به گزارش خبرآنلاین، در حالی که نقشههای مهندسی، از پیشروی آرام اما بیرحمانه زمین در اعماق خود خبر میدهند، انتشار خبر «اطلس محرمانه فرونشست» پرده از واقعیتی تلخ برداشت: ایران در حال فرو نشستن است و در این میان، تنها گیلان است که هنوز پاهایش بر زمینی سفت استوار مانده. سخنان اخیر رئیس سازمان نقشهبرداری کشور، فراتر از یک گزارش آماری، هشداری صریح برای سرزمینی است که در آن «کرمان» رکورددار فرونشست شده و «گلستان» با بزرگترین پهنه درگیر، در آستانه یک تغییر اقلیمی و ساختاری بازگشتناپذیر قرار دارد. اما چرا گزارشهای دقیق این فاجعه ملی همچنان در پوشش محرمانگی باقی مانده است؟
از کویر کرمان تا گلستان؛ جغرافیای ناپایدار ایران
طبق اظهارات سید اسکندر صیدایی، رئیس سازمان نقشهبرداری، اکنون تصویری واضح اما نگرانکننده از وضعیت زیرساختی کشور در قالب «اطلس فرونشست» ترسیم شده است. کارشناسان بارها هشدار دادهاند که نرخ فرونشست در ایران، چندین برابر میانگین جهانی است. بر اساس دادهها، در حالی که میانگین فرونشست سالانه در جهان حدود ۴ میلیمتر گزارش میشود، در برخی دشتهای ایران شاهد فروپاشی خاک با نرخ بیش از ۲۰ سانتیمتر هستیم.
انتخاب استان کرمان به عنوان رکورددار فرونشست، ریشه در دههها برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی برای باغات پسته و صنایع سنگین دارد. اما نکته غافلگیرکننده، وضعیت استان گلستان است؛ استانی شمالی که برخلاف تصور عمومی از اقلیم مرطوب، اکنون بزرگترین پهنه فرونشست کشور را به خود اختصاص داده است. این موضوع نشان میدهد که بحران از مناطق خشک عبور کرده و به قلب اراضی حاصلخیز شمال کشور نفوذ کرده است؛ جایی که تغییر کاربری اراضی و حفر چاههای غیرمجاز، تعادل هیدرولیکی زمین را به هم زده است.
گیلان؛ تنها بازمانده در اطلس بحران
در نقشه رنگارنگ ایران که حالا اکثر نقاط آن با رنگهای هشداردهنده (زرد تا قرمز) پوشیده شده، گیلان تنها لکهای است که هنوز از این بلای انسانساخت در امان مانده است. معتقدند تراکم بالای بارشها و تراز مثبت آبهای زیرزمینی در این استان، مانع از فشرده شدن لایههای خاک شده است. با این حال، کارشناسان هشدار میدهند که این «امنیت موقتی» نباید منجر به غفلت مدیران شود؛ چرا که با افزایش فشار جمعیت و انتقال صنایع به شمال، گیلان نیز میتواند در آیندهای نزدیک به سرنوشت گلستان دچار شود.
نکته جالب در گزارش جدید رئیس سازمان نقشهبرداری این است که به گفته اسکندر صیدایی، اطلس فرونشست کشور تهیه شده و حالت محرمانه دارد و در اختیار مراجع ذی ربط قرار گرفته است.
محرمانه ماندن اطلس فرونشست، اگرچه ممکن است با هدف جلوگیری از تنشهای اجتماعی یا افت ارزش املاک در مناطق بحرانی باشد، اما از نگاه تحلیلگران، مانعی بزرگ بر سر راه شفافیت و مطالبهگری عمومی است. فرونشست زمین برخلاف زلزله، پدیدهای تدریجی است که زیرساختهای حیاتی، خطوط انتقال انرژی و میراث تاریخی (بهویژه در اصفهان و یزد) را به شکلی خاموش نابود میکند.
بحران یا فاجعه ملی
گزارش سازمان نقشهبرداری نشان میدهد که ایران با یک چالش تمدنی روبروست. وقتی تنها یک استان از ۳۱ استان کشور در وضعیت سفید قرار دارد، دیگر نمیتوان از «بحران» سخن گفت؛ ما در میانه یک «فاجعه ملی» ایستادهایم. شفافسازی دادههای اطلس فرونشست و تبدیل آن از یک سند محرمانه به یک پیوست اجرایی برای طرحهای توسعهای، تنها راه باقیمانده برای نجات آن بخشهایی از خاک است که هنوز به عمق زمین فرو نرفتهاند.