پروندهٔ ثبت جهانی ماسوله در سال ۲۰۲۳، در اجلاس کمیتهٔ میراث جهانی یونسکو در ریاضِ عربستان، با ایراداتی از سوی یونسکو مواجه شد. ابهامات علمی پرونده، شرایط سیاسی بین المللی حاکم بر آن سال و همزمانی طرح دو پرونده از ایران در آن اجلاس، فرایند رایزنی و کسب رأی را تا حد زیادی دشوار کرده بود.
اما اهتمام من و همکارانم از همان سال بر احقاق حق ایران در جهت ثبت جهانی این اثر بوده و هست؛ به لطف الهی، در همان اجلاس و در پی رایزنیهای فنی انجامشده میان هیات ایرانی و ایکوموس ـ بهعنوان نهاد ارزیاب یونسکو در بررسی پروندههای ثبت جهانی ـ مقرر شد پروندهٔ ثبت جهانی ماسوله با لحاظ ملاحظات فنی جدید، برای بررسی مجدد با حفظ سهمیه به یونسکو ارسال شود. در سال بعد، ایران بهصورت مستقیم وارد مذاکرات فنی با ایکوموس جهانی شد.
در همین چارچوب، هیأتی از ایکوموس جهانی در سال ۲۰۲۴ بهمنظور بازدید میدانی و ارائهٔ نظر کارشناسی و مشورتی دربارهٔ پروندهٔ ماسوله به ایران سفر کرد.
در همان سال، نظر مشورتی ایکوموس جهانی دریافت شد و بر اساس آن، بهمنظور تبیین بهتر علمی و روشنتر کردن ارزشهای برجستهٔ جهانی ماسوله، هیأتی باستانشناسی از آکادمی علوم باستانشناسی چین، بهصورت مشترک و با همراهی موزهٔ ملی ایران، از ماسوله بازدید کرده و گزارش کارشناسی جامعی دربارهٔ ارزشهای این محوطه ارائه داد.
در ادامهٔ این روند، یک هیأت مشترک بینالمللی نیز کاوشهای تکمیلی باستانشناسی را در ماسوله انجام داد. نتایج این مطالعات درخشان بوده و بهروشنی بر ارزشهای ماسوله، بهویژه در حوزهٔ تاریخ تولید سنتی آهن و ریشههای تاریخی توسعه و شکلگیری این شهر بر پایهٔ صنعت باستانی آهن، صحه میگذارد.
در بازنگری جدید، پروندهٔ ثبت جهانی ماسوله بر محور تاریخ صنعت باستانی آهن، تجارت و بازرگانی آهن در این منطقه و اهمیت آن در مقیاس منطقهای و غرب آسیا متمرکز شده است؛ موضوعی که جایگاه ویژهٔ ماسوله را از این منظر بهخوبی نشان میدهد.
عنوان پروندهٔ ثبت جهانی ماسوله در این بازنگری جدید به شرح زیر تعیین شده است: « منظر فرهنگی ماسوله و محوطههای باستانی فلزگری آهن مرتبط با این منظر » فرایند کاری پیش روی پرونده به این صورت برنامهریزی شده است:
۱. ارزیابی میدانی پرونده در تابستان سال ۱۴۰۵ توسط ارزیاب ایکوموس جهانی انجام خواهد شد؛
۲. چندین جلسه مجازی و حضوری دیگر میان کارشناسان ایران و ایکوموس در جهت رفع ابهامات احتمالی برگزار خواهد شد.
۳. و نهایتا تصمیمگیری دربارهٔ ثبت جهانی ماسوله در تابستان ۱۴۰۶ و در چارچوب کمیتهٔ میراث جهانی یونسکو صورت خواهد گرفت.
بیتردید، در کنار ضرورت تبیین هرچه دقیقتر و علمیتر ارزشهای برجستهٔ جهانی ماسوله ـ که طی چند سال گذشته با همراهی کارشناسان بینالمللی دنبال شده است ـ مشارکت فعال جامعهٔ محلی، ساکنان و اهالی ماسوله نقشی تعیینکننده در تسهیل و موفقیت فرایند ثبت جهانی این میراث ارزشمند خواهد داشت.
این نوید را باید از اکنون به ملت شریف ایران داد که انشاالله در آیندهای نزدیک شاهد برگزاری جشن ثبت جهانی ماسوله باشیم.
* نویسنده و استاد دانشگاه