به گزارش تسنیم، حجتالاسلام رضا پوراسماعیل در گفتگوی اختصاصی با تأکید بر اینکه برای سنجش میزان تقید مردم و نسل جوان به امر دین و دینداری، نخست باید به تعریف دینداری و حدود و ثغور آن بپردازیم، اظهار داشت: دین را باید به معنای یکسری باورهای مبنایی، اساسی و عقیدتی و نیز یکسری روحیات، ملکات نفسانی و درونی تعریف کنیم که به تبع آن منجر به ظهور و بروز برخی رفتارها شامل رفتارهای فردی و اجتماعی میشود.
وی افزود: از سوی دیگر خود این رفتارها اعم از فردی و اجتماعی را باید به رفتارهای بیرونیِ فردی و رفتارهای بیرونیِ اجتماعی، تقسیمبندی کرد، تازه خود رفتارهای اجتماعی نیز شامل دو بخش میشود؛ آن بخشی که افراد جامعه انجام میدهند آنهم بدون توجه به قوانین جامعه و دیگری هم رفتارهای اجتماعیای که قانوناً باید به شکل قانون در جامعه اجرا گردد و لذا باید توجه داشت که دین مجموعه اینهاست و نباید تنها به یک بُعد یا جنبه توجه کرد و از عنایت به دیگر ابعاد و جنبهها غافل بود.
وی همچنین گفت: بنابر این به منظور پاسخ به این سوال که زیاد هم مطرح میشود مبنی بر اینکه آیا سطح دینداری مردم و جوانان نسبت به گذشته پایینتر آمده است یا خیر میبایست هر یک از این ابعاد و عرصهها را به شکلی مجزا سنجید و پرسید که روند در عرصه عقاید و افعال درونی چگونه است؟ از سوی دیگر روند در افعال بیرونی فردی همچون نماز فرادا چگونه است؟ سوال بعدی این است که روند در افعال بیرونی اجتماعی غیرقانونمحورمانند نماز جماعت یا مراسم مذهبی داوطلبانه چطور است؟ و بالاخره اینکه روند در افعال بیرونیِ اجتماعی قانونمحور همچون رعایت قوانین شرعی در جامعه چگونه است؟
پوراسماعیل ادامه داد: بنابر این به خوبی متوجه میشویم که تغییر و تحول در هر کدام از این عرصهها میتواند مسیر متفاوتی داشته باشد و لذا یک پاسخ کلی و واحد به سوال مدنظر بسیار سخت است، چرا که نیازمند بررسی دقیق و تفکیکشدهی هر بُعد از ابعاد دینداری است.
وی بیان داشت: به عنوان مثال در بحث ارزیابی بُعد اعتقادی و باورهای عقیدتی باید توجه داشت که اساساً این بُعد، مسئلهای درونی است و سنجش دقیق آن بسیار سخت است. حتی پژوهشهایی که راجع به میزان اعتقاد به خدا یا معاد صورت میگیرد نیز صرفاً میتوانند بیانگر سطحی از این مسأله باشند و قادر به اندازهگیری دقیق عمق باورها مثلاً میزان اخلاص یا شدت ایمان نیستند.
وی یادآور شد: با این وجود اجمالاً بهشکل کلی میتوان گفت که با توجه به اقتضائات زمانه، دینداری از جنس اعتقاد تقلیدی، از لحاظ کیفی کاهش یافته است. در واقع در شرایط کنونی اعتقادات افراد کمتر برگرفته از تقلید صرف و پذیرش بیچونوچراست و این نکته را باید در تحلیل این قبیل مباحث بهدرستی مدنظر قرار داد.
پوراسماعیل همچنین گفت: در عین حال به لحاظ کمّی یعنی شمار انسانهای معتقد، مشخص نیست که درصد معتقدان به خدا در جامعه قبل و بعد از انقلاب دقیقاً چه تغییری داشته است، چرا که پژوهشهای مستند و قابل مقایسهای در این رابطه انجام نشده است، با این وجود از حیث کیفی یعنی ناظر به عمق و استحکام باورها و اعتقادات میتوان مدعی شد که در زمانه فعلی به جهت اُفت گرایش به تقلید و باورهای تقدسیِ صرف، افراد معتقد امروزی از لحاظ اعتقادی قویتر و آگاهتر از زمان گذشته هستند، به این خاطر که اعتقاد و باور آنها بیشتر برپایه تحقیق و جستجو، شناخت و انتخاب شخصی است تا پیروی غیرانتقادی و تقلیدوار و این نکته بسیار مهمی است.
وی اضافهکرد: به دیگر سخن، قبلاً باورهای افراد جامعه عمدتاً از سر تقلید بود، یعنی مثلاً والدین فرد میگفتند خدایی هست، دینی هست، قرآنی هست، نمازی هست، امامی هست و دیگران هم آن را قبول میکردند اما امروزه دیگر این طور نیست و شرایط تا حدودی عوض شده است.
کارشناس پاسخ به سوالات و شبهات اعتقادی همچنین بیان داشت: البته بنده معتقدم اینکه چقدر از این تغییرات به خاطر حکومت دینی بوده و چه میزان نتیجه و ثمره تفاوت نسلی بوده که بهخصوص با توسعه رسانهها، ارتباطات جهانی و غلبه گفتمان جهانیشدن در دنیا شکل گرفته، خودش می تواند به طور مستقل موضوع پژوهش و ارزیابیهای علمی و فرهنگی قرار بگیرد.
وی افزود: با این وجود، بههیچ وجه نمیتوان منکر این مسأله شد که حکومت اسلامی تلاشهای بسیار گستردهای در جهت تعمیق باورهای دینی مردم و رفع شبهات آنان صورت داده و میدهد. این تلاشها در قالب نشر کتابهای مرتبط، برگزاری دورههای آموزشی و امثال اینها قابل رصد و تحلیل است. در بهترین حالت، حکومتهای پیش از انقلاب، حکومتهایی بودند که ضدیت با دین نداشتند، اما اینکه برنامهای منسجم برای تعمیق باورهای دینی مردم داشته باشند، چنین چیزی سابقه نداشت و لذا باید در بررسی میزان دینداری مردم به آثار و برکات فراوان انقلاب اسلامی نیز عنایت لازم را داشت.
پوراسماعیل همچنین ابراز داشت: توسعه کمّی هیئاتمذهبی، رشد چشمگیر شرکت مردم در مراسم عزاداری و یا حضور نسل جوان در مراسم معنوی اعتکاف، شکلگیری رویدادهای بزرگی چون پیادهروی اربعین و ... خودش از مصادیق بارز تغییر در کنشهای اجتماعیِ دینی پس از پیروزی انقلاب اسلامی است، ضمن آنکه دو پدیدۀ اجتماعیِ دفاع مقدس و سپس مبارزه با داعش، جوانان بسیاری را با انگیزههای دینی به صورت داوطلبانه به میدان های جهاد اعزام کرد که آثار شهادت در این عرصهها نیز در سطح جامعه بهویژه ناظر به نسل جدی بسیار مشهود و عمیق بوده است.