افزایش قیمت بنزین شاید در مقاطعی اجتنابناپذیر باشد، اما قیمت تنها ابزار مدیریت مصرف نیست. اگر هزینه استفاده از بنزین افزایش پیدا میکند، باید همزمان امکان کاهش مصرف یا استفاده از سوخت جایگزین نیز برای مردم فراهم شود؛ وگرنه بیشترین فشار ممکن است بر کسانی وارد شود که به دلیل شغل یا محل سکونت، چارهای جز استفاده از خودرو ندارند.
سیاستگذاری به سبک شب امتحان
یک دانشجو در طول ترم بارها به خودش میگوید از فردا منظم درس میخواند، اما کار را آنقدر عقب میاندازد تا شب امتحان مجبور شود تمام مطالب را یکباره بخواند. نتیجه نیز معمولاً خستگی، فشار زیاد و عملکردی ضعیفتر از حالتی است که کار بهتدریج انجام میشد.داستان بنزین در ایران نیز تا حدی شبیه همین وضعیت است. در مقاطعی قیمت بنزین را یکباره افزایش دادهایم، اما سیاستهای مکمل مانند توسعه حملونقل عمومی، کاهش مصرف خودروها، اسقاط خودروهای فرسوده، توسعه CNG، اصلاح سهمیهها و افزایش تدریجی قیمت را به اندازه کافی دنبال نکردهایم. تا زمانی که ناترازی شدید نشده، اصلاحات به تعویق افتاده و با افزایش فاصله تولید و مصرف، دوباره به سراغ تصمیمهای فوری رفتهایم.
دوباره در شب امتحان
در سال ۱۴۰۴ مصرف بنزین به حدود ۱۳۱ میلیون لیتر در روز رسید، در حالی که تولید حدود ۱۲۰ میلیون لیتر بود و از تیرماه مصرف روزانه حتی به محدوده ۱۳۶ میلیون لیتر رسیده است. چنین شکافی بار دیگر مسئله قیمت و نحوه تأمین بنزین را جدی کرده است.اما مصرفکنندگان پرمصرف لزوماً سفرهای غیرضروری ندارند. ساکنان شهرهای اقماری، رانندگان تاکسی و اینترنتی، وانتها و برخی شاغلان خدماتی به دلیل ماهیت کار یا فاصله محل سکونت از محل کار، پیمایش بالایی دارند. بنابراین افزایش قیمت بدون ایجاد گزینه جایگزین میتواند مستقیماً هزینه زندگی و فعالیت این گروهها را افزایش دهد.
کرمان؛ فرصتی برای آزمودن سیاست
تجربه اخیر کرمان از این جهت قابل توجه است. قرار بود عرضه بنزین با نرخ تمامشده پالایشگاهی، حدود ۸۷ هزار تومان در هر لیتر، بهصورت آزمایشی در این استان اجرا شود، اما اجرای بخش قیمتی طرح متوقف شد. همین تجربه نشان میدهد که سیاستهای جدید بنزینی بهتر است ابتدا در مقیاس محدود و منطقهای آزمایش شوند تا آثار آنها بر مصرف، هزینه خانوار و گروههای مختلف مشخص شود و سپس درباره گسترش آنها به کل کشور تصمیمگیری شود.
اگر بنزین گران میشود، جایگزینش را فراهم کنیم
یکی از مهمترین گزینههای موجود CNG است. کشور حدود ۳۵ میلیون مترمکعب ظرفیت روزانه CNG دارد، در حالی که تنها حدود ۱۶ میلیون مترمکعب آن استفاده میشود. از طرف دیگر، تبدیل یک خودروی بنزینی به دوگانهسوز برای مالک هزینه قابل توجهی دارد و دسترسی به طرحهای تبدیل رایگان نیز آسان نیست. بنابراین میتوان در مناطقی که قرار است سیاست قیمتی اجرا شود، ظرفیت کارگاههای تبدیل را متمرکز کرد و تاکسیها، خودروهای اینترنتی، وانتها و سایر خودروهای پرپیمایش را بهصورت رایگان یا یارانهای دوگانهسوز کرد.
اول راهِ فرار، بعد افزایش قیمت
مسئله این نیست که قیمت بنزین هیچگاه افزایش پیدا نکند؛ مسئله ترتیب سیاستها است. اگر قرار است بنزین گران شود، ابتدا باید برای مصرفکنندهای که سفر ضروری دارد امکان استفاده از CNG، حملونقل عمومی یا خودروی کممصرف فراهم شود. کرمان و چند منطقه دیگر میتوانند محل اجرای آزمایشی چنین بستهای باشند: ابتدا ایجاد گزینه جایگزین و سپس افزایش تدریجی و منطقهای قیمت. در غیر این صورت، باز هم همان سیاستگذاری شب امتحانی را تکرار کردهایم.