تعزیه و نگهبانی موسیقی ایران/ نقش «حر» در گوشه «عراق»

گروه فرهنگی الف،   3970626028 ۱ نظر، ۰ در صف انتشار و ۰ تکراری یا غیرقابل انتشار

تعزیه نمود ایرانی و هنری شده عزاداری امام حسین(ع) در مقطعی از تاریخ ناجی موسیقی دستگاهی و ردیف‌های ایرانی بوده است.

تعزیه و نگهبانی موسیقی ایران/ نقش «حر» در گوشه «عراق»

فارس نوشت: هرچند عزاداری دهه اول محرم به دستور معزالدوله از حکام آل بویه در قرن چهارم هجری قمری بازمی‌گردد و دسته‌های سینه زنی و زنجیرزنی کم‌کم شکل گرفت و بعد شعرهایی هم با آنها خوانده می‌شد به مرور سنج و طبل بر آن افزوده شد، اما پس از آن به تدریج چندین «شبیه» (بازیگر) شهدای کربلا را می‌ساختند و بعدها دیالوگ‌هایی بدان افزوده شد. لیکن چیزی که امروزه با نام «تعزیه» می‌شناسیم همان شیوه روایی و بازسازی صحنه‌ای وقایع عاشورا است که در دوران صفویه به اوج تکامل خود رسید. تعزیه نمود ایرانی و هنری شده عزاداری امام حسین (ع) و در مقطعی از تاریخ، ناجی موسیقی دستگاهی و ردیف‌های ایرانی بوده است. 

تعزیه شامل اجزایی بوده از جمله «ناظم‌البکا» که مدیر تعزیه بوده، «معین‌البکا» که دستیار مدیر تعزیه محسوب می‌شده، «تعزیه‌خوان» یا «شبیه‌خوان» که بازیگر تعزیه بوده که خود به دو دسته «امام‌خوان» و «مخالف‌خوان» یا اشقیاخوان تقسیم می‌شود. سایر عوامل تعزیه را «عمله تعزیه» می‌نامیدند. اولیاخوان اغلب اشعار موزون را با صدای بسیار زیبا و گیرا و آرام و باصلابت می‌خواند و مخالف‌خوان که اشعار ناموزون و معمولی را با اصواتی با صدای بالا اجرا می‌کند. لباس اولیاخوان به رنگ سبز و لباس اشقیاخوان به رنگ سرخ است.

با تکامل هنر تعزیه به شکل «نمایش موزیکال» کلیّت این هنر بر موسیقی ردیفی و دستگاهی ایرانی اتکا داشت. بهترین هنرمندان و اشخاص بسیار بااستعداد برای خواندن آواز مشخص می‌شدند و سپس تحت تعالیم بسیار جدی نزد اساتید بسیار بزرگ آموزش می‌دیدند تا برای اجرا در تعزیه مهیا شوند. بسیاری از خانواده‌ها هم که متوجه می‌شدند فرزند ذکورشان دارای صدای خوبی است صدای او را نذر تعزیه می‌کردند و به صورت جدی و وظیفه‌ای دینی او را به فراگیری آواز ایرانی می‌گماردند.

ابوالحسن صبا در این مورد می‌گوید: «بهترین جوانانی که صدای خوب داشتند از کوچکی نذر می‌کردند که در تعزیه شرکت کنند و در ماه‌های محرم و صفر همگی جمع شده و تحت تعلیم معین البکاء که شخص وارد و عالمی بود تربیت می‌شدند. این بهترین موسیقی بود که قطعات منطبق با موضوع می‌شد و هر فردی مطالبش را با شعر و آهنگ رسا می‌خواند. ناگفته نماند که تاکنون تعزیه بوده که موسیقی ما را حفظ کرده است».

در دوران صفویه بود که تعزیه به این جهت که دوران تثبیت شیعیان در ایران بود به رونق رسید و تکامل یافت. هر نمایش تعزیه شامل چارچوبی مشخص و کاراکترهایی ثابت بود که هرکدام دیالوگ‌های خود را داشتند و مانند تمام نمایشنامه‌ها دارای نقش‌های اصلی و فرعی و میزانسِن بود.

کسانی که به اصطلاح «امام‌خوان» بودند آوازهای خود را بیشتر در مایه‌هایی که در شان امامان بود می‌خواندند، مایه‌هایی چون «نوا» و «راست‌پنجگاه». نقش «حرّ» در گوشه «عراق» بود و نقش حضرت عباس در «دستگاه چهارگاه» اجرا می‌شد.

اینجا خوب است اشاره‌ای به دلیل نام‌گذاری گوشه «راک عبدالله» که یکی از گوشه‌های دستگاه «ماهور» است، شود. جریان ازین قرار است که «شبیه» عبدالله بن حسن که در دامن حضرت شاه شهیدان به شهادت می‌رسد و دست قطع شده خود را به دست دیگر می‌گیرد، گوشه‌ای به نام «راک» در دستگاه «ماهور» می‌خواند که به همین دلیل به «راک عبدالله» معروف شده است.

از ردیف‌ها و گوشه‌های موسیقی ایرانی برخی برای «اولیاخوانی» و برخی برای «اشقیاخوانی» استفاده می‌شوند. گوشه‌هایی همچون «راک عبدالله» در دستگاه ماهور، «عراق» «حسینی» و «گبری» که برای نقش حضرت «زینب» خوانده می‌شد. این گونه گوشه‌ها برای «اولیاخوانی» یا «امام‌خوانی» استفاده می‌شدند. حال برخی گوشه‌ها بودند که برای «مخالف خوان‌ها» یا «اشقیاخوان‌ها» مورد استفاده واقع می‌شدند که بخش‌های خود را با حالتی موسوم به «اشتلم» که حالتی زمخت و با صدای بلند و بدون تحریر بود، ادا می‌شد.

«تعزیه» در ایران به چند مکتب تقسیم‌بندی می‌شود. مکاتبی چون تبریز، اصفهان و تهران که در آن گوشه‌هایی چون رجز، پهلوی و مخلوق اجرا می‌شود. موسیقی مذهبی ایران، همانند سایر پدیده‌های فرهنگی بومی، علاوه بر قدمت و پیشینه آن و ضمن ارتباط عمیق و گسترده با سایر مظاهر فرهنگی، از تنوع، پویایی و مبانی زیبایی‌شناسی فرهنگ سنتی نیز بهرمند است و نمونه‌های مختلف این موسیقی ایرانی از جمله موارد با اهمیت در شناخت فرهنگ شنیداری مردم این سرزمین‌اند.

شایان ذکر است که موسیقی نواحی هم سهم بسزایی در تعزیه دارند که در این میان موسیقی مازندران از بیشترین ارتباط متقابل با تعزیه برخوردار است. «مقام امیری» معروف‌ترین مقام رایج در این منطقه است که در موسیقی تعزیه وارد شده است. همچنین در موسیقی منطقه طالقان آوازی معروف به «کل امیر» وجود دارد که در تعزیه استفاده می‌شود. برخی از کارشناسان این مقام را برگرفته از همان «مقام امیری» مازندران می‌دانند.

بخش‌سازی تعزیه هم بخشی جدایی‌ناپذیر از این آیین است. چرا که اجرای سازها حین نمایش تداعی‌کننده فضای نمایشی دراماتیک صحنه می‌شود و بر شور و حس نمایش می‌افزاید. در قدیم از سازهای «سرنا» «کرنا» «دهل»، «نی» و «سنج» در تعزیه استفاده می‌شد؛ اما در دوران ناصرالدین شاه قاجار و ورود سازهای نظامی غربی به ایران «ترومپت» «ترومبون» «کلارینت» و «سایدرام» جای سازهای قدیمی را گرفتند.

خوشبختانه موسیقی تعزیه به جز در حوزه سازی در بحث محتوایی و موسیقایی دستخوش تغییر و الگوبرداری از موسیقی غربی نشده است. در حالی که امروزه موسیقی‌های وارداتی به ویژه موسیقی‌های سطحی و سبک که بیشتر کاربرد سرگرمی دارند به کشورمان هجوم آورده‌اند و سطح وسیعی از مخاطبین را در بر گرفته‌اند. موسیقی پاپی که امروزه بخش وسیعی از جامعه ما را درنوردیده، به شدت بر پایه‌های موسیقایی ما ضربه وارد می‌کند و باعث شده موسیقی اصیل ایرانی از این گذار در امان نماند. این در حالی است که تعزیه همچنان به راه خود ادامه می‌دهد و تحت تاثیر این جریانات سطحی و زودگذر قرار نگرفته است.

البته شاید یکی از دلایل تاثیر نگرفتن تعزیه از تغییرات امروزه، اقبال کمتر از این آیین نسبت به گذشته باشد و شاید همین باعث حفظ شدن تعزیه شده که از این تلاطم جان سالم به در ببرد. همچنان که موسیقی ایرانی در برهه‌ای از زمان وام‌دار تعزیه بوده و ردیف‌های موسیقی به سبب برپایی نمایش‌های تعزیه در دوران صفویه و قاجاریه به دست فراموشی سپرده نشده، امروز و دیگر بار شاید این تعزیه است که نگاهبان موسیقی ایرانی خواهد بود. هرچند امروزه با تجربه و درس گرفتن از تاریخ، اساتید موسیقی ایرانی بر این مهم تاکید دارند که موسیقی اصیل ایرانی باید حفظ و اشاعه شود و با ثبت ردیف‌ها صوتی و نیز تصویری در آرشیو‌های مختلف و آوانگاری تمام ردیف‌ها بصورت نُت، در حفظ این سرمایه موسیقایی تاثیرگذار باشد لیکن مهم‌تر از این‌ها ماندگاری این هنر نزد جوانان است و اینکه در بطن جامعه جاری باشد نه اینکه در گوشه آرشیوها و موزه‌ها حفظ و نگهداری شود.

دیدگاه کاربران

مهدی۵۵۱۷۸۸۰۷:۴۰:۳۱ ۱۳۹۷/۶/۲۶
نوشته جالبی بود. سپاس

پربحث‌های اخیر

  1. قالیباف کرونا گرفت

  2. چند نکته درباره آمار پایین فوتی‌ها در کربلا و نجف

  3. ترامپ چگونه رژیم‌های عربی را وادار به سازش با صهیونیست‌ها کرد؟

  4. دلیل نایاب شدن روغن چیست؟/ افزایش قیمت روغن مقطعی است

  5. آمار وحشتناک کرونا در ایران: ۴۱۵ فوتی در ۲۴ ساعت

  6. روحانی: برای ما روشن است که مردم در سختی هستند

  7. پلیس: خودروهایی که بیشتر از دو سرنشین داشته باشند و ماسک نزنند را جریمه می‌کنیم/ مبلغ جریمه عدم استفاده از ماسک

  8. عضو فقهای شورای نگهبان: همه باید اجناس فرانسوی را تحریم کنند

  9. قیمت جدید ۶ محصول سایپا اعلام شد + جدول

  10. جهانگیری: برای کاهش قیمت‌ها دعا کنید!

  11. جزئیات ماجرای تیراندازی در اسفراین/ فوت به علت «پارگی عروق و شدت خونریزی» بر اثر تیراندازی به پا

  12. شرایط موجود در شان مردم نیست

  13. تعرض دندانپزشک قلابی به ۱۳ زن

  14. بورس ایران؛ جهشی‌ترین بورس دنیا به‌قیمت ضرر ۱۰ میلیون نفر/ بازار سهام از لبه تاریکی برمی‌گردد؟

  15. پرونده آخوندی روی میز دستگاه قضا؟

  16. خطرناک‌تر از بایدن و ترامپ

پربحث‌های دیروز

  1. پزشک ۵۰۰ تومانی میبد درگذشت

  2. باهنر: در برجام گل‌هایی زدیم و گل‌هایی هم خوردیم/ احمدی‌نژاد میگفت می‌خواهم با سرعت ۱۴۰ كیلومتر بروم/ اصلاح‌طلبان نمی‌توانند خودشان را از دولت مبرا کنند

  3. ابلاغ مجوز افزایش قیمت‌ خودروها برای سه ماهه سوم سال + جزئیات و قیمت‌ها

  4. واکنش شهرداری مشهد به ماجرای تندیس چوبی شجریان

  5. ۱۳ کلید برای ورود به کاخ سفید

  6. رضایی: هرکس در آمریکا رأی بیاورد باید تحریم‌ها را رفع کند/ چند کشور تقاضای خرید تسلیحات ایرانی دارند

  7. تکرار ماجرای حساب‌های خاص؟

  8. خوش خیالی خطرناک به روایت ربیعی/واکنش لعیا جنیدی به مرگ مهرداد سپهری/حاشیه‌های برگزاری یک جشن در مشهد/فاصله بین روحانی و قالیباف تمام می‌شود؟

  9. واکنش متفاوت نماینده مجلس به تحریم زنگنه؛ آقای ظریف از طلبت بگذر!

  10. سیاست یا دعوای حیدری - نعمتی؟!

  11. اعلام نظر جامعه مدرسین حوزه علمیه قم درباره سید کمال حیدری

  12. فرق پلیس ایران با پلیس آمریکا

  13. احمد توکلی: به‌جای تحمیل هزینه سنگین، با کنکوری‌ها مدارا کنید

  14. مسکن تهران گران‌تر از لس‌آنجلس!

  15. قالیباف: استیضاح رئیس جمهور در حال حاضر به صلاح نیست

  16. عقب‌نشینی از محدودیت‌ها در دقیقه ۹۰

  17. سوگنامه‌ای بر چهلمین سالگرد اشغال خرمشهر

پربحث‌های هفته

  1. صحبت‌های کوبنده نماینده ایلام: کجا دشمن گفته است پراید بنجل ۸ میلیونی را ۱۳۰ میلیون بفروشیم

  2. یا رومی روم یا زنگی زنگ !

  3. جنجال توییت «ذوالنوری» به روایتی دیگر

  4. غرب لیبرال، آزادی بیان یا مدیریت افکار!؟

  5. فیلم / تصاویر دوربین مداربسته از محل درگیری مهرداد سپهری

  6. قالیباف کرونا گرفت

  7. وقت فریاد است، از ساحت علم تاریخ دفاع کنید

  8. اوراسیا تایمز: چرا ایران قادر است جنگنده های بسیار پیشرفته آمریکا را "سرنگون" کند؟

  9. چرا قرعه کشی خودرو عادلانه نیست؟

  10. پزشک ۵۰۰ تومانی میبد درگذشت

  11. سودای خام سودان در ایجاد رابطه با اسراییل

  12. چهار دلیل ریزش عجیب دلار

  13. اقدام تحسین برانگیز نجاح محمدعلی در پاسخ به توهین کارشناسان من و تو

  14. دلایل عجیب سلبریتی‌ها برای ازدواج‌نکردن!

  15. واریز ۲۷ هزار میلیارد تومان به حساب خاص رئیس جمهور

  16. تازه‌ترین قیمت انواع خودرو/ پژو ۲۰۶ ارزان شد

  17. فرماندار آبادان: همه کسانی که در فیلم حاضرند بازداشت شدند

  18. رهبر انقلاب: برای مقابله با کرونا باید تصمیم قاطع حاکمیتی گرفته شود/ توصیه‌های مهم برای مواجهه با ویروس کرونا/ انتقاد صریح از هتک حرمت رئیس‌جمهور

  19. عدم خوشبینی مقام معظم رهبری به مذاکره با آمریکا

  20. تذکر لسانی بهانه‌ای برای ضرب و شتم/ دلجویی امام جمعه رشت از بانوی آمر به معروف

  21. دفاع پاریس از توهین به پیامبر اسلام؛ ماکرون: عقب‌نشینی نمی‌کنیم

  22. ارزهای خانگی از پستوها در آمد؟

  23. فیلم/ به تاراج بردن خیارهای یک مزرعه حاشیه تهران!

  24. ماجرای مهرداد سپهری به روایت چند شاهد عینی

  25. چند نکته درباره آمار پایین فوتی‌ها در کربلا و نجف

آخرین عناوین