به گزارش مهر، هر بار که رئیسجمهور ایران پشت این تریبون ایستاده، جهان در نقطهای متفاوت بوده و ایران هم حرفهای متفاوتی برای گفتن داشته است. از جنگ و تحریم تا مذاکره و پرونده هستهای؛ از انتقاد از نظم حاکم بر جهان تا تلاش برای تعریف جایگاه ایران در مناسبات بینالمللی. تریبون مجمع عمومی سازمان ملل، در بیش از چهار دهه گذشته، صحنهای بوده برای بیان بخشی از مهمترین مواضع جمهوری اسلامی ایران. حالا اگر این سخنرانیها را کنار هم بگذاریم، چه تصویری از مسیر سیاست خارجی ایران در این سالها به دست میآید، مرور میکنیم؛ از نخستین حضور تا آخرین سخنرانیها.
-آیت الله سیدعلی خامنهای، ۳۱ شهریور ۱۳۶۶
رئیسجمهور آمریکا: رونالد ریگان
آیت الله سیدعلی خامنهای در چهلودومین مجمع عمومی، در بحبوحه جنگ ایران و عراق و تنش مستقیم ایران و آمریکا در خلیج فارس، سخنرانی کرد. ریگان نیز یک روز قبل در همان مجمع سخنرانی کرده بود. «سازمان ملل باید متعلق به ملتها باشد، نه ابزاری در دست قدرتهای بزرگ.»
او سیاست آمریکا را به دلیل دخالت در کشورهای دیگر، از جمله کودتای ۲۸ مرداد در ایران، محکوم کرد و آمریکا را متهم کرد که از عراق در جنگ علیه ایران حمایت میکند. درباره حضور نظامی آمریکا در خلیج فارس نیز استدلال کرد که این حضور نه برای صلح، بلکه برای اعمال قدرت است. همچنین حمله آمریکا به کشتی ایرانی را محکوم کرد و ادعای آمریکا درباره مینگذاری آن کشتی را رد کرد.
بازتاب: سخنرانی در یکی از پرتنشترین مقاطع روابط ایران و آمریکا انجام شد؛ همان زمان نیروهای دو کشور عملاً در خلیج فارس درگیر بودند. دولت ریگان نیز در مجمع عمومی جنگ ایران و عراق را یکی از مهمترین بحرانهای بینالمللی معرفی کرده بود.
-اکبر هاشمی رفسنجانی۱۳۶۸ تا ۱۳۷۶
رؤسای جمهور آمریکا: جورج اچ. دبلیو. بوش و بیل کلینتون
سخنرانی شخصی در مجمع عمومی ندارد. در دوره ریاستجمهوری رفسنجانی، نمایندگی ایران در سخنرانیهای مجمع عمومی عمدتاً بر عهده وزیر خارجه، علیاکبر ولایتی بود.
-سید محمد خاتمی، ۳۰ شهریور ۱۳۷۷
رئیسجمهور آمریکا: بیل کلینتون
خاتمی: هنوز برای جشن گرفتن پیروزی نهایی منطق بر شمشیر زود است. امیدوار باشیم در قرن آینده، توسل به زور و خشونت ستایش نشود و جوهر قدرت سیاسی، شفقت و عدالت باشد که در گفتوگوی تمدنها متجلی میشود. پیشنهاد میکنم سازمان ملل، به عنوان نخستین گام، سال ۲۰۰۱ را سال گفتوگوی تمدنها اعلام کند.
بازتاب: مجمع عمومی سال ۲۰۰۱ را سال گفتوگوی تمدنها اعلام کرد.
-سید محمد خاتمی، ۲ مهر ۱۳۸۰
رئیسجمهور آمریکا: جورج دبلیو. بوش
این سخنرانی تنها ۱۳ روز پس از حملات ۱۱ سپتامبر انجام شد و فضای آن با سخنرانی ۱۹۹۸ متفاوت بود.
خاتمی ضمن محکومکردن تروریسم، بار دیگر از «گفتوگوی تمدنها» دفاع کرد و بر این مضمون تأکید داشت که تروریسم نباید به یک دین، ملت یا تمدن نسبت داده شود و مقابله با خشونت نیز نباید به شکل خشونت بیضابطه دیگری درآید. مضمون محوری سخنانش این بود که گفتوگوی تمدنها باید از سطح نظریه عبور کند و به روشی عملی برای روابط بین ملتها تبدیل شود.
۲۰۰۱ همان سالی بود که بنا به پیشنهاد قبلی ایران، سازمان ملل آن را «سال گفتوگوی تمدنها» نامیده بود.
بازتاب: حملات ۱۱ سپتامبر عملاً فضای اجلاس را تحتالشعاع قرار داده بود و بحث رابطه تروریسم و غرب به یکی از موضوعات اصلی تبدیل شد.
-محمود احمدینژاد، ۲۶ شهریور ۱۳۸۴
رئیسجمهور آمریکا: جورج دبلیو. بوش
اولین سخنرانی احمدینژاد در مجمع عمومی عمدتاً حول برنامه هستهای ایران و ساختار قدرت جهانی بود. سازمان ملل تاریخ سخنرانی را ۱۷ سپتامبر ثبت کرده است.
«همه کشورها حق دارند بدون تبعیض به انرژی هستهای صلحآمیز دسترسی داشته باشند.»
او سیاست کشورهای قدرتمند در محدودکردن فناوری هستهای را نوعی «آپارتاید هستهای» معرفی کرد و گفت ایران به دنبال سلاح هستهای نیست و فعالیتهایش در چارچوب NPT انجام میشود. احمدینژاد در نشست خبری همان روز نیز تأکید کرد که ایران حق توسعه برنامه صلحآمیز هستهای را دارد و فعالیتهایش تحت مقررات و نظارتهای NPT قرار دارد.
بازتاب: پرونده هسته ای ایران در کانون توجهات قرار گرفت.
-محمود احمدینژاد
رئیسجمهور آمریکا: جورج دبلیو. بوش تا ژانویه ۲۰۰۹؛ سپس باراک اوباما
بر اساس آرشیو سخنرانیهای مجمع عمومی، او بهعنوان رئیسجمهور در سالهای ۲۰۰۵، ۲۰۰۷، ۲۰۰۸، ۲۰۰۹، ۲۰۱۰، ۲۰۱۱ و ۲۰۱۲ سخنرانی کرد.
در سخنرانی ۲۳ سپتامبر ۲۰۰۸ گفت مشکلات جهان را باید در ساختار قدرت و سلطه جستوجو کرد و حمله به عراق را نمونهای از عملکرد قدرتهای بزرگ دانست. سازمان ملل در خلاصه رسمی خود ثبت کرده که او آمریکا و متحدانش را متهم کرد عراق را با بهانه نادرست سلاحهای کشتار جمعی اشغال کردهاند.
احمدینژاد درباره حملات ۱۱ سپتامبر چند روایت مطرح کرد و خواهان بررسی مستقل آن شد. این بخش با اعتراض شدید آمریکا و برخی کشورهای غربی مواجه شد.
در سالهای پایانی نیز محورهای سخنانش شامل برنامه هستهای، انتقاد از حق وتو، مسئله فلسطین و اسرائیل، نظام مالی جهانی و مخالفت با سلطه قدرتهای بزرگ بود.
بازتاب: اظهارات سال ۲۰۱۰ او درباره ۱۱ سپتامبر واکنش شدید دولت اوباما را در پی داشت.
-حسن روحانی، ۲ مهر ۱۳۹۲
رئیسجمهور آمریکا: باراک اوباما
این اولین حضور روحانی در مجمع عمومی بود. «جهان امروز ما آکنده از بیم و امید است.»
روحانی از «بیم از جنگ» و خشونت و افراطگرایی سخن گفت و در مقابل از امید به «صلح»، گفتوگو به جای منازعه و اعتدال به جای افراط دفاع کرد.
درباره پرونده هستهای، پیام اصلی او این بود که ایران آمادگی دارد اختلافات را از طریق مذاکرات جدی و مبتنی بر احترام متقابل حل کند.
بازتاب: این دوره نهایتاً به مذاکرات فشرده هستهای و توافق برجام در ۲۰۱۵ منتهی شد.
-حسن روحانی، ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۷
رئیسجمهور آمریکا: باراک اوباما؛ از ژانویه ۲۰۱۷ دونالد ترامپ
در این دوره نطقهای روحانی بیش از همه حول مذاکرات هستهای، برجام، مقابله با داعش، وضعیت سوریه و نقش ایران در منطقه میچرخید.
پس از امضای برجام در ۲۰۱۵، روحانی در سازمان ملل توافق هستهای را نمونهای از امکان حل یک بحران پیچیده از طریق دیپلماسی معرفی کرد.
اما فضای اجلاس ۲۰۱۷ کاملاً متفاوت شد. یک روز پس از سخنرانی تند دونالد ترامپ علیه ایران، روحانی در پاسخ گفت: سخنانی که روز قبل در همین مکان مطرح شد، «جاهلانه، زشت و نفرتآمیز» و همراه با اتهامهای بیاساس بود.
او همچنین گفت توان موشکی ایران برای «بازدارندگی دفاعی» است و ایران تجربه موشکباران شهرهایش در جنگ عراق را فراموش نکرده است.
بازتاب: از این مقطع به بعد شکاف دولت ترامپ و ایران بر سر برجام آشکار شد. چند ماه بعد، در مه ۲۰۱۸، آمریکا رسماً از برجام خارج شد.
-حسن روحانی، ۱ مهر ۱۳۹۹
رئیسجمهور آمریکا: دونالد ترامپ
این سخنرانی به دلیل همهگیری کرونا به صورت ویدئویی انجام شد. «کووید-۱۹ اکنون درد مشترک بشریت است.» روحانی سپس تحریمهای آمریکا را هدف قرار داد: «زندگی زیر تحریم سخت است؛ اما زندگی بدون استقلال سختتر است.» و خطاب به آمریکا گفت: «نه مذاکره و نه جنگ را نمیتوانید بر ما تحمیل کنید.»
او تأکید کرد ایران «کالای انتخاباتی» در سیاست داخلی آمریکا نیست و هر دولتی که پس از انتخابات آمریکا سر کار بیاید، ناچار خواهد بود با ایران و مقاومت آن مواجه شود.
بازتاب: سخنرانی در اوج سیاست «فشار حداکثری» ترامپ و تنها چند هفته پیش از انتخابات ۲۰۲۰ آمریکا انجام شد.
-ابراهیم رئیسی، ۳۰ شهریور ۱۴۰۰
رئیسجمهور آمریکا: جو بایدن
اولین سخنرانی حجت الاسلام رئیسی در مجمع عمومی به صورت ویدئویی انجام شد.
رئیسی محور سخنانش را «عقلانیت، عدالت و آزادی» قرار داد و استدلال کرد سیاست خارجی ایران باید بر استقلال استوار باشد. بخش بزرگی از سخنرانی به تحریمهای آمریکا اختصاص داشت و او سیاست فشار حداکثری را شکستخورده توصیف کرد. پیام هستهای او این بود که ایران سلاح هستهای را در دکترین دفاعی خود جای نمیدهد، اما از حق استفاده صلحآمیز از فناوری هستهای عقبنشینی نمیکند.
همان روز جو بایدن نیز نخستین سخنرانی خود بهعنوان رئیسجمهور آمریکا در مجمع عمومی را انجام داد.
-ابراهیم رئیسی،۳۰ شهریور ۱۴۰۱
رئیسجمهور آمریکا: جو بایدن
این نخستین حضور حضوری حجت الاسلام رئیسی در مجمع عمومی بود. سازمان ملل سخنرانی را در ۲۱ سپتامبر ثبت کرده است.
رئیسی سخنرانی را با مفهوم «عدالت» آغاز کرد و استدلال کرد: بدون عدالت نمیتوان از نظم بینالمللی پایدار سخن گفت و ملتها نباید به دلیل خواست قدرتهای بزرگ از حقوق خود محروم شوند.
او تحریمهای آمریکا علیه ایران را محکوم کرد، از حق ایران برای برنامه هستهای صلحآمیز دفاع کرد و خواهان تضمینهایی شد که آمریکا دوباره از توافق احتمالی هستهای خارج نشود. رئیسی همچنین تصویر شهید حاج قاسم سلیمانی را پشت تریبون نشان داد و خواهان پیگیری قضایی شهادت او شد.
-ابراهیم رئیسی، ۲۸ شهریور ۱۴۰۲
رئیسجمهور آمریکا: جو بایدن
این آخرین سخنرانی شهید رئیسی در مجمع عمومی بود. سازمان ملل زمان آن را ۱۹ سپتامبر ثبت کرده است. جهان در حال تجربه تحولاتی «بیسابقه و تاریخساز» است و نظم بینالمللی موجود در حال تغییر است. رئیسی از شکلگیری یک نظم جدید جهانی سخن گفت که در آن، به باور او، قدرت دیگر منحصر به غرب نخواهد بود.
او درباره منطقه نیز بر این مضمون تأکید کرد که امنیت منطقه باید توسط خود کشورهای منطقه تأمین شود و حضور و مداخله خارجی به بیثباتی منجر شده است. درباره برنامه هستهای نیز موضع ایران را تکرار کرد که سلاح هستهای جایی در دکترین دفاعی جمهوری اسلامی ندارد.
بازتاب: سخنرانی رئیسی در همان روزی انجام شد که بایدن نیز در مجمع عمومی سخن گفت. پرونده هستهای، روابط ایران و روسیه و وضعیت حقوق بشر ایران از موضوعات اصلی پوشش رسانهای سفر بودند.
-مسعود پزشکیان، ۳ مهر ۱۴۰۳
رئیسجمهور آمریکا: جو بایدن
اولین سخنرانی پزشکیان در مجمع عمومی. متن رسمی سازمان ملل موجود است. «پرداختن به چالشهای امروز و فردا نیازمند همکاری مبتنی بر عدالت و صداقت است.» او سپس گفت: «بیایید آیندهای عادلانه و شکوفا برای فرزندانمان بسازیم.»
پزشکیان به شعار انتخاباتی «وفاق ملی» اشاره کرد و گفت سیاست داخلی و خارجی دولتش بر این مبنا شکل میگیرد. او همچنین از آمادگی ایران برای تعامل سازنده سخن گفت و تأکید کرد تهران به دنبال کاهش تنش است. در بخش دیگری از سخنرانی، از ابراهیم رئیسی یاد کرد و گفت سال گذشته او از همین جایگاه سخن گفته بود.
-مسعود پزشکیان، ۲ مهر ۱۴۰۴
رئیسجمهور آمریکا: دونالد ترامپ
سازمان ملل سخنرانی پزشکیان را در ۲۴ سپتامبر ثبت کرده است. این بار لحن سخنرانی بهوضوح تحت تأثیر درگیریهای نظامی همان سال قرار داشت. پزشکیان حملات آمریکا و اسرائیل به ایران را نقض حقوق بینالملل خواند و گفت این حملات در شرایطی انجام شده که ایران در مسیر دیپلماسی قرار داشته است.
او درباره برنامه هستهای گفت: «ایران هرگز در پی ساخت بمب هستهای نبوده و هرگز نخواهد بود.» و در مقابل الگوی درگیری منطقهای، از همکاری ایران و همسایگان و ایجاد امنیت و توسعه مشترک سخن گفت.
-مسعود پزشکیان، ۱ مهر ۱۴۰۵
رئیسجمهور آمریکا: دونالد ترامپ
پزشکیان در عصر اولین روز پاییز سال ۱۴۰۵، پشت تریبون رفت و این نخستین سخنرانی او در مجمع عمومی پس از جنگ جاری ایران با آمریکا و اسرائیل بود. گزارش زنده امروز حضور او پشت تریبون و نمایش تصاویر مکانهای غیرنظامی آسیبدیده را ثبت کرده است.
پزشکیان در سخنرانی امروز گفت مردم ایران در برابر حملات آمریکا و اسرائیل «استوار ایستادند» و تصاویری از مناطق غیرنظامی مورد اصابت را به حاضران نشان داد.
او درباره امنیت گفت: «امنیت واقعی نه از راه زور، بلکه از طریق اعتمادسازی، احترام متقابل و همگرایی منطقهای و چندجانبهگرایی مبتنی بر حقوق بینالملل بهدست میآید.»
و از جامعه بینالمللی خواست به جای «بلند کردن صداها»، شنیدن یکدیگر را تمرین کند و در منطق دوقطبیسازی و خشونت سیاسی تجدیدنظر کند.
پزشکیان همچنین حملات آمریکا و اسرائیل را حمله به شهرها، خانهها و زیرساختهای ایران توصیف کرد و گفت انجام آنها در زمانی که ایران در مسیر مذاکرات دیپلماتیک قرار داشت، ضربهای به اعتماد بینالمللی و چشمانداز صلح وارد کرده است.