تنگه هرمز یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی در جهان است. این تنگه خلیج فارس را به دریای عمان و سپس اقیانوس هند وصل میکند و بیشتر صادرات نفت کشورهای خلیج فارس از این مسیر عبور میکند.
در حقوق بینالملل دریاها، کشتیها و هواپیماها حق عبور مداوم و سریع از چنین تنگههایی را دارند. کشورهای ساحلی (همچون ایران و عمان) میتوانند قوانین ایمنی، زیستمحیطی و ترافیکیوضع کنند، اما به عنوان یک اصل نمیتوانند عبور را متوقف یا مسدود کنند چراکه در زمان صلح، چنین اقدامی میتواند مغایر تعهدات عرفی مربوط به آزادی عبور در تنگههای بینالمللی تلقی شود.
لازم به ذکر است ایران بهطور رسمی کنوانسیونUNCLOS را تصویب نکرده اما بسیاری از قواعد آن بهعنوان عرف بینالمللی پذیرفته میشود و در عمل اغلب کشورها آن را رعایت میکنند.
در رژیم حقوقی تنگهها طبق قواعد ناشی از کنوانسیون 1958 ژنو تعیین وضعیت عبور از تنگهها اصولا منوط به این است که آب های تنگه جزئی از دریای آزاد بوده و یا بخشی از دریای سرزمینی محسوب شوند.
اگر در آبهای آزاد باشند، تحت کنترل و نظارت دولت ساحلی قرار نمیگیرند ولی اگر آب های تنگه در داخل دریای سرزمینی یک و یا چند دولت باشد کشتیهای خارجی فقط حق عبور بی ضرر را خواهند داشت.
بر اساس اصول و موازین بین المللی در این راستا دولت های ساحلی میتوانند به منظور حفاظت از امنیت خود در موارد خاص موقتا و استثنائا حق عبور بی ضرر را محدود و یا تعلیق نماید.
پس باید توجه داشت از نظر حقوقی در شرایط خاص ممکن است محدودیتهایی در این راستا ایجاد شود، مثل مسائل ایمنی یا نظامی موقت و جنگ یا درگیری مسلحانه و نقض حاکمیت سرزمینی.
فلذا با توجه به حمله اخیر آمریکایی-صهیونی در اسفند سال 1404 به ایران، این حق برای ایران به وجود آمده که در راستای عبور کشتی ها محدودیت قائل شده و به نوعی بازخوانی دقیق کنوانسیونهای بینالمللی نشان میدهد که ایران برای بستن این آبراهه، «حجت حقوقی» تمام دارد (بر اساس دفاع مشروع - ماده ۵۱ منشور سازمان ملل و اصل ضرورت و تناسب).
پس در برهه کنونی بستن تنگه هرمز حق مسلم و قانونی جمهوری اسلامی ایران می باشد که در حقوق بینالملل با صراحت به آن تصریح شده است.
توضیح آنکه مواد ۱۴ تا ۲۳ از کنوانسیون ۱۹۵۸ ژنو و مواد ۱۷ تا ۳۷ از کنوانسیون ۱۹۸۲ جامائیکا به موضوع دریای ساحلی و حق عبور کشتیها اختصاص دارد. طبق بند ۴ از ماده ۱۴ کنوانسیون ۱۹۵۸، «عبور و مرور تا جایی بیضرر خواهد بود که به آرامش، نظم یا امنیت کشور ساحلی آسیب نرساند.»
البته لازم به ذکر است ایران قبلاً نیز در سال 2011 تهدید کرده بود این تنگه را می بندد اما این تهدید را عملی نکرد. در عوض این تنگه صحنه رویارویی در جنگ ایران و عراق بود.
دو کشور از سال 1984 تا 1987 جنگ تانکرها را به راه انداختند اما اکنون و با حمله آمریکایی-صهیونی به ایران و نقض فاحش اصول و مبانی حقوق بین الملل، تردد در این تنگه مهم ژئوپلیتیکی تحت کنترل حاکمیتی جمهوری اسلامی ایران است.
عضو مرکز وکلای قوه قضاییه استان کرمانشاه*
دکترای حقوق خصوصی