به گزارش ایسنا، سلامت روان نوجوانان و جوانان امروز یکی از چالشهای مهم بهداشت عمومی در جهان به شمار میرود. اختلالات روانی در میان این گروههای سنی شیوع قابل توجهی دارند و در این میان، مسائل مربوط به بدن، ظاهر و تصویر ذهنی از خود اهمیت ویژهای پیدا کردهاند. در فرهنگی که ظاهر فیزیکی نقش پررنگتری در روابط اجتماعی و ساخت هویت شخصی پیدا کرده، نارضایتی از بدن دیگر فقط یک دغدغه ساده نیست، بلکه میتواند با کاهش رفاه روانی، افت عزتنفس، اضطراب اجتماعی، افسردگی و حتی اختلالات خوردن همراه باشد.
در سالهای اخیر، توجه بسیاری از پژوهشها به نقش شبکههای اجتماعی جلب شده است. پلتفرمهایی مانند اینستاگرام، صورت و بدن را به ابزار اصلی نمایش خود تبدیل کردهاند؛ جایی که افراد مدام دیده میشوند، خود را با دیگران مقایسه میکنند، تصاویرشان را با فیلترها تغییر میدهند و بازخورد میگیرند. این فرایند میتواند فشار بیشتری برای رسیدن به معیارهای زیبایی، که گاه غیرواقعی و آرمانی هستند، ایجاد کند. با این حال، پرسش اصلی محققان، فراتر از نارضایتی ظاهری است: آیا این فضاها فقط ارزیابی ما از بدن را تغییر میدهند یا حتی بر حس بنیادی ما از اینکه «چه کسی هستیم» نیز اثر میگذارند؟
در همین چارچوب، گروهی از پژوهشگران به سرپرستی دکتر ماریا سانسونی و با هماهنگی پروفسور جوزپه ریوا، مدیر آزمایشگاه Humane Technology Lab در دانشگاه Università Cattolica del Sacro Cuore در میلان، مطالعهای انجام دادهاند. این پژوهش به بررسی این ایده پرداخته است که تماس طولانیمدت با سلفیها، چهرههای فیلترشده و بازنماییهای دیجیتال از خود، ممکن است بهتدریج مرزهای ادراکیای را که به ما کمک میکنند چهره خود را منحصربهفرد و متعلق به خودمان بدانیم، کمرنگ کند؛ فرضیهای که پژوهشگران آن را به «فرسایش دیجیتال هویت بدنی» مرتبط میدانند.
در این مطالعه، ۹۵ بزرگسال جوان، شامل زنان و مردان، با میانگین سنی ۲۶ سال شرکت کردند؛ افرادی که به طور متوسط نزدیک به هشت سال سابقه استفاده از اینستاگرام داشتند. پژوهشگران از تجربههای واقعیت مجازی استفاده کردند که در علوم اعصاب با عنوان «خطاهای بدنی» یا «توهمهای بدنی» شناخته میشوند. در این روش، آنچه فرد میبیند و آنچه روی بدن خود احساس میکند، به شکلی هماهنگ میشود تا به طور موقت این احساس در او ایجاد شود که چهره یا بدن فرد دیگری به او تعلق دارد. این ابزار به دانشمندان کمک میکند میزان استحکام مرز میان «خود» و «دیگری» را بسنجند. به بیان ساده، هرچه فرد آسانتر این توهم را بپذیرد، نشان میدهد حس هویت بدنی او انعطافپذیرتر و تغییرپذیرتر است.
یافتههای پژوهش نشان دادند پدیدهای وجود دارد که پژوهشگران آن را نوعی «اثر دوز» توصیف کردهاند. به این معنا که هرچه سابقه استفاده فرد از اینستاگرام بیشتر بود، احتمال اینکه در تجربه واقعیت مجازی، چهره یک فرد غریبه را به عنوان چهره خود احساس کند نیز بیشتر میشد. این نکته از آن جهت مهم است که موضوع فقط بدن به طور کلی نبود، بلکه به چهره مربوط میشد؛ بخشی از بدن که شاید بیش از هر جزء دیگر با هویت شخصی، تشخیص خود در آینه و بازشناسی فرد توسط دیگران پیوند دارد.
پژوهشگران همچنین تاکید کردند که این ارتباط در مهمترین بخش مرتبط با حس فردیت دیده شد. به گفته آنان، چهره همان بخشی است که انسان از طریق آن خود را بازمیشناسد و از دیگران متمایز میکند. بنابراین، اگر استفاده طولانیتر از یک محیط دیجیتال تصویرمحور با افزایش آمادگی برای پذیرفتن چهره دیگری به عنوان چهره خود همراه باشد، این موضوع میتواند نشانهای از تاثیر این فضاها بر فرایندهای عمیقتری باشد که مغز برای ساختن حس هویت به کار میگیرد. البته مجریان این تحقیق تصریح کردهاند که این نتایج به معنای اثبات علت و معلولی مستقیم یا بروز حتمی پیامدهای منفی روانی نیست.
اهمیت این یافتهها در آن است که بحث درباره شبکههای اجتماعی را از سطح ظاهر و زیبایی فراتر میبرد و به لایههای بنیادیتر هویت میرساند. در اینجا دیگر فقط موضوع این نیست که فرد از ظاهر خود راضی است یا نه؛ بلکه مسئله به این مربوط میشود که مغز چگونه تشخیص میدهد این بدن و این چهره متعلق به خود اوست. در علوم اعصاب، این حس پایهای یکی از ارکان آگاهی از خود و تنظیم هیجانی به شمار میرود. اگر این سازوکارها دچار اختلال یا تضعیف شوند، ممکن است فرد در تشخیص حالتهای درونی خود، احساس تعلق به بدن خویش و حفظ مرز روشن میان خود و دیگران با دشواری بیشتری روبهرو شود.
پژوهش حاضر همچنین زنگ هشداری برای نسلهای جدیدتر به حساب میآید. شرکتکنندگان این مطالعه از نخستین نسلهایی بودند که در اواخر نوجوانی وارد دنیای شبکههای اجتماعی شدند و نزدیک به یک دهه این فناوریها را در زندگی روزمره خود داشتهاند. از این رو، اگر اکنون نیز چنین ارتباطی دیده میشود، این پرسش جدیتر مطرح میشود که کودکانی که از سنین پایینتر و برای مدت طولانیتری با این فضاها روبهرو میشوند، در آینده چه تجربهای از هویت بدنی و خودشناسی خواهند داشت!
این یافتههای علمی هراسانگیز در نشریه بینالمللی Computers in Human Behavior منتشر شدهاند؛ نشریهای که بر پژوهشهای مرتبط با رفتار انسان در مواجهه با فناوریهای رایانهای و دیجیتال تمرکز دارد.
نظراتی كه به تعميق و گسترش بحث كمك كنند، پس از مدت كوتاهی در معرض ملاحظه و قضاوت ديگر بينندگان قرار مي گيرد. نظرات حاوی توهين، افترا، تهمت و نيش به ديگران منتشر نمی شود.