۱۰ مهر، سفر را از نیشابور آغاز کردم؛ شهری با ۸۶ اثر ثبت‌شده در فهرست آثار ملی و پیوندخورده با نام خیام، عطار و دیگر چهره‌های بزرگ علمی و فرهنگی ایران. نیشابور همچنین ۲۵۳۲ شهید را تقدیم کشور کرده و در روایت تاریخی ورود امام رضا(ع) به این شهر، از حضور بیش از ۲۰ هزار نفر با قلمدان برای کتابت حدیث سلسلةالذهب یاد شده است.
در نیشابور، از آرامگاه‌های خیام، عطار و کمال‌الملک، فضل بن شاذان، امامزاده محمد محروق، شادیاخ و قدمگاه بازدید کردم و وضعیت حفاظت، مرمت و نگهداری این مجموعه‌ها را بررسی کردم. در چنین مجموعه‌هایی، حفاظت از بنا و محوطه تنها یک وظیفه فنی نیست؛ معرفی درست و فراهم کردن امکان حضور مردم و گردشگران نیز بخشی از حیات دوباره میراث است.
بخش دیگری از برنامه به شهر کهن نیشابور و فصل دوم کاوش‌های باستان‌شناسی اختصاص داشت. منظر تاریخی این محوطه از سال ۱۳۸۷ دنبال شده و پیش از آن نیز ۱۳ فصل کاوش توسط تیم‌های آمریکایی انجام شده است. در فصل دوم کاوش‌های جدید، تمرکز بر شارستان است و برای حفاظت از محوطه در برابر آسیب‌های ناشی از کشاورزی، تملک ۱۷ هکتار از اراضی ضروری اعلام شده است. موضوع ثبت جهانی نیشابور نیز در همین چارچوب مطرح است؛ ظرفیتی که پیش از هر چیز به حفاظت، پژوهش و سامان‌دهی دقیق نیاز دارد.
در نشست بررسی نظام مسائل میراث فرهنگی نیشابور نیز موضوعاتی مانند تدقیق حرایم میراثی، سامان‌دهی مجموعه‌های تاریخی، باغ‌های تاریخی امین‌الاسلامی و قوامی، توسعه زیرساخت‌های گردشگری، ثبت مکان و رویداد تاریخی مرتبط با حدیث سلسلةالذهب و پیشنهاد هیئت‌امنایی شدن مجموعه‌های خیام و عطار مطرح شد. نامزدی نیشابور برای عنوان پایتخت کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی (اکو) در سال ۲۰۳۱ نیز از دیگر موضوعات این نشست بود.
نیشابور برای من در این سفر، فقط مقصدی برای بازدید از چند بنای تاریخی نبود؛ تصویری بود از پیوند تاریخ، هویت، پژوهش و گردشگری. شهری که حفاظت از گذشته آن، مقدمه‌ای برای ساختن آینده‌ای گردشگرپذیرتر است.
در ادامه سفر، به مشهد رسیدیم؛ شهری که نام و هویت آن با حرم مطهر امام رضا(ع) و گردشگری زیارت پیوند خورده است.
در مشهد، با رئیس اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی و از خیرین میراث فرهنگی استان، جناب محمدرضا توکلی، نیز دیدار و درباره نقش بخش خصوصی و خیران در حفاظت، کاوش، مرمت و احیای میراث فرهنگی گفت‌وگو کردیم. در این دیدار، ظرفیت مسئولیت اجتماعی بخش اقتصادی استان برای حمایت از کاوش‌ها و احیای میراث تاریخی، از جمله در زاوه، مورد توجه قرار گرفت. این تجربه نشان می‌دهد که حفاظت از میراث فرهنگی تنها با اتکا به منابع دولتی پیش نمی‌رود و ظرفیت اقتصادی و اجتماعی هر منطقه نیز می‌تواند در خدمت میراث قرار گیرد.
در نشست با هیئت‌رئیسه جامعه هتلداران خراسان رضوی، مسائل مختلف بخش خصوصی از جمله دریافت هزینه خدمات هتل‌داری از گردشگران خارجی به ارز، استانداردسازی هتل‌های چهار و پنج ستاره و موضوع ۵۰ درصد بخشودگی مالیاتی مطرح شد.
مشهد یکی از مهم‌ترین کانون‌های گردشگری زیارت در ایران است. فرودگاه مشهد حدود ۲۰۰ پرواز روزانه دارد، گردشگرانی از بیش از ۱۵ کشور به استان می‌آیند و حدود ۱۶۰ هزار تخت اقامتی در استان وجود دارد. این ظرفیت‌ها نشان می‌دهد که گردشگری زیارت، در کنار جایگاه فرهنگی و معنوی خود، با اقتصاد، اشتغال، حمل‌ونقل و فعالیت بخش خصوصی نیز پیوند مستقیم دارد.
در این نشست بر یک اصل تأکید کردم: دولت در گردشگری باید بیشتر تسهیلگر و ناظر باشد و از تصدی‌گری فاصله بگیرد. تشکل‌های تخصصی و بخش خصوصی باید در مدیریت و توسعه گردشگری نقش بیشتری پیدا کنند. در کنار آن، قرار گرفتن گردشگری در متن نظام حکمرانی و تقویت توان رسانه‌ای برای معرفی ظرفیت‌های ایران و استان‌ها نیز ضروری است.
در ادامه برنامه، از سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی بازدید کردم؛ مجموعه‌ای با حدود هزار سال سابقه که امروز حدود ۴ میلیون و ۵۰۰ هزار نسخه و سند مکتوب، از جمله ۱۵۷ هزار نسخه خطی و چاپ سنگی، در آن نگهداری می‌شود. در این بازدید، موضوعاتی مانند حفاظت و مرمت نسخه‌های خطی و همکاری در آرشیوسازی و دیجیتال‌سازی اسناد و کتاب‌ها مطرح شد. این مجموعه یادآور اهمیت میراث مکتوب در حفظ و انتقال حافظه تاریخی و فرهنگی ایران است.
در پایان سفر، در نشست «شنبه‌های گفت‌وگو» با حضور استاندار خراسان رضوی، معاونان استاندار، مدیران کل دستگاه‌های اجرایی استان و بیش از ۱۲۰ نفر از اعضای انجمن‌های میراث فرهنگی و چهره‌های این حوزه، درباره نقش مردم و تشکل‌های مردمی در حفاظت، مرمت و بهره‌برداری از میراث فرهنگی گفت‌وگو کردیم.
تأکید من این بود که در ایران، سخن گفتن از تاریخ، سخن گفتن از هویت، اصالت و تمدن هفت‌هزارساله ایران است و برای حفاظت از این میراث، باید ظرفیت انجمن‌های میراث فرهنگی، خیرین و بیش از هزار تشکل و سمن فعال در این حوزه را به میدان آورد.
استاندار خراسان رضوی نیز بر همین ضرورت تأکید داشت و خواستار آن شد که انجمن‌های میراث فرهنگی از جایگاه صرفاً ناظر و مطالبه‌گر فراتر بروند و در کنار دولت، در حراست، نگهداری و احیای میراث مشارکت کنند. او همچنین بر استفاده از ظرفیت اقتصادی مجموعه‌های فرهنگی‌تاریخی در چارچوب ضوابط میراثی و حرکت به سمت مدیریت هیئت‌امنایی تأکید کرد و گفت کمک‌های دولت به تنهایی پاسخگوی نیازهای این حوزه نیست.
دو روز حضور در خراسان رضوی، تصویری از یک زنجیره به‌هم‌پیوسته را پیش روی ما گذاشت؛ نیشابور با میراث تاریخی و فرهنگی خود و مشهد با جایگاه ویژه‌اش در گردشگری زیارت.
پیوند این ظرفیت‌ها با حفاظت، معرفی، زیرساخت، بخش خصوصی و مشارکت اجتماعی، می‌تواند گردشگری استان را از مجموعه‌ای از ظرفیت‌های پراکنده به یک منظومه منسجم تبدیل کند؛ منظومه‌ای که گذشته را حفظ کند و همزمان برای آینده گردشگری و اقتصاد استان ظرفیت بسازد.
* معاون میراث فرهنگی کشور