فصل بازگشایی مدارس است و طبعاً تغذیه مناسب در مدارس، دغدغه اصلی خانوادههای دارای دانشآموز است. در این شرایط نامناسب اقتصادی کشور، تأمین معیشت خانوار — در صورت رعایت الگوی غذایی مناسب — حجم عظیمی از هزینه خانوار را به خود اختصاص خواهد داد. نگاه دولت و بهویژه رئیسجمهور محترم، اهتمام ویژهای جهت تأمین معیشت مردم است. تغذیه مدارس جزء برنامههای اصلی کمکتغذیهای است که همراه با تغذیه مادران باردار و شیرده و کودکان، در اولویت سیاستهای تغذیهای کشورهای مختلف قرار دارد.
جناب آقای رئیس جمهور تغذیه مدارس به اندازهای با اهمیت است که از میان ۱۹۲ کشوری که عضو «برنامه جهانی غذا» هستند، ۱۱۷ کشور برنامههای تغذیه در مدارس را اجرا میکنند. 54 کشور گزارش دادهاند تغذیه مدارس مشمول یارانه دولتی است که در 47 کشور تمام هزینههای وعده غذایی مدارس را پوشش میدهند، در حالی که هفت کشور باقیمانده یارانه جزئی ارائه میکنند. در مقابل، تنها هشت کشور (۴٫۱۶ درصد) فاقد چنین برنامههایی هستند که متاسفانه نام ایران عزیز در کنار آنگولا، کامرون، یونان، عراق، پاکستان، جزایر تووالو و یمن قرار دارد(1). برنامهای با اهمیت فراوان که دولت انگلیس با اضافه کردن برنامه صبحانه مدارس در برنامه تغذیه مدارس در سال 2017 تاکید میکند که به دو دلیل عمده برنامه تغذیه مدارس را با جدیت پیش می برد و منابع لازم آن را تامین می کند:
دلیل اول: با تامین تعذیه دانش آموزان در مدارس، والدین فرصت بیشتری جهت انجام امور اقتصادی دارند و با دغدغه کمتری، امورات اقتصادی خانواده را پیش میبرند.
دلیل دوم(بسیار با اهمیت): تاثیر بالای همسالان در کاهش عادات نامناسب غذایی در خانواده است. زمانی که کودکان با همدیگر بر سر یک سفره قرار می گیرند به تأسی از همسالان خود کمتر ناسازگاری غذایی از خود نشان می دهند و عادات غذایی صحیح با استفاده از مواد غذایی مغذی و سالم شکل می گیرد و این رفتار به دوره نوجوانی و بزرگسالی انتقال پیدا می کند و در نتیجه باعث کاهش بار بیماریها می شود(2).
حتی در کشوری مانند ایالات متحده 46% از کودکان در خانوادههایی زندگی میکنند که برای تأمین نیازهای اولیه خود با دشواری مواجهاند و دولت در برنامه ملی ناهار مدارس، به دانشآموزان واجد شرایط از خانوادههای کمدرآمد، وعدههای غذایی بهصورت رایگان یا با قیمت کمتر ارائه میکنند، در حالی که سایر دانشآموزان هزینه کامل آن را میپردازند(3).
در این شرایط اقتصادی سخت ممکن است سئوالی به ذهن خیلی از افراد خطور کند که هزینه های چنین طرحی بایستی از کجا تامین گردد و با توجه به منابع محدود دولت و شرایط اقتصادی کشور امکان انجام آن در ایران وجود دارد یا خیر؟
پاسخ به این سئوال را می توان از چند بعد بررسی کرد:
نقش دولت: دولت میتواند با اختصاص ردیف بودجه مشخصی در قالب اعتبارات آموزشی، بهداشتی و یارانهای بخشی از هزینههای برنامه صبحانه مدارس را تأمین کند. همچنین با استفاده از ظرفیت سازمانهای حمایتی مانند کمیته امداد و بهزیستی، مدارس مناطق کمبرخوردار در اولویت قرار گیرند. دولت همچنین میتواند با سیاستگذاری درست، تولیدکنندگان مواد غذایی داخلی را تشویق کند تا با قیمت تمامشده یا یارانهای، در این طرح مشارکت کنند.
نقش خانوادهها: خانوادهها میتوانند بر اساس توان مالی خود و با توجه ایجاد زمان بیشتر جهت انجام امور اقتصادی، در تأمین بخشی از هزینهها مشارکت کنند. در دهکهای بالاتر، پرداخت هزینه کامل صبحانه فرزندانشان امکانپذیر است و در دهکهای پایینتر، دولت میتواند بهصورت هدفمند یارانه پرداخت کند(حتی در کشور آمریکا نیز 46% از دانش آموزان از یارانه تغذیهای استفاده می کنند). این مشارکت باعث کاهش بار مالی دولت و افزایش حس مسئولیتپذیری خانوادهها میشود.
ظرفیت عظیم خیرین: تجربه نقش خیرین در ساخت مدارس و مراکز بهداشتی- درمانی نشان داده است که می توان جهت تجهیز زیرساختهای لازم جهت برنامه صبحانه مدارس از منابع خیرین استفاده نمود.
مسئولیت اجتماعی کارخانجات: بخش خصوصی و کارخانجات تولید مواد غذایی میتوانند با اجرای طرحهای مسئولیت اجتماعی، در تأمین مواد اولیه، بستهبندی و توزیع صبحانه مدارس مشارکت کنند. این اقدام علاوه بر کاهش هزینهها، به برندسازی مثبت و افزایش اعتماد عمومی به آنان کمک میکند. همچنین میتوان از ظرفیت کارخانجات برای تولید محصولات غنیشده و سالم استفاده کرد. کدام مسئولیت اجتماعی بالاتر از کمک به تغذیه مناسب دانش آموزان و تامین نسلی سالم برای آینده کشور؟
ظرفیت قوانین هدفمندی یارانه ها و مالیات نشان دار: با اجرای دقیق قانون هدفمندی یارانهها، میتوان بخشی از منابع حاصل از اصلاح قیمت حاملهای انرژی را به برنامههای تغذیه مدارس اختصاص داد. همچنین مالیات بر کالاهای آسیبرسان به سلامت (مانند نوشابههای شیرین و تنقلات ناسالم) میتواند بهصورت «مالیات نشاندار» صرف تأمین صبحانه سالم دانشآموزان شود. این رویکرد هم عدالت مالیاتی را تقویت میکند و هم به بهبود سلامت عمومی کمک میکند.
با توجه به تجربه موفق کشورهای دیگر و ضرورت توجه به تغذیه دانشآموزان در شرایط اقتصادی فعلی، این برنامه میتواند شامل صبحانه ساده اما مغذی مانند نان، پنیر، شیر، حبوبات مغذی، خرما و میوه باشد. تأمین منابع از طریق ترکیبی از بودجه دولتی، مشارکت خانوادهها، مسئولیت اجتماعی بنگاهها و مالیاتهای هدفمند امکانپذیر است.
دستاوردهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی:
اقتصادی: کاهش هزینههای درمانی ناشی از سوءتغذیه، افزایش بهرهوری نیروی کار در آینده، رونق تولید داخلی مواد غذایی.
اجتماعی: کاهش فقر غذایی، افزایش حضور منظم دانشآموزان در کلاس و ایجاد حس همدلی و پیوند بهتر با آموزش، تقویت عدالت آموزشی.
فرهنگی : نهادینه سازی عادات غذایی سالم، تقویت همبستگی اجتماعی در مدرسه، کاهش نابرابریهای طبقاتی
جناب آقای رئیسجمهور، برنامه ریزی برای اجرای برنامه صبحانه مدارس نه تنها یک هزینه، بلکه یک سرمایهگذاری بلندمدت در سلامت، آموزش و اقتصاد کشور است. با اتکا به ظرفیتهای داخلی و همکاری همه نهادها، میتوان ایران را از فهرست کشورهای فاقد برنامه تغذیه مدارس خارج کرد و از دستاوردهای آن در حوزههای مختلف اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بهره جست. تغذیه دانشآموزان، تنها یک وعده غذایی نیست؛ سرمایهگذاری بر آینده ایران است و فردایی سالمتر، پویاتر و عادلانهتر را خواهد ساخت.
منابع:
1.Cupertino A, Ginani V, Cupertino AP, Botelho RBA. School feeding programs: What happens globally? International Journal of Environmental Research and Public Health.2022; 19(4):2265
2. Long R, Bolton P. School meals and nutritional standards (England)
3. Izumi BT, Bersamin A, Shanks CB, Grether-Sweeney G, Murimi M. The US national school lunch program: A brief overview. The Japanese Journal of Nutrition Dietetics. 2018; 76:S126-32