در دویستوپنجاهوهفتمین نشست علمی ـ تخصصی مرکز پژوهشهای توسعه و آیندهنگری مطرح شد: «بازسازی بهتر از قبل» زمانی محقق میشود که بازسازی به بازگرداندن کالبد آسیبدیده به وضعیت پیشین محدود نماند و به فرصتی برای کاهش خطرپذیری، افزایش تابآوری، اصلاح شیوه حکمرانی، بازسازی معیشت و سرمایه اجتماعی و ارتقای کیفیت زندگی تبدیل شود. تحقق این رویکرد نیز نیازمند ارزیابی ریسک پیش از سانحه، شناخت دقیق خسارتها و نیازها پس از حادثه، مشارکت واقعی مردم، تأمین مالی پایدار و پیوند مؤثر میان دانش، سیاستگذاری و اجراست. همدلی با مردم زمانی به نتیجه مطلوب میرسد که میان ابراز نگرانی و اقدام اجرایی، گفتوگویی واقعی درباره نیازها، اولویتها و خواستههای جامعه شکل گیرد.
به گزارش روابط عمومی مرکز، دویستوپنجاهوهفتمین نشست علمی ـ تخصصی مرکز پژوهشهای توسعه و آیندهنگری با عنوان «ایران مانا با بازسازی بهتر از قبل» از سلسله نشستهای «ایران مانا و مانایی ایرانی» و با همکاری مؤسسه پژوهشی سوانح طبیعی برگزار شد.
در این نشست، سیدامیرحسین گرکانی؛ رئیس مؤسسه پژوهشی سوانح طبیعی، بهعنوان دبیر علمی نشست و مصطفی محقق؛ هماهنگکننده ارشد مرکز سازمان ملل متحد برای توسعه مدیریت اطلاعات بلایا در آسیا و اقیانوسیه (APDIM)، مهسا بشیری؛ معاون مؤسسه پژوهشی سوانح طبیعی و دبیر کرسی یونسکو در مدیریت سوانح طبیعی و زهیر متکی؛ مشاور وزیر راه و شهرسازی، دبیر کمیته ملی اسکان بشر جمهوری اسلامی ایران و معاون پژوهشی دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، بهعنوان سخنرانان نشست، ابعاد مختلف مفهوم «بازسازی بهتر از قبل» و الزامات تحقق آن در ایران را بررسی کردند.
سیدامیرحسین گرکانی؛ رئیس مؤسسه پژوهشی سوانح طبیعی و دبیر علمی نشست، در ابتدای جلسه با اشاره به تجربههای متعدد کشور در مواجهه با جنگ، زلزله، سیل و سایر سوانح گفت: بازسازی نباید صرفاً به معنای جبران خسارت و بازگرداندن شرایط به وضعیت پیش از حادثه باشد؛ زیرا بازگشت به همان وضعیت میتواند به معنای بازتولید همان آسیبپذیریهای گذشته باشد.
وی افزود: پرسش اصلی این است که آیا پس از یک سانحه صرفاً میخواهیم آنچه تخریب شده است دوباره ساخته شود یا از فرصت بازسازی برای ایجاد شرایطی ایمنتر، تابآورتر و پایدارتر استفاده میکنیم. ازاینرو، «بهتر بودن» باید در حوزههایی مانند ایمنی، تابآوری، پدافند، کیفیت سکونت، زیرساخت، حکمرانی و توسعه معنا شود.
در ادامه نشست، مصطفی محقق؛ هماهنگکننده ارشد مرکز سازمان ملل متحد برای توسعه مدیریت اطلاعات بلایا در آسیا و اقیانوسیه (APDIM)، با تأکید بر پیچیدگی مرحله بازسازی گفت: یکی از خطاهای رایج آن است که خسارتهای یک سانحه تنها به تخریب ساختمانها، راهها و زیرساختهای قابل مشاهده محدود شود، در حالی که بخش بزرگی از خسارتها در قالب پیامدهای اقتصادی، اجتماعی، روانی و معیشتی بروز پیدا میکند و ممکن است سالها ادامه یابد.
وی توضیح داد: همانگونه که بخش عمده یک کوه یخ در زیر آب قرار دارد، بخش قابل مشاهده خسارتهای فیزیکی نیز تنها بخشی از پیامد واقعی یک سانحه است. ازاینرو، بدون ارزیابی جامع خسارت، زیان و نیازهای پس از سانحه، نمیتوان برنامه بازسازی مؤثری تدوین کرد.
محقق دو نوع ارزیابی را برای مدیریت مؤثر سوانح ضروری دانست و گفت: نخست، ارزیابی ریسک پیش از وقوع حادثه است که باید بر اساس مخاطرات، آسیبپذیریهای فیزیکی، اجتماعی، اقتصادی و محیطزیستی و میزان در معرض بودن جمعیت، زیرساختها و سرمایههای کشور انجام شود؛ دوم، ارزیابی جامع پس از سانحه است که باید علاوه بر آسیبهای فیزیکی، زیانهای اقتصادی و اجتماعی و نیازهای بازسازی را نیز مشخص کند.
وی پیشنهاد کرد کشور به سمت تدوین« نقشه ریسک» یا «شاخص ملی ریسک» حرکت کند تا برای افق چندساله مشخص شود مهمترین مخاطرات کشور کداماند، احتمال وقوع آنها چقدر است و چه پیامدهایی میتوانند ایجاد کنند. به گفته وی، چنین چارچوبی میتواند مبنای برنامهریزی توسعه، سرمایهگذاری، آمادگی، پاسخ اضطراری و بازسازی قرار گیرد.
هماهنگکننده ارشد APDIM همچنین با اشاره به «چارچوب سندای برای کاهش خطر بلایا» اظهار کرد: بازسازی بهتر از قبل یکی از ارکان اصلی چارچوب جهانی کاهش خطر بلایا است و نمیتوان آن را جدا از شناخت ریسک، حکمرانی کاهش خطر، سرمایهگذاری در تابآوری و آمادگی برای پاسخ مؤثر در نظر گرفت. بازسازی باید از همان مراحل اولیه پاسخ آغاز شود و با برنامه توسعه بلندمدت کشور پیوند داشته باشد.
وی ادامه داد: برنامه بازسازی باید چندبخشی باشد و حوزههایی مانند اقتصاد، اجتماع، کشاورزی، محیطزیست، آموزش، مسکن و زیرساخت را همزمان در نظر گیرد. همچنین چشمانداز، اهداف، شیوههای تأمین مالی، سازوکار هماهنگی دستگاهها و شاخصهای ارزیابی موفقیت بازسازی باید حتیالمقدور پیش از وقوع بحران مشخص شده باشند.
محقق «گفتوگو با جامعه آسیبدیده» را نیز یکی از ارکان بازسازی دانست و تأکید کرد: همدلی با مردم زمانی به نتیجه مطلوب میرسد که میان ابراز نگرانی و اقدام اجرایی، گفتوگویی واقعی درباره نیازها، اولویتها و خواستههای جامعه شکل گیرد. حذف این مرحله میتواند حتی برنامهای با نیت خیرخواهانه را از نیازهای واقعی مردم دور کند.
هماهنگکننده ارشد APDIM بر این اصل مهم نیز تاکید داشت که بازسازی موقعی تاثیرگذار است که از قبل در برنامه ها و مدیریت کلان بحران تلفیق شده باشد.
وی در پایان، یکی از چالشهای اصلی را شکاف میان علم، سیاستگذاری و اجرا دانست و گفت: جامعه علمی باید راهحلهای قابل اجرا ارائه دهد، سیاستگذار باید گزینه مناسب را انتخاب کند، برای اجرای آن اجماع و وفاق اجتماعی شکل گیرد و پس از اجرا نیز نتایج دوباره ارزیابی و به چرخه دانش و سیاستگذاری بازگردانده شود. این ارتباط باید فرایندی مستمر باشد.
در ادامه، زهیر متکی؛ مشاور وزیر راه و شهرسازی، دبیر کمیته ملی اسکان بشر جمهوری اسلامی ایران و معاون پژوهشی دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، با اشاره به سابقه شکلگیری مفهوم «بازسازی بهتر از قبل» گفت: این مفهوم طی دو دهه گذشته به یکی از مباحث اصلی ادبیات مدیریت سوانح تبدیل شده و در چارچوب سندای نیز بهعنوان معیاری مهم برای موفقیت فرایند بازسازی مورد تأکید قرار گرفته است.
دبیر کمیته ملی اسکان بشر جمهوری اسلامی یادآور شدند که چارچوب ارتقاء یافته بارسازی بهتر از قبل یا «بازبهسازی» بر سه بخش کاهش خطر پذیری سوانح ، بازتوانی و اجرای موثر مبتنی است.وی با تاکید بر اینکه بازبهسازی سنگ محک کامیابی امر بازسازی است آن را به عنوان یک پارادایم مهم تلقی کرد و گفت در موضوع مهم حکمرانی سانحه نیازمند نگاه جامع بر بازبهسازی داریم .
وی افزود: در ایران هنوز نیازمند فهم بومی و متناسب با شرایط فرهنگی، اجتماعی و نهادی خود از این مفهوم هستیم. سوانح در بسیاری از موارد آسیبپذیریهای از پیش موجود در یک جامعه را آشکار میکنند؛ ازاینرو، بازسازی فرصتی است تا بهجای تکرار همان وضعیت، عوامل ایجادکننده آسیبپذیری شناسایی و اصلاح شوند.
متکی با اشاره به مفهوم ریسک گفت: میزان خطرپذیری تنها ناشی از وجود یک مخاطره نیست، بلکه از تعامل مخاطره، آسیبپذیری و میزان در معرض قرارگرفتن افراد و داراییها شکل میگیرد. در بسیاری از موارد حتی اگر نتوان مخاطره را حذف کرد، میتوان با اصلاح الگوی استقرار، کاربری زمین، ساختارهای اجتماعی و شیوه حکمرانی، میزان در معرض بودن و در نتیجه ریسک را کاهش داد.
وی تصریح کرد: بازسازی بهتر از قبل زمانی رخ میدهد که جامعه صرفاً به سطح عملکرد پیش از سانحه بازنگردد، بلکه ظرفیت جدیدی برای تابآوری پیدا کند. ازاینرو بازسازی باید ارزش افزودهای در ابعاد کالبدی، محیطزیستی، اقتصادی، اجتماعی، حقوقی، فرهنگی، روانشناختی و نهادی ایجاد کند.
متکی با بیان اینکه بازسازی از نخستین لحظات پاسخ به بحران آغاز میشود، افزود: میان امداد، بازتوانی، بازیابی و بازسازی مرزهای کاملاً مشخص و جداگانهای وجود ندارد و تصمیمهایی که در روزهای نخست اتخاذ میشوند میتوانند جهت بازسازی بلندمدت را تعیین کنند.
وی تجربههای بینالمللی از جمله تجربه کشور اندونزی( به عنوان نمونه موفق ) و تجربه کشورهائیتی را ( به مثابه نمونه ناموفق) مورد اشاره قرار داد و گفت: صرف بهکاربردن عنوان «بازسازی بهتر از قبل» موفقیت ایجاد نمیکند. برخی تجربهها نشان دادهاند که اجرای این رویکرد بدون شناخت شرایط محلی، مشارکت مردم و سازوکارهای مناسب حکمرانی میتواند با ناکامی همراه شود؛ در مقابل، در نمونههایی که ظرفیتهای جامعه محلی و نیازهای واقعی مردم جدی گرفته شده است، نتایج متفاوتی حاصل شده است.
مشاور وزیر راه و شهرسازی، اصلاح کاربری اراضی، ضوابط و مقررات، مدیریت ذینفعان، مشارکت جامعه محلی و ارزیابی مستمر اثربخشی اقدامات را از محورهای مهم بازسازی بهتر از قبل دانست و تأکید کرد: موفقیت نباید صرفاً با تعداد ساختمانهای ساختهشده یا سرعت اجرای پروژهها سنجیده شود، بلکه باید مشخص شود هر برنامه تا چه اندازه توانسته خطرپذیری را کاهش دهد و ظرفیت جامعه برای مواجهه با سوانح بعدی را افزایش دهد.
در بخش دیگری از نشست، مهسا بشیری؛ معاون مؤسسه پژوهشی سوانح طبیعی و دبیر کرسی یونسکو در مدیریت سوانح طبیعی، با ارائه تجربه بازسازی روستای حسینآباد کالپوش، به بررسی عملی مفهوم «بازسازی بهتر از قبل» پرداخت و گفت: تجربههای گذشته نشان میدهد که «نو ساختن» الزاماً به معنای «بهتر و ایمنتر ساختن» نیست. بطوریکه در این روستا با زمین لغزش معلوم شد مدرسه ای که نو بود ولی ایمن نبود و در سال تحویل تخریب شد.
وی با اشاره به آسیبدیدگی برخی ساختمانهای نوساز این روستا توضیح داد: پیش از وقوع زمینلغزش نیز شواهد و مطالعاتی درباره خطرپذیری منطقه وجود داشت، اما همه این اطلاعات در تصمیمهای توسعهای و ساختوساز مورد توجه قرار نگرفته بود. همین موضوع نشان میدهد که بازسازی بهتر از قبل باید از شناخت ریسک و استفاده واقعی از مطالعات پیشین آغاز شود.
بشیری افزود: در تجربه حسینآباد کالپوش، اختلاف نظر درباره عوامل وقوع زمینلغزش، خود به یکی از چالشهای بازسازی تبدیل شد و بر اعتماد مردم به دستگاههای اجرایی اثر منفی گذاشت. این تجربه نشان داد که شفافیت اطلاعات، توافق یا دستکم گفتوگوی روشن درباره علت سانحه و پاسخگویی دستگاهها، پیشنیاز مشارکت مؤثر مردم در بازسازی است.
وی با بیان اینکه بخش قابلتوجهی از معیشت ساکنان این روستا به کشاورزی وابسته بود، گفت: جابهجایی کامل روستا میتوانست به معنای دورشدن مردم از زمینهای کشاورزی و تضعیف معیشت آنان باشد. به همین دلیل، پس از انجام مطالعات فنی و تهیه نقشه پهنهبندی خطر، بهجای جابهجایی همه روستا، ترکیبی از تثبیت، بازسازی در محل و انتقال بخشی از واحدها به سایت جدید در نظر گرفته شد.
معاون مؤسسه پژوهشی سوانح طبیعی ادامه داد: این تجربه در حوزه کاهش خطر دستاوردهایی از جمله تهیه نقشه خطر، پایدارسازی بخشی از روستا، بازنگری طرح هادی و اعمال محدودیتهایی بر ساختوساز داشت؛ اما در ادامه برخی اقدامات پیشبینیشده، از جمله نگهداری سازههای حفاظتی، اصلاح کامل شبکه فاضلاب یا برخی الزامات سبکسازی، با کاستیهایی مواجه شد.
وی تأکید کرد: یکی از درسهای این تجربه آن است که ایمنی فقط به اجرای اولیه یک پروژه وابسته نیست؛ ماندگاری اقدامات کاهش خطر به وجود متولی مشخص، بودجه نگهداری و مشارکت مستمر مردم نیاز دارد. در غیر این صورت، حتی اقدامی که در مرحله نخست بهدرستی اجرا شده است، ممکن است در طول زمان اثربخشی خود را از دست بدهد.
بشیری همچنین گفت: بازسازی مسکن باید با توان مالی خانوارها و امکانات واقعی آنان متناسب باشد. در برخی موارد، افزایش هزینه ساخت یا تغییراتی که خانوادهها در واحدهای جدید ایجاد کردند موجب شد منابع و تسهیلات موجود برای تکمیل ساختمان کافی نباشد. بنابراین تأمین مالی بازسازی باید متناسب با تورم، زمان اجرای پروژه و شرایط اقتصادی خانوار طراحی شود.
وی مشارکت مردم را یکی دیگر از عوامل تعیینکننده دانست و افزود: تجربه حسینآباد نشان داد انتخاب محل جابهجایی، طراحی محیط جدید و حتی نحوه استقرار خانوارها زمانی موفقتر بود که خواستهها و روابط اجتماعی مردم در تصمیمگیری لحاظ شد. حفظ همجواری خویشاوندان و همسایگان در سایت جدید، استفاده از نیروهای بومی و توجه به معیشت و فضاهای جمعی از جمله موضوعاتی بود که در پذیرش بازسازی نقش داشت.
بشیری در جمعبندی تجربه حسینآباد کالپوش تأکید کرد: بازسازی بهتر از قبل نیازمند آمادگی پیشینی، نقشههای خطر، شناسایی مکانهای مناسب برای جابهجایی احتمالی، سازوکارهای روشن برای سوانح انسانساخت و پروژهمحور، شفافیت، هماهنگی دستگاهها، تأمین مالی متناسب با شرایط اقتصادی و مشارکت مردم در تصمیمسازی است.
وی خاطرنشان کرد: بازسازی فقط بازسازی خانه نیست، بلکه «بازسازی زندگی» است و موفقیت آن نباید صرفاً با تعداد واحدهای ساختهشده سنجیده شود؛ پرسش اصلی این است که پس از پایان فرایند بازسازی، چه تعداد از مردم ایمنتر، توانمندتر و برای مواجهه با سانحه بعدی آمادهتر شدهاند.
در بخش پایانی نشست، حاضران و شرکتکنندگان مجازی پرسشها و دیدگاههای خود را درباره امکان تحقق «بازسازی بهتر از قبل» در شرایط محدودیت منابع، نقش سرمایه اجتماعی و مشارکت عمومی، توان نهادی دولت، تأمین مالی بازسازی، لزوم تهیه نقشههای خطر و ارزیابی وضعیت سکونتگاههای روستایی و شهری مطرح کردند و سخنرانان به پرسشهای مطرحشده پاسخ دادند. در این بخش همچنین بر ضرورت بهرهگیری از تجربههای گذشته و جلوگیری از تکرار تصمیمهای مقطعی و غیرهمسو با برنامههای مصوب تأکید شد.
در جمعبندی نشست تأکید شد که ایران برای تحقق رویکرد «بازسازی بهتر از قبل» بیش از آنکه به افزودن پروژههای جدید نیاز داشته باشد، به اجرای منسجم دانش و برنامههای موجود، تعیین مسئولیت روشن دستگاهها، پایبندی به ارزیابی ریسک، مشارکت واقعی مردم، توجه همزمان به کالبد، معیشت و سرمایه اجتماعی و ایجاد ارتباط پایدار میان پژوهش، سیاستگذاری و اجرا نیاز دارد.
شایان ذکر است دویستوپنجاهوهفتمین نشست علمی ـ تخصصی مرکز پژوهشهای توسعه و آیندهنگری روز سهشنبه، ۳۱ شهریورماه ۱۴۰۵، بهصورت حضوری و مجازی در سالن جلسات دکتر حسین عظیمی مرکز پژوهشهای توسعه و آیندهنگری و با همکاری مؤسسه پژوهشی سوانح طبیعی برگزار شد.