دکتر لادن گیاهی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فناوری‌های نوین علوم زیستی جهاددانشگاهی ابن‌سینا، در گفت وگو با ایسنا، با تأکید بر اهمیت پیشگیری از اختلالات ناشی از کمبود ید، گفت: ید یکی از ریزمغذی‌های ضروری بدن است که با وجود نیاز اندک روزانه، نقش بسیار مهمی در سلامت انسان دارد. این عنصر برای ساخت هورمون‌های تیروئیدی ضروری است و این هورمون‌ها در تنظیم سوخت‌وساز بدن، رشد و تکامل مغز و سیستم عصبی نقش اساسی دارند.
وی افزود: اهمیت این موضوع در سلامت زنان، به‌ویژه زنان در سن باروری، دوچندان است؛ زیرا نیاز به ید در دوران بارداری و شیردهی افزایش می‌یابد. در اوایل بارداری، جنین برای رشد و تکامل عصبی خود تا حد زیادی به هورمون‌های تیروئیدی مادر وابسته است؛ بنابراین، پیشگیری از کمبود ید صرفاً به معنای پیشگیری از گواتر نیست، بلکه بخشی از برنامه جامع حفظ سلامت مادر، رشد مطلوب جنین و پیشگیری از اختلالات تکاملی قابل پیشگیری است.
گیاهی با اشاره به اهمیت پیشگیری از اختلالات ناشی از کمبود ید در سلامت عمومی اظهار کرد: تجربه جهانی نشان داده است که غنی‌سازی نمک خوراکی با ید، یکی از مؤثرترین و مقرون‌به‌صرفه‌ترین مداخلات برای کنترل اختلالات ناشی از کمبود این عنصر است. با این حال، تداوم پایش وضعیت تغذیه‌ای جمعیت، به‌ویژه زنان باردار، همچنان ضرورت دارد.
کمبود ید چه اختلالاتی ایجاد می‌کند؟
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فناوری‌های نوین علوم زیستی جهاددانشگاهی ابن‌سینا درباره بیماری‌های ناشی از کمبود ید گفت: این اختلالات طیف گسترده‌ای دارند و شدت آن‌ها به میزان کمبود، مدت مواجهه و مرحله‌ای از زندگی که کمبود در آن رخ می‌دهد، بستگی دارد.
وی افزود: گواتر یا بزرگ‌شدن غده تیروئید در پاسخ به کمبود ید، کم‌کاری تیروئید در صورت اختلال در تولید کافی هورمون‌های تیروئیدی، اختلال رشد و تکامل عصبی به‌ویژه در جنین و سال‌های نخست زندگی و همچنین برخی اختلالات بارداری و پیامدهای نامطلوب جنینی، از مهم‌ترین پیامدهای کمبود ید هستند.
گیاهی با تأکید بر اینکه کمبود خفیف ید ممکن است علامت مشخصی نداشته باشد، تصریح کرد: نبود گواتر یا علائم آشکار، لزوماً به معنای کفایت دریافت ید نیست.
وی با اشاره به دستاوردهای برنامه غنی‌سازی نمک با ید در ایران ادامه داد: اجرای این برنامه نقش مهمی در کنترل کمبود ید داشته است و گزارش‌های علمی، وضعیت مطلوب ید را در جمعیت ایران در مقاطع بررسی‌شده نشان داده‌اند. با این حال، نباید از موفقیت برنامه‌های گذشته نتیجه گرفت که تمام گروه‌های جمعیتی در همه مناطق و دوره‌ها، به‌ویژه زنان باردار، الزاماً ید کافی دریافت می‌کنند.
این عضو هیئت علمی پژوهشگاه ابن‌سینا خاطرنشان کرد: به همین دلیل، پایش دوره‌ای غلظت ید ادرار در سطح جمعیت، بررسی میزان ید نمک‌های خوراکی و توجه به گروه‌های آسیب‌پذیر همچنان ضروری است.
ارتباط کمبود ید با ناباروری و عوارض بارداری
گیاهی درباره نقش کمبود ید در ناباروری، اختلالات تیروئید و عوارض بارداری توضیح داد: برای بررسی این ارتباط باید میان اثر مستقیم کمبود ید و پیامدهای ناشی از اختلال عملکرد تیروئید تمایز قائل شد.
وی افزود: ید ماده اولیه ساخت هورمون‌های تیروئیدی است و کمبود قابل‌توجه آن می‌تواند تولید این هورمون‌ها را مختل کند و در برخی شرایط به کم‌کاری تیروئید منجر شود. از سوی دیگر، هورمون‌های تیروئیدی در عملکرد طبیعی دستگاه تولیدمثل، تنظیم چرخه قاعدگی و فرایندهای مرتبط با بارداری نقش دارند.
وی ادامه داد: در زنان مبتلا به اختلال عملکرد تیروئید، بسته به نوع و شدت اختلال، ممکن است بی‌نظمی قاعدگی، اختلال تخمک‌گذاری یا مشکلات مرتبط با باروری مشاهده شود. همچنین، کم‌کاری تیروئید درمان‌نشده در دوران بارداری می‌تواند با افزایش خطر برخی پیامدهای نامطلوب برای مادر و جنین همراه باشد.
گیاهی با اشاره به اهمیت کمبود شدید ید در دوران بارداری اظهار کرد: در کمبود شدید ید، به‌ویژه در اوایل بارداری، خطر اختلال در تکامل مغز و سیستم عصبی جنین اهمیت ویژه‌ای دارد. با این حال، شواهد مربوط به ارتباط کمبود خفیف ید با برخی پیامدهای باروری و بارداری یکسان نیست و نباید فراتر از شواهد موجود نتیجه‌گیری کرد.
وی تأکید کرد: در مراکز درمان ناباروری، توجه به وضعیت تیروئید و کفایت دریافت ریزمغذی‌های ضروری، بخشی از رویکرد جامع سلامت پیش از بارداری است.
منابع غذایی ید کدام‌اند؟
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فناوری‌های نوین علوم زیستی جهاددانشگاهی ابن‌سینا درباره منابع غذایی ید گفت: نمک خوراکی یددار، ماهی و سایر غذاهای دریایی، شیر و برخی محصولات لبنی و تخم‌مرغ از منابع غذایی این عنصر هستند.
وی افزود: مقدار ید موجود در مواد غذایی، بسته به شرایط تولید، نوع خوراک دام، منشأ محصول و روش فرآوری متفاوت است؛ بنابراین، نمی‌توان برای تمام این مواد غذایی مقدار ثابتی در نظر گرفت.
گیاهی با تأکید بر اینکه استفاده از نمک یددار باید با رعایت اصل کاهش مصرف نمک همراه باشد، اظهار کرد: نمک یددار یکی از مهم‌ترین ابزارهای تأمین ید در سطح جمعیت است، اما برای دریافت ید نباید مصرف نمک را افزایش داد.
وی توصیه کرد: خانواده‌ها به‌جای افزایش مصرف نمک، از نمک خوراکی یددار استاندارد در چارچوب یک رژیم غذایی متعادل استفاده کنند. همچنین بهتر است نمک در ظرف دربسته و دور از نور و رطوبت نگهداری شود و تا حد امکان در مراحل پایانی پخت به غذا اضافه شود تا از اتلاف ید کاسته شود.
نقش نمک مصرفی و رژیم غذایی در تأمین ید
لادن گیاهی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فناوری‌های نوین علوم زیستی جهاددانشگاهی ابن‌سینا، با تأکید بر ضرورت توجه به منابع دریافت ید گفت: نباید فرض کنیم نمک موجود در تمام غذاهای صنعتی و فرآوری‌شده الزاماً یددار است؛ زیرا نوع نمک مصرفی در تولید این محصولات می‌تواند متفاوت باشد.
وی افزود: کفایت دریافت ید به مجموعه رژیم غذایی، نوع نمک مصرفی و نیازهای فرد بستگی دارد و برای زنان باردار و شیرده، ارزیابی دقیق‌تر این عوامل اهمیت بیشتری دارد.
نیاز زنان باردار و شیرده به ید بیشتر است
گیاهی درباره نیازهای ویژه زنان باردار، شیرده و افراد در سن باروری اظهار کرد: نیاز به ید در دوران بارداری و شیردهی افزایش می‌یابد؛ زیرا بدن مادر باید نیازهای متابولیک خود و نیازهای جنین یا شیرخوار را تأمین کند.
وی ادامه داد: نیاز روزانه به ید در بزرگسالان غیرباردار حدود ۱۵۰ میکروگرم است و این میزان در دوران بارداری به ۲۲۰ تا ۲۵۰ میکروگرم در روز افزایش می‌یابد. نیاز روزانه در دوران شیردهی نیز حدود ۲۵۰ تا ۲۹۰ میکروگرم است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه ابن‌سینا با اشاره به اهمیت تأمین ید در رژیم غذایی زنان در سن باروری گفت: توصیه می‌شود این زنان، به‌ویژه افرادی که قصد بارداری دارند، از کفایت دریافت ید در رژیم غذایی خود اطمینان حاصل کنند. در زنان باردار یا شیرده، افرادی که رژیم گیاه‌خواری سخت‌گیرانه دارند یا منابع غذایی ید را به میزان کمی مصرف می‌کنند، ارزیابی دقیق‌تر اهمیت دارد.
گیاهی تأکید کرد: در صورت نیاز به مکمل، انتخاب فرآورده و مقدار مصرف آن باید با توجه به رژیم غذایی، مکمل‌های مصرفی، وضعیت تیروئید و توصیه‌های بالینی انجام شود. مصرف خودسرانه دوزهای بالای ید یا فرآورده‌های جلبک دریایی توصیه نمی‌شود؛ زیرا دریافت بیش از حد ید نیز می‌تواند عملکرد تیروئید را مختل کند.
کمبود ید ممکن است در مراحل اولیه علامتی نداشته باشد
وی درباره علائم اولیه کمبود ید و راه‌های تشخیص آن گفت: یکی از چالش‌های کمبود ید این است که در مراحل اولیه ممکن است هیچ علامت مشخصی ایجاد نکند. در صورت تداوم کمبود و بروز اختلال در عملکرد تیروئید، علائمی مانند خستگی، احساس سرما، یبوست، خشکی پوست، کندی عملکرد ذهنی و گاهی اختلالات قاعدگی ممکن است بروز کند. بزرگ‌شدن غده تیروئید یا گواتر نیز یکی از نشانه‌های شناخته‌شده کمبود ید است.
این عضو هیئت علمی پژوهشگاه ابن‌سینا افزود: این علائم اختصاصی نیستند و ممکن است در بیماری‌های مختلف دیگری نیز دیده شوند؛ بنابراین، نمی‌توان صرفاً بر اساس علائم، کمبود ید را تشخیص داد.
گیاهی خاطرنشان کرد: مردم نباید برای اطمینان از وضعیت ید بدن خود، به مصرف خودسرانه مکمل روی بیاورند. ارزیابی عملکرد تیروئید با آزمایش‌های مناسب و بررسی دریافت غذایی، متناسب با شرایط هر فرد، می‌تواند به تصمیم‌گیری بالینی کمک کند.
وی ادامه داد: اندازه‌گیری ید در یک نمونه ادرار به‌تنهایی برای تشخیص قطعی کمبود ید در یک فرد قابل اتکا نیست و این شاخص بیشتر برای ارزیابی وضعیت ید در سطح جمعیت استفاده می‌شود.
غذاهای فرآوری‌شده لزوماً دریافت ید را افزایش نمی‌دهند
گیاهی درباره تأثیر تغییر الگوی غذایی و افزایش مصرف غذاهای فرآوری‌شده بر وضعیت ید جامعه اظهار کرد: تغییر الگوی غذایی می‌تواند بر دریافت ید اثر بگذارد، اما برای قضاوت درباره وضعیت واقعی جامعه باید به داده‌های پایش تغذیه‌ای تکیه کرد، نه صرفاً تغییر عادات غذایی.
وی افزود: یکی از موضوعات مهم، افزایش سهم غذاهای آماده و فرآوری‌شده در رژیم غذایی است. اگر نمک مصرفی در تولید این محصولات یددار نباشد، افزایش مصرف آن‌ها لزوماً به معنای افزایش دریافت ید نیست.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه ابن‌سینا با تأکید بر ضرورت توجه هم‌زمان به کاهش مصرف نمک و تأمین ید مورد نیاز بدن گفت: کاهش مصرف نمک برای پیشگیری از فشارخون بالا و بیماری‌های قلبی‌عروقی ضروری است؛ بنابراین، راهکار درست افزایش مصرف نمک نیست، بلکه باید غنی‌سازی مناسب نمک خوراکی و پایش میزان ید دریافتی جمعیت را هم‌زمان دنبال کرد.
گیاهی با اشاره به ضرورت بررسی وضعیت ید در ایران تصریح کرد: برای اعلام اینکه کمبود ید در سال‌های اخیر افزایش یا کاهش یافته است، به داده‌های جدید و قابل مقایسه از مطالعات ملی نیاز داریم. بدون چنین داده‌هایی، نسبت دادن تغییر مشخص به الگوی غذایی جدید، نتیجه‌گیری دقیقی نخواهد بود.
وی توصیه کرد: مردم از نمک یددار استاندارد به میزان مورد نیاز استفاده کنند، مصرف غذاهای پرنمک و فوق‌فرآوری‌شده را کاهش دهند و به کیفیت کلی رژیم غذایی خود توجه داشته باشند. در سطح سیاست‌گذاری نیز بررسی میزان ید نمک‌های مصرفی در صنایع غذایی اهمیت زیادی دارد.
ارتباط کمبود ید با متابولیسم و سلامت روان
گیاهی درباره ارتباط کمبود ید با سلامت تیروئید، متابولیسم و سلامت روان گفت: ید برای تولید هورمون‌های تیروئیدی ضروری است و این هورمون‌ها در تنظیم مصرف انرژی، عملکرد بسیاری از سلول‌ها، تنظیم دمای بدن، رشد و تکامل سیستم عصبی نقش دارند.
وی افزود: در صورت کمبود ید و بروز اختلال در عملکرد تیروئید، ممکن است تغییراتی در متابولیسم بدن ایجاد شود. برای مثال، کم‌کاری تیروئید می‌تواند با خستگی، کاهش تحمل سرما، کندی عملکرد ذهنی و تغییر وزن همراه باشد.
این عضو هیئت علمی پژوهشگاه ابن‌سینا ادامه داد: اختلالات تیروئید همچنین می‌توانند با تغییرات خلقی و علائمی مانند افت انرژی یا مشکلات تمرکز همراه باشند.
رژیم‌درمانی به‌تنهایی جایگزین درمان اختلالات تیروئید نیست
لادن گیاهی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فناوری‌های نوین علوم زیستی جهاددانشگاهی ابن‌سینا، با تأکید بر ضرورت تشخیص دقیق اختلالات تیروئید گفت: هرگونه خستگی، افزایش وزن یا تغییر خلق‌وخو به معنای کمبود ید یا ابتلا به بیماری تیروئید نیست. مشکلات روان‌شناختی و اختلالات متابولیک علل متعددی دارند و باید متناسب با شرایط هر فرد بررسی شوند.
وی افزود: رژیم‌درمانی در این زمینه دو نقش اصلی دارد؛ نخست، پیشگیری از کمبود ید و تأمین دریافت کافی آن از طریق رژیم غذایی و دوم، کمک به بهبود کیفیت کلی تغذیه در افرادی که به اختلالات تیروئید مبتلا هستند.
گیاهی تأکید کرد: رژیم غذایی نمی‌تواند جایگزین درمان دارویی کم‌کاری یا پرکاری تیروئید شود. همچنین، مصرف بیش از حد ید نه‌تنها لزوماً سودمند نیست، بلکه در برخی افراد می‌تواند عملکرد تیروئید را مختل کند؛ بنابراین، رویکرد صحیح، تأمین کافی و متعادل ید در کنار تشخیص و درمان پزشکی در صورت نیاز است.
توصیه‌های تغذیه‌ای به زوج‌هایی که قصد بارداری دارند
عضو هیئت علمی پژوهشگاه ابن‌سینا درباره توصیه‌های تغذیه‌ای به خانواده‌ها و زوج‌هایی که قصد بارداری دارند، گفت: توصیه می‌کنم مراقبت تغذیه‌ای را به زمان مثبت‌شدن تست بارداری موکول نکنند؛ زیرا سلامت تغذیه‌ای پیش از بارداری، به‌ویژه کفایت دریافت ریزمغذی‌های ضروری، بخشی از آمادگی برای یک بارداری سالم است.
وی افزود: چند اقدام ساده و قابل اجرا می‌تواند در این زمینه مفید باشد؛ از جمله استفاده از نمک خوراکی یددار استاندارد، بدون افزایش مقدار کل نمک مصرفی، و گنجاندن منابع غذایی ید مانند لبنیات، تخم‌مرغ و ماهی در رژیم غذایی، متناسب با الگوی تغذیه و شرایط سلامت فرد.
گیاهی ادامه داد: افرادی که رژیم گیاه‌خواری سخت‌گیرانه دارند، لبنیات و تخم‌مرغ مصرف نمی‌کنند یا از نمک یددار استفاده نمی‌کنند، بهتر است درباره کفایت دریافت ید با متخصص تغذیه یا پزشک مشورت کنند.
وی با اشاره به ضرورت بررسی ترکیبات مکمل‌های دوران بارداری اظهار کرد: پیش از مصرف این مکمل‌ها، باید برچسب ترکیبات آن‌ها بررسی شود؛ زیرا همه مکمل‌های بارداری الزاماً حاوی ید نیستند. در صورت نیاز به مکمل ید نیز مقدار و نوع فرآورده باید با توجه به رژیم غذایی، وضعیت تیروئید و سایر مکمل‌های مصرفی انتخاب شود. مصرف خودسرانه دوزهای بالای ید یا فرآورده‌های غلیظ‌شده جلبک دریایی توصیه نمی‌شود.
این متخصص تغذیه با اشاره به توصیه‌های انجمن تیروئید آمریکا در راهنمای سال ۲۰۲۶ خاطرنشان کرد: در زنان پیش از بارداری، دوران بارداری و شیردهی، دریافت مکمل روزانه ۱۵۰ میکروگرم ید در بسیاری از شرایط توصیه می‌شود؛ با این حال، تصمیم‌گیری باید با توجه به دریافت غذایی، وضعیت ید در منطقه محل زندگی و شرایط پزشکی فرد انجام شود. در افرادی که به بیماری تیروئید مبتلا هستند یا داروهای تیروئیدی مصرف می‌کنند، هماهنگی با پزشک اهمیت ویژه‌ای دارد.
پیشگیری از کمبود ید به پایش مستمر و آموزش صحیح نیاز دارد
گیاهی در آستانه روز جهانی پیشگیری از اختلالات ناشی از کمبود ید، با تأکید بر اهمیت مداخلات تغذیه‌ای مبتنی بر شواهد در حفظ سلامت جامعه گفت: گاهی یک ریزمغذی که بدن به مقدار بسیار کمی از آن نیاز دارد، می‌تواند در رشد و تکامل انسان نقشی اساسی ایفا کند.
وی افزود: برای پیشگیری مؤثر از اختلالات ناشی از کمبود ید، سه اقدام باید در کنار یکدیگر قرار گیرند؛ حفظ کیفیت و استاندارد غنی‌سازی نمک با ید، پایش مستمر وضعیت ید جامعه و آموزش صحیح مردم درباره منابع غذایی و مصرف منطقی مکمل‌ها.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه ابن‌سینا ادامه داد: برای مسئولان سلامت، تداوم برنامه‌های پایش و توجه ویژه به زنان باردار و شیرده اهمیت دارد. رسانه‌ها نیز باید اطلاعات علمی را به زبانی ساده و دقیق منتقل کنند و از ایجاد ترس یا ترویج مصرف خودسرانه مکمل‌ها بپرهیزند.
گیاهی با تأکید بر ضرورت رعایت تعادل در دریافت ید اظهار کرد: مردم نباید کمبود ید را نادیده بگیرند و در عین حال نباید تصور کنند مصرف بیشتر ید الزاماً به معنای سلامت بیشتر است؛ هدف، دریافت کافی و متعادل این عنصر است.
وی در پایان خاطرنشان کرد: به‌عنوان متخصص تغذیه تأکید می‌کنم که سلامت مادر و کودک از پیش از بارداری آغاز می‌شود. آگاهی تغذیه‌ای، دسترسی به غذای مناسب و مداخلات پیشگیرانه مبتنی بر شواهد می‌توانند از بسیاری از پیامدهای قابل پیشگیری کمبودهای تغذیه‌ای جلوگیری کنند.