تظاهرات ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ از مهم‌ترین حرکت‌های اعتراضی مردم ایران علیه حکومت پهلوی بود که در این تظاهرات برای نخستین بار شعار تشکیل حکومت جمهوری سر داده شد.

 

شرح واقعه

روز ۱۷ شهریور با اعلام دیرهنگام حکومت نظامی، مردم تهران در میدان ژاله(میدان شهدای فعلی) گرد هم آمدند و با شعار (مرگ بر شاه)، (درود بر خمینی) و (همچنین شعار نه شرقی نه غربی جمهوری اسلامی) به تظاهرات پرداختند. گفته شده بیشتر شعارها مرتبط با اسلام و امام خمینی بود.

پس از مدتی نظامیان مردم را به محاصره خود درآوردند. یکی از شخصیت‌های روحانی به نام یحیی نوری که رهبری حرکت مردم را بر عهده داشت با نظامیان به گفتگو و موعظه پرداخت؛ اما درنهایت نظامیان از زمین و هوا شروع به تیراندازی کردند که در پی آن تعداد زیادی از مردم شهید و زخمی شدند. پس از کشتار مردم، درگیری خیابانی گسترده‌ای شکل گرفت و به نقاط دیگر پایتخت سرایت کرد و مراکز دولتی به آتش کشیده شد.

در مناطق جنوبی تهران برای پراکنده کردن جمعیت از بالگردهای نظامی استفاده شد. یک روزنامهٔ اروپایی در این رابطه نوشت: این بالگردها «کوهی از اجساد متلاشی شده» را بر جای گذاردند. در میدان ژاله، تانک‌ها که مردم را محاصره کرده بودند و از پراکنده کردنشان ناتوان بودند شروع به شلیک به سمت مردم کردند. بنا بر نوشتهٔ یک خبرنگار اروپایی، این صحنه به جوخه آتش شبیه بود که در آن افراد مسلح به انقلابیون بی‌حرکت شلیک می‌کردند.

از اوایل بعدازظهر، بازداشت‌های گسترده مخالفان حکومت در شهرهای مختلف آغاز می‌شود. بیشتر آنان ظرف چند روز آزاد می‌شوند.

گفته شده میدان ژاله از همان روز توسط مردم به میدان شهدا تغییر نام یافت.

تعداد شهدا

آمار شهدای ۱۷ شهریور هیچگاه به صورت دقیق مشخص نشد و آمار مختلفی برای آن ذکر شده است. فرمانداری نظامی تهران معتقد بود ۸۷ کشته و ۲۰۵ مجروح از این تظاهرات به جا ماند؛ اما مخالفان حکومت تعداد کشته‌شدگان را بین ۳ تا ۵ هزار نفر اعلام کردند. گفته شده شهدا توسط کامیون‌های ارتش به نقاط خارج شهر منتقل و به صورت دسته‌جمعی دفن شدند. میشل فوکو اندیشمند فرانسوی که به‌عنوان خبرنگار یک روزنامه ایتالیایی به محل حوادث رفته بود، مدعی شد که ۴۰۰۰ تن در این روز هدف گلوله قرار گرفته‌اند. سفیر انگلیس تعداد شهدا را صدها نفر و سفیر آمریکا بیش‌ از دویست‌ نفر اعلام کردند.

واکنش امام خمینی (ره)

امام خمینی که در آن دوران در نجف تبعید بود نیز این کشتار را محکوم کرد و خواهان ادامه مبارزات و پیوستن ارتش به صفوف ملت شد. ایشان در ۲۱ شهریور نیز در پیامی علاوه بر همدردی با خانواده شهدا از مردم خواست تا به تعطیلی و ادامه اعتصابات ادامه دهند؛ چنانکه برای هفتمین روز شهادت شهدای ۱۷ شهریور و چهلم آنان پیام صادر کرده و این روزها را عزای عمومی اعلام کرد. امام خمینی پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران نیز در بزرگداشت سالگرد ۱۷ شهریور پیام‌هایی صادر کرد.

واکنش جهان به جمعه سیاه

گفته شده این واقعه توسط یکی از دانشجویان فیلمبرداری شد و ارسال آن به خارج از کشور و پخش آن سبب واکنش جهانی و ترغیب دانشجویان خارج از کشور برای حمایت از انقلاب شد. انعکاس این رخداد در روزنامه‌ها، رادیو و تلویزیون‌های کشورهای اروپایی با واکنش‌های شدیدی همراه شد و راهپیمایی‌های بزرگی در فرانسه و آلمان علیه رژیم پهلوی و همچنین اعتصاب غذای تعدادی دانشجو در لندن را به‌دنبال داشت. نشریات اروپایی از این کشتار با عنوان سپتامبر سیاه و ۸ سپتامبر خونین یاد کردند.

 

نافرمانی سربازان

گزارش‌هایی از نافرمانی سربازان و فرماندهان در تیراندازی به مردم وجود دارد. یک سرباز وظیفه که به او دستور داده بودند به سوی مردم شلیک کند، ابتدا به فرمانده خود شلیک کرد و سپس خودش را کشت. در نافرمانی دیگری، سه نفر از سربازان وظیفه لشکر گارد شاهنشاهی به نام‌های «قاسم دهقان»، «علی غفوری» و «محمد محمدی» متواری شدند. فردای آن روز محل اختفای این سه سرباز کشف و مهدی محمدی کشته شد.

اهمیت

این روز و این رویداد در میان رویدادهای سال آخر حکومت پهلوی، اهمیت بسیاری داشت. در حقیقت با این کشتار، راه مخالفان و مبارزان برای همیشه از حکومت جدا شد و امکان هرگونه آشتی میان حاکمیت و مردم سلب شد. احساسات مردمی نسبت به ضدیت با شاه، بیش از پیش تحریک شد و موقعیت میانه‌روهایی که به دنبال نوعی مصالحه و سازش بین انقلابیون و سلطنت‌طلبان بودند، تضعیف شد؛ به گونه‌ای که عملاً مردم به دو گروه «انقلابی بنیادی» یا «ضدانقلاب نظامی» تقسیم شدند. از سوی دیگر حمایت‌های بعدی ایالات متحده آمریکا از شاه، سیاست دوگانهٔ آمریکا در قبال ایران را که با تبلیغات سیاسی فشار آمریکا بر شاه برای گسترش فضای باز سیاسی به کلّی منافات داشت، نشان داد.

اعدام قاتلان

با وقوع انقلاب و برپایی دادگاه‌های انقلاب دست‌کم شش افسر و سرباز ارتش به اتهام شرکت مستقیم در رویدادهای ۱۷ شهریور در ساعت ۲ و ۵۰ دقیقه سحرگاه ۲۹ فروردین ۱۳۵۸ اعدام شدند.

 

تعطیلی رسمی

در سال‌های ابتدایی پس از انقلاب، روز ۱۷ شهریور در تقویم جزو تعطیلات رسمی ایران محسوب می‌شد، اما پس از چند سال، این تعطیلی برداشته شد.