وابستگی بیش از ۹۰ درصدی بودجه عراق به درآمدهای نفتی، این کشور را در برابر تحولات منطقهای و اختلال در مسیرهای صادرات انرژی آسیبپذیر کرده است. تجربه جنگ ایران و آمریکا و محدودیتهای ایجادشده در تردد نفتکشها از تنگه هرمز نشان داد بغداد بیش از گذشته به توسعه درآمدهای غیرنفتی نیاز دارد؛ در این میان توسعه خط ریلی شلمچه-بصره که منجر به تسهیل ورود گردشگران مذهبی خواهد شد میتواند بخشی از این خلأ درآمدی را جبران کند.
اقتصاد عراق سالهاست بر درآمدهای نفتی استوار است. نفت بیش از ۹۰ درصد بودجه عمومی این کشور را تأمین میکند و همین وابستگی، اقتصاد بغداد را در برابر کاهش صادرات و اختلال در مسیرهای انتقال انرژی آسیبپذیر کرده است. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار میشود که بخش عمده صادرات نفت عراق از پایانههای جنوبی و مسیر دریایی خلیجفارس انجام میشود.
تجربه انسداد تنگه هرمز به دلیل ناامنیهای ناشی از اقدام نظامی مشترک آمریکا و اسرائیل و همچنین تمهیدات امنیتی جمهوری اسلامی ایران برای جلوگیری از تردد شناورهای متخاصم، این آسیبپذیری را بهصورت عملی نشان داد. بر اساس گزارشها، پیش از آغاز درگیریهای اخیر بین ایران و آمریکا، عراق روزانه حدود ۳.۵ میلیون بشکه نفت خام صادر میکرد که بیش از ۳.۳ میلیون بشکه آن از بصره بارگیری و از مسیر تنگه هرمز منتقل میشد. در فاصله ماههای مارس تا ژوئن ۲۰۲۶ صادرات نفت عراق بیش از ۸۵ درصد کاهش یافت و درآمد ماهانه نفتی این کشور از حدود ۷ میلیارد دلار به کمتر از ۱.۵ میلیارد دلار رسید. [1]
این کاهش صادرات صرفاً یک مسئله تجاری نیست. اقتصاد عراق به درآمدهای نفتی برای پرداخت حقوق کارکنان دولت، مستمریها، خدمات عمومی و تأمین هزینههای جاری وابستگی زیادی دارد. به همین دلیل، اختلال در صادرات نفت میتواند بهسرعت به یک بحران مالی و اقتصادی تبدیل شود. به عنوان مثال مجموع حقوق ماهانه کارمندان دولت، بازنشستگان و شبکه تأمین اجتماعی عراق حدود ۸ تریلیون دینار (معادل ۵ میلیارد دلار) برآورد میشود و کاهش شدید درآمدهای نفتی در پی بسته شدن تنگه هرمز، بحران نقدینگی حادی را در کشور ایجاد کرده است. [2]
دولت بغداد در حال بررسی مسیرهایی مانند جیهان ترکیه و دیگر گذرگاهها برای کاهش فشار موجود است، اما نکته مهم آن است که حتی ایجاد مسیرهای جایگزین برای صادرات نفت نیز نمیتواند به طور کامل این آسیبپذیری را برطرف کند. علی الزیدی، نخستوزیر عراق، نیز با اشاره به بحران تنگه هرمز تأکید کرده است که گزینههای جایگزین برای صادرات نفت، موقتی و محدود هستند. [3]
بنابراین، مسئله اصلی عراق تنها پیداکردن مسیر جایگزین برای فروش نفت نیست؛ بلکه بغداد باید بهصورت جدی به دنبال کاهش وابستگی بودجه به نفت و افزایش درآمدهای غیرنفتی باشد. چنین سیاستی میتواند اقتصاد عراق را در برابر بحرانهای امنیتی و ژئوپلیتیکی مقاومتر کند.
یکی از مهمترین ظرفیتهای عراق برای توسعه درآمدهای غیرنفتی، گردشگری است. عراق از ظرفیت گستردهای در حوزههای تاریخی، فرهنگی و بهویژه مذهبی برخوردار است. شهرهای نجف، کربلا، کاظمین و سامرا سالانه میزبان میلیونها زائر از داخل و خارج این کشور هستند. در این میان، گردشگری مذهبی به دلیل وجود اماکن مقدس و برگزاری مناسبتهایی مانند اربعین، ظرفیت ویژهای برای تبدیلشدن به یک فعالیت اقتصادی پایدار دارد.
گردشگری مذهبی فقط به معنای ورود زائر و دریافت هزینه اقامت نیست. حضور گردشگران میتواند مجموعهای از فعالیتهای اقتصادی را فعال کند؛ از حملونقل و هتلداری گرفته تا غذاخوریها، فروشگاهها، صنایعدستی و خدمات شهری. بنابراین، توسعه گردشگری مذهبی میتواند هم اشتغال ایجاد کند و هم منابع درآمدی جدیدی برای بخش خصوصی و دولت عراق به وجود آورد.
بااینحال، برخورداری از اماکن مذهبی بهتنهایی برای تبدیل عراق به یک مقصد بزرگ گردشگری کافی نیست. گردشگر پیش از رسیدن به مقصد، به شبکه حملونقل، مسیرهای ایمن، سریع و ارزان نیاز دارد. هرچه هزینه و زمان دسترسی به شهرهای زیارتی کاهش پیدا کند، ظرفیت عراق برای جذب زائر خارجی نیز افزایش خواهد یافت.
در این میان، اتصال ریلی ایران و عراق از مسیر شلمچه-بصره میتواند نقشی فراتر از جابهجایی زائران داشته باشد. این خط ریلی در صورت تکمیل، میتواند ایران را از طریق شلمچه به شبکه ریلی عراق متصل کند و مسیر دسترسی ریلی به بصره و سپس شهرهای زیارتی عراق را فراهم آورد. علاوه بر زائران ایرانی، خط ریلی شلمچه-بصره میتواند محلی برای ورود زائران پاکستان و افغانستان باشد چرا که خطوط ریلی ایران به افغانستان و پاکستان متصل است و این دو کشور روی هم تقریباً 50 میلیون جمعیت شیعه دارند.
بر اساس گزارشها احداث خط ریلی شلمچه-بصره تنها نیازمند ۳۳ کیلومتر ریلگذاری، احداث پل بازشو ۸۰۰ متری بر روی شط العرب و ۱۶ کیلومتر مینروبی است که احداث پل بازشو و مینروبی از تعهدات طرف ایرانی و ریلگذاری بر عهده طرف عراقی است. از این تعهدات مینروبی انجام شده و احداث پل بازشو نیز به مرحله ۶۰ درصد رسیده است. طرف ایرانی درحال انجام تعهدات خود است ولی دولت عراق در انجام تعهدات خود که تملیک اراضی مسیر 33 کیلومتری و ساخت خط ریلی باشد سریع عمل نکرده است و ضرورت دارد این بخش پروژه را در سریعترین زمان ممکن انجام دهد.
در چنین شرایطی، توسعه زیرساختها میتواند راه حل بغداد برای افزایش درآمدهای غیرنفتی باشد. خط ریلی شلمچه-بصره یکی از پروژههایی است که میتواند همزمان دو هدف را دنبال کند؛ نخست، ارتباط عراق با کشورهای همسایه مانند ایران، پاکستان و افغانستان را تسهیل کند و دوم، زمینه توسعه توریسم خارجی را فراهم آورد.
منابع:
[۱] https://irna.ir/news/86241322
[2] https://farsnews.ir/Emoazeni/1785912954094064563/جنگ-آمریکا-میلیون-ها-عراقی-را-بدون-حقوق-گذاشت
[3] https://irna.ir/news/86241322