در میانه جنگ، خبر تجمعی مقابل ستاد فرماندهی کل سپاه منتشر شد. بنا بر گزارش، در آن تجمع بیانیه‌ای تند علیه فرماندهان نظامی قرائت شد. همین‌جا باید از برگزارکنندگان پرسید وقتی کسانی برای دفاع از ایران جان خود را به خطر می‌اندازند، چگونه به خود اجازه می‌دهید آبروی آنان را خرج ادعاهایی کنید که سندش را پیش روی مردم نگذاشته‌اید؟ اگر تصمیمی را خطا می‌دانید، نام همان تصمیم را ببرید، دلیل بیاورید و پاسخ بخواهید. مردم حق دارند از فرماندهانشان درباره تصمیم‌هایشان سؤال کنند. فرماندهان هم حق دارند پیش از آنکه در افکار عمومی محکوم شوند، بدانند به استناد چه مدرکی متهم شده‌اند. این کمترین اقتضای انصاف است، به‌ویژه در روزهایی که مسئولیت دفاع از کشور بر دوش آنان است.

حرمت کسانی که خطر را به جان خریده‌اند

جنگ برای کسی که از پشت تریبون درباره آن داوری می‌کند، مجموعه‌ای از خبرها و تحلیل‌هاست. برای فرمانده‌ای که باید تصمیم بگیرد، هر تصمیم با جان نیروها، امنیت مردم و مسئولیت پیامدهایی گره خورده که گاه تا سال‌ها باقی می‌ماند. او باید در مهلتی محدود، با اطلاعاتی که همیشه کامل نیست، تصمیمی بگیرد و مسئولیتش را بپذیرد. پس از واقعه، دیگران فرصت دارند همان تصمیم را با فراغت بیشتری بسنجند. همین فاصله میان لحظه تصمیم و زمان داوری، دلیل کافی است که منتقد با دقت بیشتری سخن بگوید، به‌ویژه وقتی از ارزیابی یک تصمیم فراتر می‌رود و به وفاداری تصمیم‌گیرنده حکم می‌دهد.

کسی که امروز جانش را برای دفاع از همین مردم به خطر می‌اندازد، سزاوار آن است که حتی تندترین منتقدش در داوری انصاف بورزد. می‌توان از یک فرمانده توضیح خواست و در همان حال حرمت جان‌فشانی‌اش را نگه داشت. اگر تصمیمش خطا بوده، روشن شدن خطا به نفع کشور است. اگر اتهامی که به او زده‌اند بی‌پایه بوده، چه کسی مسئول اعاده حیثیت اوست؟ کسانی که در لحظه اتهام‌زنی برای بلندتر کردن صدای خود از جمعیت کمک می‌گیرند، باید بگویند اگر فردا خلاف ادعایشان روشن شد، با همان صراحت و در برابر همان مردم سخنشان را پس می‌گیرند؟

چه وقت یک پرسش زیر آوار شعار دفن می‌شود؟

پرسش جدی درباره یک تصمیم نظامی، صورت روشنی دارد. چه تصمیمی گرفته شد؟ در آن زمان چه گزینه‌هایی در دسترس بود؟ کدام پیامد به آن تصمیم مربوط است؟ بر چه اساسی می‌توان گفت راه دیگری نتیجه بهتری داشت؟ این پرسش‌ها مسئول را وادار می‌کند درباره کار خودش توضیح بدهد و به مردم امکان می‌دهد استدلال دو طرف را بسنجند. وقتی همه این پرسش‌ها را در یک کلمه، «خیانت»، خلاصه می‌کنید، موضوع بحث عوض می‌شود. از آن لحظه، هیاهو بر سر وفاداری اشخاص بالا می‌گیرد و تصمیمی که باید درباره‌اش توضیح داده شود، از نظرها دور می‌ماند.

اتهام خیانت از سنگین‌ترین اتهام‌هایی است که می‌توان به کسی وارد کرد. کسی که آن را بر زبان می‌آورد، باید بتواند نشان دهد چگونه از شواهد موجود به چنین نتیجه‌ای رسیده است. حدس درباره انگیزه اشخاص، نقل قول از محافل سیاسی یا بازنشر چندباره یک ادعا، جای سند را نمی‌گیرد. اگر مسئله‌ای واقعاً در خور رسیدگی است، با طرح دقیق آن می‌توان راه پاسخ‌گویی را باز کرد. اگر هم ادعا چنان مبهم است که هیچ‌کس نمی‌تواند آن را بررسی کند، به چه دلیل باید حیثیت یک فرمانده در گرو آن قرار گیرد؟ از قضا، مسئولی که واقعاً مرتکب خطا شده، از همین غوغا سود می‌برد. در ازدحام شعارها، چه کسی هنوز پیگیر پاسخ همان سؤال اول است؟

فردای تجمع، چه چیزی برای ایران می‌ماند؟

تجمع تمام می‌شود، حاضران پراکنده می‌شوند و صداها فرو می‌نشیند. آنچه می‌ماند، تصویری است که از آن صحنه منتشر می‌شود و پرسشی که احتمالاً هنوز بی‌پاسخ است. در گزارش تجمع مقابل ستاد کل، آنچه برجسته شده، قرائت بیانیه‌ای تند علیه فرماندهان است. حالا از برگزارکنندگان بپرسیم حاصل کار چه بود؟ آیا اطلاعاتی منتشر شد که مردم به کمک آن موضوع اختلاف را بهتر بفهمند؟ آیا مطالبه‌ای روشن طرح شد که بتوان فردا پاسخ به آن را پیگیری کرد؟ برای سنجیدن نتیجه یک تجمع، همین سؤال‌ها از شمار حاضران و بلندی صداها مهم‌تر است.

رسانه‌ای که می‌خواهد از ایران تصویری آکنده از بدگمانی و گسست بسازد، به همه جزئیات ماجرا احتیاج ندارد. برایش کافی است بتواند لحظه‌ای را جدا کند که در آن، عده‌ای مقابل یک نهاد فرماندهی ایستاده‌اند و فرماندهان کشور را آماج اتهام قرار می‌دهند. شرح اختلاف‌ها، تفاوت دیدگاه‌ها و دلایل احتمالی هر طرف به‌آسانی از آن تصویر حذف می‌شود. آب به آسیاب دشمن ریختن همین‌جا معنا پیدا می‌کند. او برای سست کردن اعتماد میان مردم و فرماندهان هزینه می‌کند و شما با اتهام‌زنی بی‌سند، بخشی از کارش را برایش انجام می‌دهید. پیش از فراخوان بعدی، پاسخ یک سؤال را برای خود روشن کنید. اگر از تجمع شما برای القای بی‌اعتمادی در ایران استفاده شود، در برابر این هزینه، چه دستاوردی برای مردم داشته‌اید؟

تریبون‌دار، پای پیامد حرفت بایست

مسئولیت از کسی شروع می‌شود که ادعایی را در فضای عمومی مطرح می‌کند. وقتی تریبون‌داری پی‌درپی از خیانت و سازش سخن می‌گوید و سند روشنی ارائه نمی‌کند، شنونده‌ای که به او اعتماد دارد ممکن است همان ادعا را واقعیتی محرز بداند. روزی هم که آن شنونده با همان برداشت به خیابان می‌آید، صاحب تریبون باید سهم خودش را در شکل گرفتن این داوری ببیند. نمی‌توان از نفوذ کلام برای جا انداختن یک اتهام بهره برد و بعد، وقتی آن اتهام به شعار عمومی بدل شد، همه مسئولیت را به گردن کسانی انداخت که آن را تکرار کرده‌اند.

هرکس ادعایی جدی دارد، در همان جایی که آن را مطرح کرده، دلیلش را هم عرضه کند. اگر پاسخ مستدلی دریافت کرد، به مخاطبانش مجال شنیدن آن پاسخ را بدهد. اگر معلوم شد ادعایش خطا بوده، اصلاح آن را در گوشه‌ای دور از چشم همان مخاطبان پنهان نکند. اعتبار تریبون به این است که گوینده هنگام تصحیح سخن خود نیز به اندازه روز اتهام‌زنی صریح باشد. برگزارکنندگان تجمع هم مسئول متن بیانیه و شعارهایی‌اند که برای آن فراخوان داده‌اند. پیش از انتشار هر اتهام، باید معلوم باشد چه کسی آن را مطرح کرده، بر کدام شواهد تکیه دارد و اگر به چالش کشیده شد، چه کسی حاضر است در برابر مردم از آن دفاع کند.

حرمت نام رهبری از رعایت انصاف آغاز می‌شود

کسی که اعتراضش را به نام دفاع از رهبری پیش می‌برد، باید بیشتر مراقب باشد که برداشت شخصی خود را به حساب وظیفه همگان نگذارد. ممکن است دو نفر درباره یک تصمیم اختلافی جدی داشته باشند و هر دو خود را متعهد به کشور و رهبری بدانند. با چه معیاری یکی به خود حق می‌دهد از همین اختلاف، حکم بی‌وفایی دیگری را صادر کند؟ اگر مدرکی در میان است، همان مدرک باید موضوع بحث باشد. اگر اختلاف بر سر تشخیص مصلحت و ارزیابی پیامدهای یک تصمیم است، آن را در همان سطح بررسی کنید. افزودن نام رهبری به یک بیانیه، بار اثبات ادعاهای آن را از دوش نویسندگانش برنمی‌دارد.

حرمت این نام را کسی نگه می‌دارد که در اختلاف سخت هم جانب انصاف را رعایت کند. برای اثبات دلسوزی، گاهی باید کاری دشوارتر از فریاد زدن انجام داد. باید گفته طرف مقابل را کامل شنید، میان خبر و شایعه فرق گذاشت و وقتی قرائن کافی در دست نیست، داوری را معلق گذاشت. اگر فردا روشن شد در قضاوت عجله کرده‌ایم، باید همان‌قدر شجاعت داشته باشیم که خطای خودمان را علنی بپذیریم. کسی که این مسئولیت را می‌پذیرد، اگر روزی اتهامی مستند هم مطرح کند، مردم دلیل بیشتری برای جدی گرفتن سخنش خواهند داشت.

به مردم پاسخ بدهید، به فرماندهان تهمت نزنید

فرماندهان و مسئولان نیز در برابر پرسش‌های روشن مردم وظیفه دارند. هرجا می‌توان درباره یک تصمیم توضیح داد، پاسخ دقیق و به‌موقع مجال شایعه را کمتر می‌کند. اگر انتشار جزئیاتی به مصلحت دفاع کشور نیست، باز هم می‌توان تا حد ممکن درباره اصل مسئله و حدود اطلاعات قابل انتشار توضیح داد. اعتبار یک نهاد با توانایی‌اش در پاسخ دادن به پرسش‌های دشوار تقویت می‌شود. اعتبار یک منتقد هم به دقت ادعا و آمادگی او برای شنیدن پاسخ بستگی دارد. مردم سزاوارند در این میان بتوانند تشخیص دهند موضوع اختلاف چیست و هر طرف برای سخنش چه دلیلی دارد.

خطاب به کسانی که این تجمع را ترتیب دادند، حرف آخر روشن است. اگر تصمیمی را زیان‌بار می‌دانید، مشخص کنید کدام تصمیم و با چه پیامدی. اگر اتهامی دارید، مدرکش را بیاورید و پای نتیجه رسیدگی بایستید. اگر برای سخنتان سندی ندارید، از آبروی فرمانده‌ای خرج نکنید که امروز برای دفاع از ایران جانش را به خطر انداخته است. فردای هر تجمع، تریبون جمع می‌شود و کسانی که شعار داده‌اند به خانه برمی‌گردند. فرمانده باید سر مسئولیتش بماند و مردم باید با پیامد ادعاهایی زندگی کنند که در افکار عمومی رها شده‌اند. ایران حق دارد از شما بپرسد در روزی که این فرماندهان جانشان را برای دفاع از کشور به میدان آورده‌اند، شما با تهمت زدن به آنان دقیقاً از چه چیزی دفاع کرده‌اید؟