دکتر ابوالفضل صالح در گفتوگو با ایسنا، تنگه هرمز به عنوان تنها گذرگاه طبیعی میان خلیج فارس و دریای عمان را یکی از مهمترین آبراهههای جهان از منظر حملونقل انرژی و تجارت دریایی توصیف کرد و گفت: بخش عمده صادرات نفت و گاز کشورهای حاشیه خلیج فارس و حجم عظیمی از تردد کشتیهای نفتکش، کانتینری و تجاری از این مسیر عبور میکند و در عین حال، این منطقه صرفا یک کریدور دریایی بینالمللی نیست، بلکه یکی از حساسترین و ارزشمندترین زیستبومهای دریایی ایران را در خود جای داده است. تمرکز بالای فعالیتهای دریانوردی در مجاورت زیستگاههای حساس ساحلی و دریایی، تنگه هرمز را به منطقهای تبدیل کرده است که مدیریت آن نیازمند توجه همزمان به ملاحظات اقتصادی، امنیتی و زیستمحیطی است.
وی به بیان ویژگیهای هیدرودینامیکی و تبادل آب در تنگه هرمز پرداخت و با بیان اینکه گردش آب در تنگه هرمز تحت تأثیر تبادل دو توده آب با ویژگیهای فیزیکی متفاوت قرار دارد، اظهار کرد: در لایههای سطحی و میانی، آب نسبتا کمشور دریای عمان وارد تنگه هرمز شده و از بخش شمالی تنگه به سمت داخل خلیج فارس حرکت میکند. در مقابل، آب بسیار شور خلیج فارس که در اثر تبخیر شدید شکل گرفته است، در لایههای زیرین از خلیج فارس خارج شده و به سمت دریای عمان جریان مییابد. این ساختار دولایهای تبادل آب، یکی از مهمترین ویژگیهای اقیانوسشناختی تنگه هرمز محسوب میشود.
توزیع شوری و سرعت جریان برای زمستان (JFM) و تابستان (JAS)، در لایه.های بالایی (پانلهای بالایی) و لایههای پایینی (پانلهای پایینی) در منطقه تنگه هرمز
صالح ادامه داد: مطالعات میدانی و نتایج مدلسازیهای عددی نشان میدهد که در نیمه ایرانی تنگه هرمز، جریان غالب سطحی به سمت داخل خلیج فارس است. بخشی از این جریان از طریق تنگه خوران میان قشم و سرزمین اصلی عبور کرده و بخش دیگر از جنوب جزیره قشم وارد آبهای داخلی خلیج فارس میشود. از سوی دیگر، خروج آب شور خلیج فارس عمدتا در بخشهای جنوبی و در لایههای عمیقتر تنگه صورت میگیرد. شدت این تبادل آب نیز در طول سال ثابت نیست و در فصل گرم سال به بیشترین مقدار خود میرسد، در حالی که در ماههای سرد سال ضعیفتر میشود.
توزیع تابستانی و زمستانی سرعت جریان و شوری در ترنسکت شرق تنگه هرمز، خط قرمز نشان داده شده در شکل بالا (۲۶ درجه شمالی)
رئیس پژوهشکده علوم اقیانوسی پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی با بیان اینکه جهت غالب جریانهای سطحی در نیمه شمالی تنگه هرمز سبب میشود که بخش مهمی از آلایندههای وارد شده به منطقه به سمت سواحل ایران منتقل شوند، اضافه کرد: به همین دلیل، هرگونه آلودگی ناشی از تردد شناورها، شامل نشت نفت و فرآوردههای نفتی، تخلیه فاضلاب، رهاسازی پسماندها، تخلیه آب توازن کشتیها و یا آلودگیهای ناشی از حوادث دریایی میتواند توسط جریانهای ورودی به سمت زیستگاههای ساحلی و فراساحلی ایران هدایت شود. این ویژگی، تنگه هرمز را از منظر مدیریت آلودگی به منطقهای بسیار حساس تبدیل کرده است؛ زیرا پیامدهای زیستمحیطی فعالیتهای دریایی الزاماً در محل وقوع حادثه باقی نمیمانند و میتوانند در مناطق گستردهای از سواحل شمالی تنگه ظاهر شوند.
زیستگاههای حساس در شمال تنگه هرمز
وی سواحل و جزایر شمالی تنگه هرمز را از مهمترین کانونهای تنوع زیستی دریایی ایران دانست و یادآور شد: آبسنگهای مرجانی اطراف جزایر "لارک"، "هنگام" و "قشم" از جمله مهمترین زیستگاههای مرجانی کشور هستند که نقش کلیدی در حفظ تنوع زیستی و پشتیبانی از ذخایر آبزیان دارند. این زیستگاهها در برابر آلودگیهای نفتی، افزایش کدورت آب و ورود مواد سمی حساسیت بالایی دارند و آسیبدیدگی آنها میتواند پیامدهای بلندمدتی برای اکوسیستم منطقه به همراه داشته باشد.
صالح ادامه داد: در کنار این زیستگاهها، جنگلهای حرا در شمال تنگه هرمز و بهویژه در محدوده تنگه خوران میان جزیره قشم و سرزمین اصلی قرار دارند. این جنگلها بزرگترین رویشگاه مانگرو در ایران را تشکیل میدهند و علاوه بر ارزش اکولوژیکی، در تثبیت رسوبات، جذب کربن، حفاظت از خط ساحلی و فراهم کردن زیستگاه برای گونههای متعدد جانوری نقش مهمی ایفا میکنند. نزدیکی این زیستگاههای ارزشمند به مسیرهای پرتردد کشتیرانی، آسیبپذیری آنها را در برابر آلودگیهای دریایی افزایش داده است.
رئیس پژوهشکده علوم اقیانوسی پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی با تاکید بر اینکه بررسیهای انجام شده در تنگه هرمز و بخش غربی دریای عمان نشان دهنده وجود نواحی با غلظتهای نسبتا بالای فلزات سنگین و آلودگیهای نفتی در رسوبات بستر دریاست، اظهار کرد: بخشی از این الگو را میتوان با ترافیک سنگین دریایی و فعالیت مستمر شناورها در منطقه مرتبط دانست. با این حال، شرایط هیدرودینامیکی و رسوب شناختی منطقه نیز در شکلگیری این کانونهای آلودگی نقش مهمی ایفا میکنند.
وی افزود: در بسیاری از بخشهای تنگه هرمز، رسوبات بستر از ذرات بسیار ریز سیلتی و رسی تشکیل شدهاند. این ذرات به دلیل سطح ویژه بالا، ظرفیت زیادی برای جذب و نگهداری آلایندههای محلول و ذرهای دارند. در نتیجه، آلایندههایی که در ستون آب پراکنده میشوند، به مرور زمان به ذرات معلق متصل شده و در نواحی با انرژی هیدرودینامیکی کمتر تهنشین میشوند. این فرایند میتواند باعث شکلگیری نقاط داغ آلودگی در بستر دریا شود؛ مناطقی که به عنوان مخازن بلندمدت آلودگی عمل کرده و در شرایط خاص دوباره آلایندهها را وارد محیط آبی میکنند.
صالح به مخاطرات زیست محیطی تنگه هرمز اشاره کرد و یادآور شد: پیامدهای آلودگی دریایی در تنگه هرمز تنها به زیستگاههای طبیعی محدود نمیشود، بلکه وجود آبشیرینکنها، تأسیسات صنعتی، بنادر، مراکز آبزیپروری و زیرساختهای ساحلی متعدد در سواحل شمالی تنگه هرمز سبب شده است که هرگونه آلودگی گسترده دریایی به سرعت به یک چالش اقتصادی و اجتماعی نیز تبدیل شود. به ویژه در شرایطی که وابستگی مناطق ساحلی به آبشیرینکنها در حال افزایش است، حفاظت از کیفیت آب دریا اهمیت راهبردی بیشتری پیدا میکند.
الزامات مدیریت ترافیک دریایی
رییس پژوهشکده علوم اقیانوسی پژوهشگاه اقیانوسشناسی تاکید کرد: ویژگیهای خاص هیدرودینامیکی تنگه هرمز نشان میدهد که مدیریت ترافیک دریایی در این منطقه باید فراتر از ملاحظات ایمنی کشتیرانی باشد و ملاحظات زیستمحیطی را نیز در بر گیرد. استفاده از مسیرهای بهینه تردد متناسب با جهت جریانهای غالب، کنترل تخلیه آب توازن و فاضلاب شناورها، محدودسازی لنگراندازی در مجاورت زیستگاههای حساس، توسعه سامانههای پایش آلودگی و تقویت آمادگی برای مقابله با نشت نفت از جمله اقداماتی هستند که میتوانند خطرات زیستمحیطی ناشی از تردد دریایی را کاهش دهند.
وی اظهار کرد: با توجه به اینکه بخش عمده آثار آلودگیهای دریایی در نهایت متوجه سواحل و زیستگاههای ایرانی خواهد بود، ایران ناگزیر است نقش فعالی در مدیریت و پایش تردد شناورها در این آبراهه ایفا کند. حفاظت از تنگه هرمز تنها به معنای حفاظت از یک مسیر کشتیرانی بینالمللی نیست، بلکه حفاظت از مجموعهای از ارزشمندترین اکوسیستمهای دریایی کشور و صیانت از زیرساختهای حیاتی ساحلی است که امنیت زیستمحیطی و اقتصادی مناطق جنوبی ایران به آنها وابسته است.