زهره بزرگمهری، از کارشناسان مرمت، چهره ماندگار میراث فرهنگی و عضو شورای راهبردی میراث فرهنگی، در گفتوگو با ایسنا، درباره تصمیم وزارت میراث فرهنگی درباره آغاز مرمت فوری آثار تخریب شده و جلساتی که شورای راهبردی در این زمینه برگزار کرده است، توضیح داد: من هر دو هفته یکبار، بهعنوان یکی از اعضای اصلی هیات راهبردی، در این جلسات شرکت میکنم. این جلسات با عنوان هیات راهبردی با حضور جناب وزیر برگزار میشود و در آن، مسائل گوناگون میراث فرهنگی از سه حوزه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، مورد بررسی قرار میگیرد. پیش از عید؛ یعنی حدود اوایل اسفند، با اینکه هنوز جنگ بهطور رسمی آغاز نشده بود، اما احساس میکردیم شرایطی در پیش است. با وجود اینکه گردشگری متحمل خسارتهای زیادی میشد و شد، چون در شرایط جنگی طبیعی است که کسی سراغ گردشگری نرود، اما تصمیم بر این بود که دستکم آثار را نجات بدهیم، که همین هم بسیار مهم بود.
این مرمتگر ادامه داد: در جلسات این شورا، که حتی اخیرا یکی از این جلسات در سعدآباد، به عنوان یکی از مکانهای آسیبدیده برگزار شد تا از نزدیک تخریبها را ببینیم و ارزیابی کنیم که وضعیت به چه صورت است، وزیر دستور آغاز مرمتهای فوری را صادر کردند.
عضو شورای راهبردی میراث فرهنگی درباره اینکه ورود به مرمتهای اضطراری چگونه است و آیا اقدام فوری در این شرایط ضروری است؟ توضیح داد: قطعاً مرمت اضطراری، واجب و کاملاً ضروری است. درباره مرمت فوری هم اجازه بدهید یک مثال بزنم؛ در تمام بخشهایی که شامل آینهکاری، گچبری، نقاشیهای سقفی و سایر تزیینات است و بر اثر آسیب از سقف فرو ریختهاند، نخستین اقدام در حد اضطرار این است که این اجزا بهدقت جداسازی و شمارهگذاری شوند. تا جایی که امکان دارد، قطعاتی که سالم ماندهاند باید برای بازگرداندن به جای اصلیشان حفظ شوند. این مرحله، در واقع نخستین و اساسیترین گام در آغاز مرمت است. جمعآوریها به این صورت نیست که با بیل و خاکانداز بیاییم و بگوییم اینها شکستهاند و باید جمع شوند. اصلاً چنین رویکردی وجود ندارد.
این متخصص مرمت افزود: در سعدآباد، کار بهصورت بسیار دقیق در حال انجام است. قطعات کوچک را یکییکی شمارهگذاری و جمعآوری میکنند. سپس این قطعات دستهبندی میشوند و مورد بررسی قرار میگیرند. تازه در این مرحله است که مشخص میشود هر بخش از چه نوع ملات، چه نوع شیشه یا چه نوع نقاشیای تشکیل شده و باید با چه روشی مرمت شود. مرمت اضطراری در واقع به معنای جلوگیری از تخریب بیشتر است. همانطور که گفتم، مثلاً نصب پنلها برای جلوگیری از وارد آمدن ضربههای بعدی.
بزرگمهری در پاسخ به این پرسش که با توجه به درخواستهایی که از یونسکو و سایر سازمانهای بینالمللی برای تهیه گزارش و پیگیری حقوقی شده، آیا باز هم لازم است مرمت فوری آغاز شود، در حالی که هنوز این هیاتها برای بررسی نیامدهاند؟ اظهار کرد: ما در حال انجام اقدامات مقدماتی هستیم، چه آنها بیایند و چه نیایند. این اقدامات شامل دستهبندی، شمارهگذاری و مستندسازی است. قوانین بینالمللی هم به این صورت نیست که مثلاً نهادی مانند یونسکو بیاید و ایراد بگیرد که چرا چنین کاری انجام شده است. وقتی همه چیز مستند باشد، این قطعات گچ، این شمارهها، این اندازهها، کاملاً روشن است که چه فرایندی طی شده است. ما بر اساس اصول و ضوابط بینالمللی عمل میکنیم، بنابراین جای نگرانی وجود ندارد.
به تازگی بیانیهای از سوی جامعه مرمتگران ایران منتشر شده که در آن برای مشارکت در مرمتهای فوری اعلام آمادگی شده است. در این بیانیه همچنین به مسئله بیکاری برخی مرمتگران در دوران جنگ اشاره شده است، که این پیشکسوت میراث فرهنگی درباره این وضعیت و اینکه تا چه حد میتوان از این ظرفیت استفاده کرد، به ایسنا گفت: آن دسته از مرمتگرانی که در مجموعه میراث فرهنگی مشغول به کار هستند، به دلیل ماهیت اداری شغلشان، چندان بیکار نشدهاند. حقوقشان برقرار است و در همین فرآیندهای فعلی، از جمله جمعآوری، مستندسازی و جلوگیری از تخریب بیشتر، فعال هستند. اتفاقاً وقتی من به سعدآباد رفتم، نسبت به گذشته جنبوجوش بسیار بیشتری دیدم. چون همانطور که گفتم، این کارها بسیار ریز و دقیق است؛ عکاسی از تمام بخشها، تهیه مدارک، ترسیم کروکیها و ثبت جزئیات. بنابراین نهتنها بیکار نیستند، بلکه حجم کارشان چندین برابر شده است.
او افزود: اما مرمتگران خارج از بدنه میراث فرهنگی، که معمولاً با دانشگاهها یا بهصورت قراردادی همکاری میکردند، شرایط متفاوتی دارند. پیش از این، پروژههایی را بهصورت پیمانکاری میگرفتند، البته زیر نظر مستقیم وزارت میراث فرهنگی، اما در شرایط فعلی، بهدلیل وجود خطر، حتی خود این افراد هم تمایل چندانی برای ورود به پروژهها ندارند. تا زمانی که مستندسازی کامل انجام نشود، اصولاً نمیتوان پروژهای را به گروهی واگذار کرد. شرایط واقعاً خطرناک است. حتی زمانی که من برای بازدید میرفتم، تأکید میکردند که حتماً از کلاه ایمنی استفاده کنم، چون احتمال ریزش ناگهانی قطعات از سقف وجود دارد، و واقعاً هم همینطور بود. بسیاری از تیرها و سازهها آسیب دیدهاند و وضعیت ناپایداری دارند.
بزرگمهری اظهار کرد: به نظر من، اگرچه در برخی بخشها ممکن است بیکاری وجود داشته باشد، اما در حوزه مرمت، این مسئله بسیار کمتر است، بهمراتب کمتر از سایر حوزهها. بهمحض پایان جنگ، که امیدوارم هرچه زودتر رخ دهد، حجم کار برای مرمتگران حتی بیشتر هم خواهد شد. بنابراین اگر بخواهید درباره بیکاری در دوران جنگ بررسی کنید، شاید بهتر باشد به سراغ سایر حوزهها بروید، هرچند این مسئله بهطور کلی یکی از پیامدهای مهم همه جنگها در جهان است.