در تاریخ ملت‌ها، گاه رخدادهایی پدید می‌آید که از محدوده زمان و مکان فراتر می‌روند و به حقیقتی ماندگار در حافظه بشریت تبدیل می‌شوند. عاشورا از همین سنخ است؛ حادثه‌ای که اگرچه در یک نیم‌روز از سال ۶۱ هجری رخ داد، اما آثار و پیامدهای آن قرن‌هاست که در وجدان انسان‌ها جاری است. اربعین نیز صرفاً چهلمین روز شهادت امام حسین(ع) نیست؛ اربعین آغاز فصل ماندگاری عاشورا و نقطه آغاز روایت پیروزی خون بر شمشیر است.

چهل روز پس از آن واقعه جان‌سوز، جابر بن عبدالله انصاری، صحابی سالخورده پیامبر اعظم(ص)، در کنار فرات ایستاد، غسل زیارت به‌جا آورد و با گام‌هایی آکنده از عشق، خود را بر مزار فرزند رسول خدا رساند. آن زیارت، تنها ادای احترام به یک شهید نبود؛ اعلام وفاداری به حقیقتی بود که قرار بود تا پایان تاریخ زنده بماند. جابر، نخستین زائر اربعین شد و راهی را گشود که امروز میلیون‌ها انسان از ده‌ها کشور جهان، با زبان‌ها، فرهنگ‌ها و ملیت‌های گوناگون، در آن گام می‌نهند. کمتر پدیده‌ای در جهان معاصر را می‌توان یافت که چنین بی‌ادعا، چنین مردمی و چنین پرمعنا، دل‌های انسان‌ها را به یک مقصد مشترک پیوند دهد.

راز این ماندگاری را باید در شخصیت بی‌بدیل امام حسین(ع) جست‌وجو کرد. حسین بن علی(ع) تنها قهرمان یک نبرد تاریخی نیست؛ او تجسم آزادگی، کرامت، عدالت و بندگی خداست. از همین رو، خون مطهر او هرگز در خاک نماند، بلکه به رودی جاری در تاریخ تبدیل شد؛ رودی که هر روز تشنگان حقیقت را سیراب می‌کند و آزادگان جهان را به مقاومت در برابر ظلم، تحقیر و سلطه فرامی‌خواند. از این منظر، عاشورا نه پایان یک حماسه، بلکه آغاز یک بیداری است؛ بیداری‌ای که مرزهای جغرافیا و مذهب را درنوردیده و امروز نیز الهام‌بخش ملت‌هایی است که عزت و استقلال را بر سازش و تسلیم ترجیح می‌دهند.
تمدن اسلامی نیز در پرتو همین حقیقت معنا می‌یابد. این تمدن از غار حرا آغاز شد؛ آنجا که نخستین آیات وحی، انسان را به خواندن، اندیشیدن و مسئولیت‌پذیری فراخواند. بعثت پیامبر اکرم(ص)، بنای جامعه‌ای نو بر پایه توحید، عدالت و اخلاق بود، اما عاشورا ضامن بقا و اصالت آن شد. اگر نهضت حسینی در برابر انحراف و استبداد قد علم نمی‌کرد، بیم آن می‌رفت که اسلام در قالب حکومت‌های دنیاطلب و قدرت‌محور، از حقیقت خود فاصله بگیرد. از همین رو، سخن حکیمانه «اسلام، محمدی‌الحدوث و حسینی‌البقاست»، بیانگر یک واقعیت تاریخی است؛ اینکه بقای اسلام، مرهون ایستادگی مردی است که همه هستی خود را در راه احیای دین خدا تقدیم کرد.

انقلاب اسلامی ایران نیز با الهام از همین فرهنگ شکل گرفت و خود را ادامه همان مسیر معرفی کرد؛ مسیری که عزت، استقلال، عدالت و نفی سلطه را از مکتب عاشورا آموخته است. البته استمرار این راه، بیش و پیش از هر چیز، در گرو وفاداری به ارزش‌هایی است که امام حسین(ع) برای آن‌ها قیام کرد؛ یعنی عدالت، صداقت، کرامت انسان، مبارزه با فساد، دفاع از مظلوم و پایبندی به اخلاق. هر اندازه این اصول در جامعه‌ای پررنگ‌تر باشد، آن جامعه به آرمان تمدن نوین اسلامی نزدیک‌تر خواهد شد.

امروز راهپیمایی عظیم اربعین، تنها یک اجتماع میلیونی نیست؛ نمایش باشکوه ظرفیت تمدنی اسلام است. در این مسیر، انسان‌ها بدون دعوت رسمی، بدون اجبار و بدون انگیزه‌های مادی، تنها با سرمایه ایمان و محبت گرد هم می‌آیند و تصویری از همدلی، ایثار، خدمت و برادری را به نمایش می‌گذارند که جهان معاصر سخت به آن نیازمند است.