به گزارش تسنیم، سرعت خیره‌کننده پیشرفت هوش مصنوعی، نحوه تصمیم‌گیری و ارائه خدمات در بسیاری از کشورها را دگرگون کرده و این فناوری به یکی از مهم‌ترین موضوعات حکمرانی تبدیل شده است. قوه قضائیه نیز از جمله دستگاه‌هایی است که استفاده از ظرفیت‌های هوش مصنوعی را در دستور کار قرار داده است.

محمد کاظمی‌فرد، رئیس مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضائیه، در بازدیدی در دیدار با مدیرعامل این رسانه از تأکید رهبر شهید بر توسعه هوش مصنوعی، برنامه‌های این قوه برای بهره‌گیری از این فناوری در فرآیندهای قضایی، مرز استفاده از هوش مصنوعی به‌عنوان دستیار و نه جایگزین قاضی، و ضرورت تغییر نگاه نسبت به این فناوری سخن گفته است. مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید:

تسنیم: بنا به گفته‌های قبلی شما رهبر شهید بارها بر توسعه هوش مصنوعی تاکید کرده‌اند؛ این تأکید بر چه اساسی بود؟

 یکی از دلایل اصرار رهبر شهید بر موضوع هوش مصنوعی همین سرعت تحول بود. در نخستین جلسه‌ای که با حضور مسئولان برگزار شد، این موضوع مطرح شد. ما یک تیم 100 نفره تشکیل دادیم و مأموریت دادیم حدود هزار هدف را شناسایی کنند.

در جنگ با ایران هم دیدیم که با استفاده از هوش مصنوعی، ظرف دو هفته حدود دو هزار هدف شناسایی شده بود. شاید عدد دقیق کمی بالا و پایین باشد، اما اصل ماجرا این است که این فناوری سرعتی ایجاد می‌کند که نمی‌توان آن را نادیده گرفت.

تسنیم: برخی معتقدند هنوز برای استفاده گسترده از هوش مصنوعی در دستگاه‌های مختلف زود است و باید با احتیاط به سراغ آن رفت. نگاه شما چیست؟

به نظر من ما همیشه حدود 50 سال از فناوری عقب بوده‌ایم و با این روند هم به آن نمی‌رسیم. هوش مصنوعی یک فرصت است تا بخشی از کارها را با سرعت بیشتری انجام دهیم. شاید هدف فقط کاهش هزینه نباشد، اما مهم‌تر از آن افزایش سرعت است. کاری که قبلاً پنج سال طول می‌کشید، امروز ممکن است در یک ماه انجام شود. اگر قرار باشد پنج سال دیگر هم با همین سرعت حرکت کنیم، فرصت‌ها را از دست می‌دهیم.

من اعتقادی ندارم که مدام بپرسیم «هوش مصنوعی را به کار بگیریم یا نه؟»؛ باید از آن استفاده کنیم، چون نه زمان کافی داریم و نه نیروی انسانی. اگر بخواهیم با روش‌های گذشته پیش برویم، به نتیجه مطلوب نخواهیم رسید.
 

تسنیم: افرادی نگران خطاهای هوش مصنوعی هستند و همین موضوع باعث تردید در استفاده از آن شده است. این نگرانی را چطور ارزیابی می‌کنید؟

در بسیاری از فناوری‌ها بدون تردید سرمایه‌گذاری می‌کنیم، اما وقتی به هوش مصنوعی می‌رسیم، می‌ترسیم؛ در حالی که زمان زیادی نداریم. هرچه جلوتر می‌رویم، بیشتر متوجه می‌شویم که فرصت‌ها محدود است. به جای اینکه از این ابزار فرار کنیم، باید یاد بگیریم چگونه از آن استفاده کنیم.

تسنیم: آیا هوش مصنوعی می‌تواند در حوزه‌هایی مانند رسانه و آموزش هم تحول ایجاد کند؟

بله، حتی امروز هم ابزارهای عمومی و تخصصی، چه داخلی و چه خارجی، وجود دارند که می‌توانند در حوزه رسانه مورد استفاده قرار بگیرند و کیفیت و دقت کار را افزایش دهند.

در حوزه آموزش هم نباید به دلیل نگرانی از تقلب، استفاده از هوش مصنوعی را کنار بگذاریم. اتفاقاً باید از آن استفاده کنیم و شیوه‌های آموزشی را متناسب با این فناوری تغییر دهیم. حتی اگر بتوانیم با کمک هوش مصنوعی مدت زمان آموزش را کاهش دهیم، یک موفقیت است. ممکن است همه ایده‌ها به طور کامل عملی نشود، اما اصل موضوع این است که بتوانیم به کارها سرعت بدهیم؛ چون اگر با همین روند حرکت کنیم، از تحولات دنیا عقب خواهیم ماند.

تسنیم: برخی معتقدند استفاده از هوش مصنوعی در فرآیندهای قضایی ممکن است با خطا همراه باشد و به همین دلیل باید با احتیاط پیش رفت. نگاه شما چیست؟

شهید طهرانی‌مقدم حدود 30 سال پیش روی حوزه‌ای سرمایه‌گذاری کرد که آن زمان شاید خیلی‌ها اعتقاد داشتند ضرورتی ندارد، اما امروز نتیجه آن را می‌بینیم. در برخی حوزه‌ها اگر به موقع وارد نشویم، دیگر فرصتی برای جبران نداریم. دیگر زمان این نیست که بپرسیم «برویم یا نرویم؟»؛ در بعضی موضوعات اصلاً باید وارد شد.

امروز هم در قوه قضائیه وقت کافی نداریم. حتی اگر بتوانیم چند دقیقه از زمان رسیدگی به هر پرونده کم کنیم، اتفاق مهمی رخ داده است. در یکی از جلساتی که داشتیم، درباره سرعت‌بخشی به فرآیند رسیدگی و استفاده از هوش مصنوعی صحبت کردیم.

در حال حاضر در حال توسعه سامانه‌ای هستیم که نسخه اولیه آن تا دو یا سه ماه آینده آماده می‌شود. این سامانه در بخش دفتر شعب و فرآیندهای اداری مورد استفاده قرار می‌گیرد. طبیعی است که در نسخه‌های اولیه خطاهایی هم داشته باشد، اما مزایای آن بسیار بیشتر از این خطاهاست و می‌تواند زمان زیادی را برای همکاران ما ذخیره کند.

یکی از موضوعاتی که روی آن کار کرده‌ایم، تشخیص عنوان صحیح دادخواست‌هاست. امروز وقتی دادخواستی در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت می‌شود، تشخیص عنوان درست آن همیشه ساده نیست. برای این موضوع نسخه آزمایشی آماده شده و در حال بررسی هستیم که چگونه از آن استفاده کنیم. بله، ممکن است این سامانه خطا داشته باشد، اما سؤال این است که آیا سیستم انسانی هیچ خطایی ندارد؟ مهم این است که بتوانیم میزان خطا را مدیریت و پوشش دهیم.

تسنیم: با این توضیحات، آیا هوش مصنوعی می‌تواند جای قاضی را بگیرد؟

خیر، به هیچ وجه. هوش مصنوعی قرار نیست جای قاضی بنشیند. نه می‌تواند جای فقه را بگیرد و نه جای قانون را. نقش هوش مصنوعی این است که به قاضی کمک کند، نه اینکه جای او تصمیم بگیرد.

این فناوری می‌تواند کارهایی را انجام دهد که ذهن قاضی را درگیر مسائل تکراری و زمان‌بر می‌کند تا قاضی فرصت بیشتری برای قضاوت داشته باشد. در واقع هوش مصنوعی یک دستیار است.

همین موضوع را در حوزه‌های دیگر هم می‌بینیم. فرض کنید به تعداد زیادی مترجم حرفه‌ای نیاز داشته باشید؛ پیدا کردن چنین نیرویی کار ساده‌ای نیست، اما هوش مصنوعی می‌تواند بخش قابل توجهی از این کار را انجام دهد و در نهایت یک متخصص خروجی را بررسی و نهایی کند.

در قوه قضائیه هم نگاه ما همین است. اگر بتوانیم 70 تا 80 درصد کارهای تکراری و زمان‌بر را به ماشین بسپاریم، هم دقت افزایش پیدا می‌کند و هم قاضی زمان بیشتری برای انجام وظیفه اصلی خود، یعنی رسیدگی و قضاوت، خواهد داشت. بخشی که نیازمند تشخیص، استنباط و تصمیم‌گیری قضایی است، همچنان بر عهده قاضی خواهد بود.

تسنیم: مرز بین استفاده از هوش مصنوعی به‌عنوان دستیار و جایگزینی نیروی انسانی کجاست؟

نگاه ما این است که هوش مصنوعی باید دستیار باشد، نه جایگزین انسان. مثلاً به یک کارمند یا مدیر کمک کند؛ فرض کنید فردی می‌خواهد نامه‌ای برای شخصی تنظیم کند، می‌تواند از هوش مصنوعی بخواهد متن اولیه نامه را آماده کند، اما این به معنای حذف آن فرد نیست.

هوش مصنوعی برای یک نفر ممکن است نقش دستیار داشته باشد، اما در جای دیگری شاید بتواند بخشی از یک کار را که دیگر نیاز به حضور مستقیم انسان ندارد، انجام دهد. باید دقت کنیم که همه جا یک نسخه واحد نداریم. هر جایی که نیاز به تصمیم‌گیری انسانی، تجربه و تشخیص وجود دارد، انسان باید حضور داشته باشد.

ما باید یاد بگیریم چگونه از این ابزار استفاده کنیم. ممکن است کسی بگوید من هنوز کار با این دستگاه یا فناوری را بلد نیستم، اما راه‌حل این نیست که آن را کنار بگذاریم؛ باید یاد بگیریم و خودمان را با شرایط جدید تطبیق دهیم.

تسنیم: با توجه به سرعت رشد فناوری در دنیا، استفاده از هوش مصنوعی چه ضرورتی برای کشور دارد؟

موضوع فقط استفاده از یک ابزار جدید نیست؛ بحث سرعت رشد و رقابت در دنیاست. اگر بخواهیم با همان روش‌های گذشته حرکت کنیم، نمی‌توانیم در منطقه و جهان رشد کنیم. با این ابزار می‌توانیم مسیر را تغییر دهیم.

فاصله‌ای که امروز بین کشورها ایجاد می‌شود، هر سال بیشتر می‌شود. ممکن است امسال فاصله‌ای وجود داشته باشد، سال آینده این فاصله چند برابر شود و جبران آن سخت‌تر شود.

این سؤال برای همه انسان‌های روی کره زمین وجود دارد که چطور باید با این تحول مواجه شوند. پاسخ آن، داشتن انگیزه برای حرکت، یادگیری و استفاده درست از فناوری است. ما نیاز داریم از این فرصت استفاده کنیم تا سرعت کارهایمان را افزایش دهیم و از قافله تحول عقب نمانیم.