بیستوچهارم آبان، روز کتاب و کتابخوانی، بار دیگر فرصتی فراهم آورد تا مسئولان از منزلت کتاب بگویند، از اهل قلم تجلیل کنند و بر ضرورت گسترش فرهنگ مطالعه تأکید ورزند. حضور رئیسجمهور، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و جمعی از مدیران فرهنگی در آیینهای این روز، بیتردید نشانه توجه به جایگاه کتاب است؛ اما در پس این تکریمهای شایسته، پرسشی بنیادین همچنان پابرجاست: ما در ستایش کتاب تا کجا پیش رفتهایم و در کتابخوان کردن جامعه تا چه اندازه کامیاب بودهایم؟
واقعیت آن است که میان بزرگداشت کتاب و پرورش جامعهای کتابخوان، فاصلهای عمیق وجود دارد؛ فاصله میان گفتار و کردار، مناسبت و عادت، و تجلیل نمادین و تحول فرهنگی. سالهاست برای کتاب مراسم برگزار میکنیم، نمایشگاه برپا میسازیم، از نویسندگان و ناشران تقدیر میکنیم و در سخنرانیها از اهمیت مطالعه میگوییم؛ اما آیا این همه اهتمام توانسته است کتاب را از حاشیه مناسبتها به متن زندگی مردم منتقل کند؟ آیا میتوان نشانی از این تحول را در سرانه مطالعه، شمارگان کتاب و رونق بازار نشر مشاهده کرد؟
آمارها پاسخ چندان امیدوارکنندهای ندارند. بر اساس نظرسنجی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات در آبان ۱۴۰۴، میانگین مطالعه کتابهای غیردرسی، با احتساب کسانی که اصلاً کتاب نمیخوانند، روزانه ۱۰٫۹ دقیقه است؛ رقمی که در میان کتابخوانها به ۲۶٫۶ دقیقه میرسد. تأسفبارتر آنکه ۵۸٫۹ درصد پاسخگویان اعلام کردهاند اساساً کتاب نمیخوانند. این ارقام صرفاً دادههایی برای درج در گزارشهای آماری نیستند؛ بلکه آینهای در برابر سیاستگذاری فرهنگی ما هستند و از شکافی حکایت میکنند که میان آرمانهای اعلامشده و واقعیت زندگی اجتماعی وجود دارد.
در بازار نشر نیز نشانههای این فاصله آشکار است. با وجود انتشار دهها هزار عنوان کتاب در سال، شمارگان بسیاری از آثار به چندصد نسخه محدود شده و برخی کتابها حتی با تیراژهای کمتر از صد نسخه به بازار آمدهاند. این در حالی است که جامعه ایران نزدیک به نود میلیون نفر جمعیت دارد. البته شمارگان بهتنهایی معیار کیفیت اثر یا میزان مطالعه نیست، اما نمیتوان آن را از وضعیت اقتصادی نشر، قدرت خرید مخاطب و میزان اقبال عمومی به کتاب جدا دانست. چگونه میتوان از جامعهای با چنین ظرفیت جمعیتی سخن گفت، اما پذیرفت که بسیاری از آثار فکری و فرهنگی ما تنها در دایرهای چندصدنفره امکان انتشار و عرضه پیدا میکنند؟ این وضعیت، پیش از آنکه مسئله ناشر و مؤلف باشد، نشانه یک مسئله فراگیر فرهنگی و اجتماعی است.
در این میان، یادآوری دغدغه عمیق رهبر شهید نسبت به کتاب و کتابخوانی، صرفاً بازخوانی یک خاطره یا ادای احترام به یک شخصیت نیست؛ بلکه یادآور معیاری برای سنجش عملکرد نظام فرهنگی کشور است. ایشان نهتنها در سخنان خود بر ضرورت مطالعه تأکید داشتند، بلکه در عمل نیز با حضور مشتاقانه و طولانی در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران، بازدید از غرفهها و گفتوگو با ناشران و مؤلفان، اهتمامی فراتر از یک توصیه تشریفاتی نشان میدادند. طبیعی است هنگامی که چنین دغدغهای در عالیترین سطوح کشور مطرح میشود، انتظار آن است که در سطوح اجرایی نیز به سیاستهای پایدار، برنامههای عملیاتی و نتایج قابل سنجش تبدیل شود. پرسش همچنان باقی است: این همه تأکید و سرمایه معنوی، تا چه اندازه به افزایش میل به مطالعه و تبدیل کتابخوانی به عادتی عمومی انجامیده است؟
واقعیت آن است که مسئله کتابخوانی را نمیتوان با تقویم مناسبتها و تعدد آیینهای بزرگداشت حل کرد. فرهنگ مطالعه محصول یک زنجیره بههمپیوسته است؛ زنجیرهای که حلقه نخست آن خانواده، حلقههای بعدی آن مدرسه و دانشگاه و حلقههای تکمیلیاش کتابخانه، کتابفروشی، رسانه و نظام سیاستگذاری فرهنگی است. کودکی که کتاب را در خانه نمیبیند، در مدرسه با آن مأنوس نمیشود و در جامعه نیز دسترسی آسان و مقرونبهصرفهای به آن ندارد، چگونه باید به مطالعه علاقهمند شود؟ نمیتوان از مردم انتظار داشت کتاب را در اولویت سبد زندگی قرار دهند، اما هزینه دسترسی به آن، فرصت مطالعه و زمینههای اجتماعی و آموزشی این انتخاب را نادیده گرفت.
از این رو، به جای تکرار توصیههای کلی، باید اهدافی روشن، زمانبندیشده و قابل ارزیابی تعریف کرد: رساندن میانگین مطالعه روزانه به دستکم نیم ساعت، افزایش تدریجی شمارگان متناسب با ظرفیت جمعیتی کشور، تقویت قدرت خرید کتاب، توسعه کتابخانههای عمومی و مدارس، حمایت مؤثر از کتابفروشیها و گنجاندن برنامههای منظم مطالعه در نظام آموزشی و خانوادگی. تحقق این اهداف نیز بدون تعیین متولی مشخص، اختصاص بودجه پایدار، تقسیم مسئولیت میان دستگاهها و انتشار گزارش سالانه عملکرد امکانپذیر نیست.
نباید فراموش کرد که کتاب صرفاً کالایی فرهنگی یا وسیلهای برای پر کردن اوقات فراغت نیست؛ کتاب یکی از زیرساختهای توسعه، پشتوانه خرد جمعی و بستر شکلگیری جامعهای پرسشگر، آگاه و مسئولیتپذیر است. جامعهای که کمتر میخواند، بهتدریج از فرصت اندیشیدن عمیق، گفتوگوی سنجیده و فهم پیچیدگیهای جهان پیرامون خود محروم میشود. کتابخوانی نه تجملی فرهنگی، بلکه ضرورتی برای ارتقای کیفیت زندگی فردی و بلوغ اجتماعی است.
روز کتاب، بیش از آنکه روز ستایش کتاب باشد، روز سنجش نسبت ما با کتاب و کارنامه سیاستهای کتابخوانی است. باید از خود بپرسیم پس از سالها برگزاری مراسم و بیان شعارهای زیبا، چند گام به سوی جامعهای اهل مطالعه برداشتهایم؟ مبادا چنان در ستایش کتاب و برگزاری آیینهای تجلیل غرق شویم که از جای خالی آن در زندگی مردم غافل بمانیم.
سرانجام، اعتبار یک جامعه فرهنگی را نه با شمار مراسمی که برای کتاب برگزار میکند، بلکه با شمار انسانهایی باید سنجید که کتاب را به بخشی از زندگی روزمره خود تبدیل کردهاند. کتاب را میتوان شناخت، دربارهاش سخن گفت و از آن تجلیل کرد؛ اما فرهنگ را تنها زمانی میتوان کتابخوان نامید که کتاب، نه مهمان مناسبتها، بلکه همدم روزهای زندگی مردم باشد.
