معنای جاهلیت در زبان عربی 

جاهلیت در اصطلاح قرآنی و روایی آن مربوط به دوران پیش از اسلام مردم جزیرة العرب بوده است و در مورد معنای آن اختلاف نظر هایی وجود دارد و بسیاری از تاریخ نویسان جهل را به معنای رواج بت پرستی و خشونت و در مقابل حِلم می دانند و نه در مقابل علم 

آداب و رسوم عرب جاهلی 

مهمترین عقیده زشتی که در میان اعراب وجود داشت شرک بود یعنی به جای خدای واحد بت می پرستیدند از دیگر سنت های زشت آنان زنده به گور کردن دختران ، سوت و کف زدن و برهنه شدن در طواف خانه خدا ، شراب خواری و فحشا ، جنگ های بی پایان و پی در پی ، وجود خرافات هایی مثل روشن کردن آتش برای باریدن باران ، طلاق های گوناگون و… بود.

در مقابل این سنت های زشت به خاطر شرایط بادیه نشینی اعراب جاهلی سنت های پسندیده ای نیز داشتند از جمله مهمان نوازی ، کرامت ، وفای به عهد ، شجاعت ، حمایت از محرومان ، احترام به برخی دانش ها مانند ستاره شناسی ، نسب شناسی ، پزشکی و... پس با این وجود نمی توان گفت که مرد جاهلی یا جامعه جاهلی از عقل به دور بودند بلکه می توان گفت نوعی خشونت و عصبیت در جامعه آنان رواج داشت 

شعر جاهلی 

واژه ي ادب : واژه ادب از ریشه کلمه مأدبة به معنی سفره و دعوت به غذا است که در سیر تحولی خود و با گسترش معنا در دوران عباسی به مجموع شعر و نثری که هدف نهایی آن تاثیر گذاری در گوش و ذهن شنونده باشد ادبیات می گویند 

شعر عصر جاهلی شعری است بسیار مستحکم و پر از واژگان مهم در تاریخ ادبیات عربی شعر عرب جاهلی در عین استحکام شعری است بسیار ساده یعنی شاعر جاهلی منبع الهام خود در اشعار را بیشتر محیط اطراف خود قرار می داده و از این روست که می بینیم بیشتر شتر را وصف می کند و اصولا وصف بخش زیادی از شعر جاهلی را در بر گرفته وصف های طولانی در باره جنگ ها و... 

یکی از ویژگی های مهم شعر جاهلی عدم وجود وحدت ارگانیک است به این معنا که شاعر شعر خود را با گریه بر دیار محبوب آغاز می کند و پس از چند بیت این موضوع را رها کرده و به سراغ موضوعی دیگر می رود این چیزی است که به مرور زمان در شعر معاصر عرب کمتر شد یعنی شعر معاصر عرب دارای وحدت موضوع است .

از سوی دیگر شعر جاهلی مایه آشنایی مخاطب با بسیاری از پدیده های تاریخی و اجتماعی را فراهم می آورد و اصولا اعراب چون به جنگ های بی پایان مشغول بودند شرح این جنگ ها را در نوشته هایی با نام ایّام العرب آورده اند .

شعر جاهلی شعری آهنگین است و شاعر سعی می کند درونیات خود را در شعر بیان کند از این رو شعر جاهلی خالی از تصنع و تکلف است شعر جاهلی بیش از این که ناشی از تفکر و تعقل شاعر باشد ناشی از بداهه پردازی های اوست در این جا بد نیست اشاره کنیم که چرا اساسا عرب جاهلی برای بیان اهداف خود سراغ سرودن شعر می رفته است و نثر جاهلی کمتر بوده است زیرا شعر به دلیل آهنگین بودن راحت تر به خاطر سپرده می شد و راویانی بودند که این شعر ها را سینه به سینه نقل می کردند تا این اشعار به دست ما رسیده البته باید گفت که بیشتر آنچه از شعر جاهلی گفته شده از میان رفته و فقط بخش محدودی به دست ما رسیده است که مربوط به 150 سال قبل از اسلام است و این جا شایسته است بگوییم که این اشعاری که سینه به سینه نقل می شدند گاهی به سبب اغراض شخصی یا سیاسی کم یا زیاد می شدند از این روست که دکتر طه حسین اساسا صحت شعر جاهلی را زیر سوال می برد که در پاسخ باید گفت شاید صحت برخی اشعار محل بحث باشد اما صحت کل اشعار و شاعران جاهلی محل بحث نیست .

معلقات سبع 

از مشهورترین نوشته‌ها و گفتاره‌های عربِ پیش از اسلام در شعر   فصیح است. قصایدی بسیار زیبا، پربار و پرمعنا که هر یک از آنها معنی ویژه‌ای دربردارد. گویندگانِ این قصاید به «شعراء المُعَلَّقات السَبع» یعنی اصحاب معلقاتِ سبع معروف هستند. و اصحاب معلقاتِ سبع هفت تن از شاعرانِ روزگار جاهلیت عرب (پیش از مسلمان شدن) بودند، که هر یک قصیده‌ای غرّا سروده‌اند. ماجرای آویختن این اشعار از دیوار کعبه ادعای بی‌دلیلی است، و به دلیل این‌که این ادعا بسیار آهنگین است به سرعت مشهور شده‌است.

البته محققان تا 10 قصیده را نیز ذکر کرده اند که به معلقات عشر معروف است و بارها چاپ و به فارسی نیز ترجمه شده است .

مشهورترین «معلقات سبع» عبارتند از:

 

- قفا نبک من ذکری حبیب و منزلِ، «امرؤالقیس بن حُجر الکِندی

- هل غادر الشعراء من متردمِ، «عنترة بن شداد العبسی

- أمن أم أوفی دمنة لم تکلم، «زهیر بن أبی سلمی المزنی.

- ألا هبی بصحنک فاصبحینا، «عمرو بن کلثوم التغلبی

- آذتنا ببینها أسماء، «حارث بن حلزه یشکری

- عفت الدیار محلها ومقامها، لبید بن أبی ربیعه عامری

- لخولة أطلال ببرقة ثهمد، «طرفه بن العبد».

مهمترین شاعر دوران جاهلیت

سرآمد شعرای عهد جاهلی امرء القیس کندی است که در سال 540 میلادی در گذشت، و اسلام را درک نکرد. مشهورترین اشعار وی قصیده ناب اوست که با الفاظ و تعبیرات نغز و دل انگیز و پرسوز و گداز سروده شده و با این بیت آغاز می گردد:

قفا نبک من ذکری حبیب و منزل

بسقط اللوی بین الدخول فحومل

 

یعنی: همرهان لحظه ای درنک کنید تا من به یاد یار سفر کرده و سرمنزل او بگریم و ریگستان میان «دخول» و «حومل» را از سرشک دیدگانم سیراب سازم 

جمع بندی 

معنای جاهلیت نوعی رواج بت پرستی و خشونت در میان اعراب بوده و این هرگز به این معنا نیست که آنان به علم توجه نداشتند و یا دور از تعقل بودند. 

جاهلیت نیز مانند هر دوره دیگری از ادبیات هم ویژگی های بد دارد و هم ویژگی های خوب دین مبین اسلام ویژگی های بد را از میان برداشت و در عوض ویژگی های خوب را حفظ کرد. 

شعر جاهلی شعری است بسیار با ارزش از لحاظ تاریخی و از سوی دیگر شعری ساده و بی تکلف است و خواننده را با تصویر های زیبا و وصف های دقیق آشنا می کند در واقع شعر جاهلی از ابتدا تا انتها نوعی تصویر سازی است که مخاطب را همراه خود می کند .

ملقات سبع از سروده های مشهور هف شاعر سر شناس است که معروف ترین آنان امرء القیس است که قصیده قفا نبک را سروده است 

 

* کارشناسی ارشد زبان و ادبیات عربی دانشگاه شهید بهشتی