از جنگ غدیر به این سو، بالقوه ها و حتی عناصر و بنیان های بالفعل بسیاری از ایران عیان شد که پیش از این یا پنهان مانده بود یا کمتر مورد توجه قرار می گرفت. گویی جنگ، وضعیتی از انکشاف تاریخی پدید آورد که در پرتو آن، بخشی از واقعیت ایران برای خود ایرانیان نیز آشکارتر شد. مسئله فقط افزایش اطلاعات درباره ایران نیست؛ سخن از نوعی خودآگاهی تاریخی است که در آن یک جامعه، نسبت تازه ای با خویشتن، تاریخ و جغرافیای خود برقرار می کند.
امروز ما به آگاهی تاریخی بی نظیر و رو به تکاملی نسبت به ایده ایران و جغرافیای تاریخی آن دست یافته ایم؛ جغرافیایی که نمی توان آن را به عوارض طبیعی، مختصات مکانی و منابع مادی فروکاست. این جغرافیا، جغرافیای تاریخی و به تعبیری جغرافیای الهی ایران است؛ جغرافیایی که در متن تاریخ، تمدن، مناسبات انسانی و امکان های سیاسی معنا می یابد. سرزمین صرفا مکانی برای استقرار انسان نیست؛ در تداوم تاریخی یک ملت، به بخشی از حافظه، هویت و افق امکان های آینده آن تبدیل می شود. مکان در این معنا، واجد معنایی فراتر از ماده جغرافیایی خویش است.
از اهمیت تنگه هرمز، که می توان آن را تنگه گشایش ایران نیز خواند و پیش از این کمتر در آگاهی عمومی مورد توجه بود، تا پیامدهای بستن مرزهای زمینی توسط پاکستان که خود آن کشور را نیز از بخشی از امکان های ارتباطی و اقتصادی محروم می کند، همگی نشان دادند که تحلیل سیاسی بدون فهم جغرافیا و مکان، تا چه اندازه می تواند از واقعیت فاصله بگیرد و به افسانه سرایی نزدیک شود. جغرافیا یک دارایی ایستا و یک طرفه نیست؛ مجموعه ای از نسبت ها، پیوندها و امکان های متقابل است. مرز فقط محل جدایی نیست و تنگه فقط یک عارضه طبیعی نیست؛ هر دو می توانند در لحظه ای تاریخی به عوامل تعیین کننده در صورت بندی قدرت و مناسبات جهانی تبدیل شوند. این بار، خود واقعیت زمین ایران است که پهلو به افسانه می زند.
دو جنگ اخیر، افزون بر ابعاد نظامی و سیاسی خود، واجد یک دلالت معرفتی و تاریخی نیز بوده اند. آنها بخشی از واقعیت ایران را که در حافظه و آگاهی عمومی کمتر حضور داشت، به سطح تجربه زیسته جامعه آوردند. از این حیث، جنگ را می توان وضعیتی از انکشاف دانست؛ وضعیتی که در آن، برخی امکان های نهفته جغرافیایی، تاریخی و تمدنی به فعلیت آگاهی می رسند. ایران پیش از این نیز واجد این ظرفیت ها بود، اما میان وجود داشتن یک امکان و آشکار شدن آن در خودآگاهی تاریخی یک ملت تفاوت وجود دارد.
شاید از همین رو بتوان گفت واقعیت ایران، اسطوره ای است؛ اما اسطوره بودن آن نیز کاملا واقعی، قابل لمس و فاتح است. مقصود از اسطوره در اینجا، امر موهوم یا روایتی منفصل از واقعیت نیست؛ اسطوره، صورت فشرده حافظه تاریخی، تخیل جمعی و افق معنایی یک ملت است. ایران همزمان یک واقعیت جغرافیایی، یک تداوم تاریخی، یک حافظه تمدنی و یک افق تخیل جمعی است. این لایه ها در لحظات بحرانی به یکدیگر نزدیک می شوند و نیرویی پدید می آورند که نمی توان آن را صرفا با شاخص های متعارف قدرت توضیح داد. اسطوره در این معنا، در برابر واقعیت قرار نمی گیرد؛ در متن واقعیت تاریخی حضور دارد و در کنش جمعی امکان بازآفرینی می یابد.
این تجربه، امکان صورت بندی نوعی بازگشت جمعی و تمدنی به خویشتن را نیز فراهم می کند. بازگشت به خویشتن، رجوع نوستالژیک به گذشته یا بازسازی تصویری آرمانی از ایران تاریخی نیست؛ بازیابی امکان های تاریخی در افق اکنون و آینده است. یک ملت هنگامی به خویشتن بازمی گردد که گذشته خود را نه صرفا مجموعه ای از خاطرات، بلکه مجموعه ای از امکان های زنده و قابل فعلیت یافتن دریابد. از این رو، خودآگاهی تاریخی باید بتواند از سطح احساس و هیجان جمعی فراتر رود و در علم، فرهنگ، اقتصاد، نهادهای سیاسی، مناسبات اجتماعی و صورت های زندگی تمدنی ظهور پیدا کند. جغرافیا امکان می آفریند، اما تبدیل امکان به فعلیت، به اراده، عقلانیت و کنش تاریخی نیاز دارد.
ایران شناسان نیز تاکنون از برخی معارف درباره ایران محروم بوده اند؛ معارفی که لزوما با مطالعه اسناد و نقشه ها و داده های تاریخی به دست نمی آیند و گاه تنها در متن تجربه تاریخی یک ملت آشکار می شوند. جنگ، ایران را به موضوع تازه ای برای مطالعه تبدیل نکرده است؛ بلکه می تواند موضوع و افق ایران شناسی را نیز دگرگون کند. میان شناخت بیرونی ایران به مثابه یک موضوع مطالعاتی و خودآگاهی ایرانیان نسبت به موقعیت تاریخی خویش تفاوت وجود دارد. پژوهشگر ممکن است درباره تنگه هرمز، مرزها، منابع، تاریخ و ظرفیت های ژئوپلیتیکی ایران اطلاعات دقیقی داشته باشد، اما تجربه زیسته یک جامعه از مواجهه با بحران، لایه دیگری از شناخت را پدید می آورد. این شناخت، از درون تجربه تاریخی حاصل می شود و به همین اعتبار، می تواند افق های تازه ای پیش روی ایران شناسی قرار دهد.
از این پس، ایران شناسی اگر بخواهد با واقعیت ایران معاصر تناسب داشته باشد، باید بیش از گذشته نسبت میان جغرافیا، تاریخ، حافظه جمعی، خودآگاهی تمدنی و جایگاه جهانی ایران را در کانون توجه خود قرار دهد. ایران دیگر صرفا موضوع مطالعه تاریخ و جغرافیا نیست؛ می تواند به فاعل شناخت و بازاندیشی در موقعیت تاریخی خویش تبدیل شود. این تحول به معنای نفی دانش دیگران یا بی اعتنایی به سنت های ایران شناسی نیست؛ سخن از ورود فعال تر ایران به گفت وگوی جهانی و مشارکت در تولید معرفت درباره خود و جهان است. ایران جهانی، ایرانی نیست که فقط در جهان دیده شود؛ ایرانی است که بتواند درباره جهان نیز سخن بگوید و در صورت بندی معرفت جهانی مشارکت کند.
البته خودآگاهی تاریخی را نباید با خودشیفتگی تاریخی یکی گرفت. کشف ظرفیت های ایران نباید ما را از شناخت محدودیت ها و کاستی های آن بازدارد. جغرافیای ممتاز به تنهایی ضامن کامیابی تاریخی نیست و ظرفیت تمدنی نیز بدون عقلانیت نهادی، توسعه علمی، توان اقتصادی و انسجام اجتماعی به فعلیت نمی رسد. ارزش این خودآگاهی در آن است که هم داشته های ایران را آشکار کند و هم امکان های هنوز تحقق نیافته آن را پیش روی ما بگذارد. ستایش ایران، اگر به شناخت مسئولانه و اراده برای ساختن آینده آن منتهی نشود، در سطح عاطفه باقی خواهد ماند.
باید گفت ایران شناسی، همچون خود ایران، وارد دنیایی تازه و واجد افقی وسیع تر خواهد شد. شاید مهم ترین دستاورد این تجربه آن باشد که ایران را نه فقط در آینه دیگران، بلکه در آینه تجربه تاریخی خویش بازشناسیم. جنگ، ایران را به ما نشان نداد؛ ما را با امکانی از ایران مواجه کرد که پیش از این، خود نیز به اندازه کافی آن را نمی شناختیم. اکنون پرسش اصلی این است که با این شناخت تازه چه خواهیم کرد و چگونه آن را به خودآگاهی، دانش و فعلیت تمدنی تبدیل خواهیم ساخت.