  3. داعش مسئولیت «حمله تروریستی اهواز» را بر عهده گرفت

  4. نخستین اعترافات سخنگوی گروهک تروریستی الاحوازیه به انجام حمله تروریستی صبح امروز در رژه نیروهای مسلح در اهواز  

  5. جانباز ۷۵ درصدجنگ تحمیلی حاج حسین منجزی در حادثه تروریستی شهر اهواز به فیض شهادت نائل شد  

  6. فداکاری برای نجات در حمله تروریستی اهواز  

  7. حمله تروریستی اهواز تاکنون ۲۹ شهید و ۵۷ زخمی برجا گذاشته است

  8. سفیر ایران در انگلیس اقدام "ایران اینترنشنال" را محکوم کرد   

  9. دستور روحانی به دستگاه‌های امنیتی برای پیگیری حمله تروریستی اهواز

  10. هر ۴ تروریست‌ حادثه تروریستی اهواز به هلاکت رسیدند

  11. جانبازِ شهید حادثه تروریستی امروز چه کسی بود؟

  12. ماجرای حضور سعید مرتضوی در دسته عزاداری + عکس

  13. اظهارنظر وقیحانه مشاور ولیعهدابوظبی درباره حادثه اهواز

  14. فیلمی متفاوت از صحنه درگیری ماموران با تروریستها در اهواز   

  15. سکه ۴ میلیون و ۴۷۵ هزار تومان شد/ آخرین قیمت دلار و ارز در بازار

  16. وقتی حادثه تروریستی، حمله مسلحانه نام می‌گیرد + عکس

  17. معاون سیاسی سپاه: تروریست ها تاوان سنگینی پرداخت خواهند کرد

  18. سعید مرتضوی به زندان برگشت

  19. عدم افزایش قیمت ۲۷ قلم کالای اساسی با «کالا کارت»

  20. دادستان تهران خبر داد: کشف صد تن مواد پتروشیمی در انباری در شورآباد

  21. آخرین قیمت انواع خودروهای داخلی در بازار + جدول

  22. ۴ عامل بیکار شدن شاغلان/ ۱.۸ میلیون بیکار شاغل ۱۰ ساله و بیشتر بوده‌اند

  23. آدرس غلط ندهید! مافیای FATF ترور کنندگان دانشمندان هسته‌ای ما بودند

  24. حدادعادل:‌ آمریکا، عربستان و صهیونیست‌ها بدانند حادثه اهواز مردم ایران را متحدتر می‌کند

  25. گروهک «الاهوازیه»؛ از کپنهاگ تا به‌رگبار بستن مردم بی‌گناه

پربحث‌های دیروز

  1. وقوع حمله تروریستی در مراسم رژه اهواز/ تیراندازی به سوی مردم و نیروهای مسلح/ هلاکت ۴ تروریست/ آخرین آمار شهدا /زخمی شدن 65 تا 70 نفر +عکس و فیلم

  2. کرباسچی: روحانی استعفا بدهد

  3. تصویر عوامل تروریستی امروز رژه اهواز  

  4. سپاه پاسداران: عناصر مسلح حمله تروریستی اهواز وابسته به جریان "الاحوازیه" هستند

  5. الاحوازیه و رهبران آنها چه کسانی هستند؟

  6. فیلم واضح از تیراندازی شدید به رژه نیروهای مسلح در اهواز  

  7. لطفا ریز جزئیات مخارج زندگی ما رو بخونین

  8. اجاره قاتل ۳ میلیونی در تهران + عکس

  9. تحریم و جنگ تحمیلی، تهدیدهایی که به فرصت تبدیل شدند/ راز موفقیت صنعت دفاعی ایران چیست؟

  10. افزایش ۱۴.۷ درصدی دخل‌وخرج خانوار ایرانی در ۵ ماه + جزئیات

  11. لحظه مطلع کردن روحانی از حمله تروریستی اهواز هنگام سخنرانی امروز در مراسم رژه تهران  

  12. وزیر آموزش و پرورش: چشم‌های برخی کلاس اولی‌ها پف دارد و باید یواش یواش سحرخیزتر باشند

  13. پیام سفیر انگلیس در تهران در خصوص حمله تروریستی اهواز

  14. حمله تروریستی به رژه نیروهای مسلح در اهواز  

  15. یادداشت روحانی در روزنامه واشنگتن پست/ پیشنهاد ترامپ برای مذاکره صادقانه نیست/ایران تسلیم تحریم نمی‌شود

  16. داعش مسئولیت «حمله تروریستی اهواز» را بر عهده گرفت

  17. نخستین اعترافات سخنگوی گروهک تروریستی الاحوازیه به انجام حمله تروریستی صبح امروز در رژه نیروهای مسلح در اهواز  

  18. جانباز ۷۵ درصدجنگ تحمیلی حاج حسین منجزی در حادثه تروریستی شهر اهواز به فیض شهادت نائل شد  

  19. نرخ سود برخی بانک‌ها ۲۳ درصد شد + جزئیات

  20. استاندارد دوگانه بی‌بی‌سی فارسی در استفاده از واژه «تروریستی»  

  21. فداکاری برای نجات در حمله تروریستی اهواز  

  22. حمله تروریستی اهواز تاکنون ۲۹ شهید و ۵۷ زخمی برجا گذاشته است

  23. جهانگیری: بخش خصوصی، سربازان خط مقدم جنگ اقتصادی هستند

  24. سفیر ایران در انگلیس اقدام "ایران اینترنشنال" را محکوم کرد   

  25. تصویر حفاظت از یک کودک در حمله تروریستی امروز اهواز  

پربحث‌های هفته

  1. راهپیمایی افراد برهنه در خیابان بعد از پیروزی!/ عبور از مرز‌های بی‌حیایی؛ عریان‌گری در فوتبال!+ عکس

  2. یک معلم آمریکایی: ۳ جا کار می‌کنم و پلاسمای خونم را می‌فروشم تا قبوض آب و برقم را بپردازم؛ معلمی در آمریکا یعنی این!/ به‌اندازه کاری که می‌کنیم به ما حقوق نمی‌دهند

  3. وقوع حمله تروریستی در مراسم رژه اهواز/ تیراندازی به سوی مردم و نیروهای مسلح/ هلاکت ۴ تروریست/ آخرین آمار شهدا /زخمی شدن 65 تا 70 نفر +عکس و فیلم

  4. سوءاستفاده میلیاردی شرکتهای بیمه از جیب مردم / وقتی چشم عدالت کور می‌شود!

  5. واقعا مالیات پزشکان چقدر است؟!

  6. نباید به «سید احمد خمینی» ایراد گرفت! مشکل جای دیگر است

  7. توهین طراح جلد همشهری جوان به مقدسات و امام حسین (ع)

  8. چگونه می‌توان ترامپ را در زمینه تحریم‌ها خلع سلاح کرد؟

  9. ۲۱ کشته در آتش‌سوزی تصادف اتوبوس و تانکر سوخت در جاده نطنز/ اجساد ۱۹ نفر از اتوبوس خارج شده/ اعلام اسامی مجروحان + تصاویر و فیلم

  10. آقای ظریف! «برجام مالی» را به ملت تحمیل نکنید/ FATF فقط برای دشمنان شفافیت می‌آورد

  11. آدرس غلط برای گرانی‌ها و افشای مسئولیت گریزی‌های رندانه/ ریشه‌های اصلی بحران های کنونی اقتصاد ایران چیست؟

  12. چرا دولت قادر به کاهش قیمت دلار نیست؟

  13. اطلاعیه دولت درباره هزینه سفر روحانی به نیویورک

  14. با این میوه، ۳ روزه ۳ کیلو لاغر شوید!

  15. وزیر صنعت: یکی از عوامل افزایش قیمت خودرو این بود که بعضی فکر کردند خودرو یک کالای سرمایه‌ای است

  16. پیام روحانی برای جانباختگان حادثه تصادف کاشان: تکرار این حوادث جبران‌ناپذیر جاده‌ای، نشان از ضعف‌های مدیریتی دارد

  17. پیشنهاد بی‌شرمانه مرکز مشاوره به یک دختر!/ عمق فاجعه و عدم نظارت بر عملکرد مرکز مشاوره

  18. آقای سازور غلط می‌کند فقط مداحی کند/ جمله جالب محمود کریمی درباره حاج منصور

  19. روزنامه خواندن و آیه الله مصباح یزدی ؛ مدح یا ذم

  20. توهین عضو اصلاح طلب شورای شهر نیشابور به عزاداران حسینی +عکس

  21. آخوندی: شرکت هواپیمایی ATR غرامت پرداخت نمی‌کند

  22. فیروزآبادی: اگر اینستاگرام همکاری نکند به سرنوشت تلگرام دچار می‌شود/ وزارت ارتباطات فیلترینگ را شُل کرده است

  23. واکنش ثبت احوال به تعویض نام خانوادگی توسط آقازاده‌ها

  24. استعلام برای حفظ امانت الهی!

  25. بازار مسکن در نیمه دوم امسال چگونه خواهد بود؟

پربحث‌های هفته

  1. آقای سازور غلط می‌کند فقط مداحی کند/ جمله جالب محمود کریمی درباره حاج منصور

  2. از افراط تا تفریط در مجالس عزاداری/ به دنبال اخلاق باشیم

  3. تورنتو بار دیگر در عاشورای ۲۰۱۸ رنگ و بوی حسین(ع) را می گیرد/تلاش ضد انقلاب برای آشوب در عاشورای حسینی

  4. «مداحی پاپ» چگونه رایج شد؟

  5. یک بانوی مداح پاسخ می‌دهد/کسی با دفترچه و بلندگو مداح نمی‌شود/ انتقاد از خیابان‌گردی خانم‌ها در محرم

  6. معرفی فیلم برای اسکار؛ هیاهوی بسیار برای هیچ

  7. حضور بازیگران سینما و تلویزیون در هیئت طاهری  

  8. جانبازِ شهید حادثه تروریستی امروز چه کسی بود؟

  9. مداح اهل بیت پاسخ داد؛ چرا ترک‌ها عاشق حضرت عباس‌اند؟

  10. انتقاد روزنامه «جوان» از انتخاب «بدون تاریخ، بدون امضا» به عنوان نماینده ایران در اسکار

  11. این پیرمردهای دوست داشتنی! 

  12. عباس(ع)، جوانمردی که امان‌نامه را نپذیرفت

  13. بازسازی حرم مطهر امامین عسکریین (ع) با سنگ‌های ایرانی + تصاویر

  14. چه کنیم که جز یارانِ شهید امام حسین‌(ع) باشیم؟+عکس

  15. دستخط منتشر نشده از استاد شهریار + عکس

  16. تهمینه میلانی شکایت کرد

  17. آهنگساز ارمنی: در بچگی سقای هیئت بودم

  18. بهانه صدام برای شروع جنگ تحمیلی علیه ایران چه بود؟

  19. درباره آیین چند هزار ساله «گِل مالی»

  20. شاخ‌ها هم در عزاداری حسین به صدا می‌آیند

  21. فرزند امام موسی صدر از میثم مطیعی تقدیر کرد

  22. تعزیه و نگهبانی موسیقی ایران/ نقش «حر» در گوشه «عراق»

  23. پرتیراژترین روزنامه‌های جهان را بشناسید + جدول

  24. ماجرای مهاجرت ناخواسته مجری تلویزیون/مردهایمان را گذاشتیم و رفتیم!

  25. مسعود ده نمکی مجری برنامه دفاع مقدسی شد

آخرین عناوین