«فلسفۀ درد»؛ آرنه یوهان وِتلِسِن؛ ترجمه محمد کریمی؛ نشر نو فهمیدن درد آسان نیست!

دکتر علی غزالی‌فر*،   4000504102 ۱ نظر، ۰ در صف انتشار و ۰ تکراری یا غیرقابل انتشار

فهمیدن درد کار راحتی نیست و این‌جاست که پای فلسفه به ماجرا باز می‌شود. با وجود این، نمی‌بینیم کتاب‌هایی را که به این موضوع پرداخته باشند. «فلسفۀ درد» از معدود کتاب‌های این حوزه است و در زبان فارسی هم فعلاً یگانه منبع به شمار می‌آید

«فلسفۀ درد»

نویسنده: آرنه یوهان وِتلِسِن

مترجم: محمد کریمی

ناشر: فرهنگ نشر نو، چاپ سوم 1399

204 صفحه، 36000  تومان

 

****

 

در رمان تحسین‌شدۀ جاشوا فریس، با نام «بی‌نام»، می‌خوانیم که «تیم» به بیماری نادر و بی‌نام‌ونشانی مبتلا می‌شود به نام مه مغزی. تیم دردهای ذهنی و عصبی خود را به این صورت توصیف می‌کرد که افکارش چسبندگی خود را از دست داده‌اند و اعصابش جرینگ‌جرینگ می‌کنند. دربارۀ دردهای جسمانی‌اش هم می‌گفت که در ماهیچه‌هایش ولوله‌ای دائمی هست و طرف چپ بدنش انگار شناور است. بعضی روزها هم نفسش مثل گلوله‌ای در گلویش گیر می‌کرد. کسی نمی‌فهمید منظورش چیست. توصیفات پزشکی را برای او توضیح دادند، اما او آن‌ها را دقیق و روشن نمی‌دانست. از او پرسیدند: «وقتی می‌گویی نفست گلوله شده، یعنی این‌که نفست بالا نمی‌آید؟» جواب داد: «نه، یعنی نفسم گلوله شده.»

همین‌که درد از حالت عادی خارج شود یا حتی همان درد متعارف را بخواهیم دقیق توصیف کنیم، در فهمیدن و فهماندنش به مشکل برمی‌خوریم. وقتی توصیف درد این‌قدر سخت است، پس اصلاً چگونه می‌توان آن را فهمید؟ فهمیدن درد کار راحتی نیست و این‌جاست که پای فلسفه به ماجرا باز می‌شود. با وجود این، نمی‌بینیم کتاب‌هایی را که به این موضوع پرداخته باشند. «فلسفۀ درد» از معدود کتاب‌های این حوزه است و در زبان فارسی هم فعلاً یگانه منبع به شمار می‌آید.

البته خوانندۀ سخت‌گیری که برای اولین بار عنوان کتاب را می‌بیند، هیچ بعید نیست که گمان کند اسم کتاب از آن نام‌های فانتزی است که برای جلب مشتری انتخاب شده است. حق دارد! امروزه واژۀ «فلسفه» را به هر چیز مربوط و بی‌ربطی می‌چسبانند و کتاب‌های فلسفۀ فلان و فلسفۀ بهمان بیرون می‌دهند. اما این تصور دربارۀ این کتاب درست نیست. این کتاب واقعاً و جداً فلسفی است. خوشبختانه یا بدبختانه خیلی هم فلسفی است، به‌حدی که تقریباً می‌توان آن را اثری تخصصی دانست. یعنی اگر کسی خوب با فلسفه آشنا نباشد، در مطالعۀ این اثر به دردسر می‌افتد.

اما فهمیدن فلسفی درد چه فایده‌ای دارد؟ فوایدش نه کم است و نه کم‌ارزش. فهمیدن عمیقِ درد، آن را تخفیف می‌دهد، معنادارش می‌سازد و حتی – شاید عجیب به نظر برسد – گاهی لذت‌بخش می‌سازد. برخی از فیلسوفان لذت را نبود درد تعریف کرده‌اند. بر این اساس، درد و لذت به هم گره می‌خورند و در واقع دو روی یک سکه می‌شوند. نیچه اصلاً پربیراه نمی‌گفت آن‌جا که می‌نویسد: «لذت و ناخشنودی چنان به هم وابسته‌اند که اگر کسی قصد حداکثر بهره‌مندی از لذت را داشته باشد ناگزیر است بیش‌ترین مقدار ممکن از ناخوشنودی را بچشد. انتخاب با شماست: یا کم‌ترین ناخوشی ممکن و به عبارت دیگر، نداشتن درد و غم یا بیش‌ترین ناخوشی ممکن به عنوان تاوان خوشی‌ها و شادی‌های مفرط که تا امروز به‌ندرت کسی لذت آن را چشیده است. اگر راه اول را انتخاب می‌کنید، یعنی اگر می‌خواهید رنج‌های انسانی را کاهش دهید، بسیار خوب! باید همین‌طور توان شادمانی خود را هم کاهش دهید!» و استاندال هم می‌افزاید: «اگر اکراه دارید که رنج خود را حتی یک ساعت تحمل کنید و دائماً از هر نوع بدبختی حذر می‌کنید، اگر هرگونه بدبختی و رنج را شر منفوری می‌دانید که باید نابود شود (چون ضعفی در زندگی است)، در آن صورت شما در قلب خود پیرو مذهب راحت‌طلبی هستید. متأسفانه شما موجودات راحت‌طلب و ساده‌لوح چیز زیادی دربارۀ شور و نشاط انسان نمی‌دانید! زیرا خوشبختی و بدبختی دو خواهر دوقلو هستند که با هم بزرگ می‌شوند، یا در مورد شما با هم کوچک می‌مانند.» خلاصه آن‌که وجود درد برای وجود لذت لازم است و برای فهم خوشبختی و معنای زندگی فهم درد ضرورت دارد.

درد یکی از ده‌ها یا صدها موضوعات زندگی نیست، بلکه به یک معنا ویژگی خود زندگی به شمار می‌آید. درد در کل زندگی تزریق شده است. محال است زندگی بدون درد سپری شود. منظور این نیست که در طول زندگی با اتفاقات یا شرایط دردناکی روبه‌رو می‌شویم.  این بدیهی است. مسئله این است که روی هر جزء از زندگی که انگشت بگذاریم، می‌توانیم درد را حاضر ببینیم؛ کم یا زیاد. در هر لحظه و در هر شرایطی می‌توانیم زندگی‌مان را بکاویم و چیزی پیدا کنیم تا درد بِکِشیم. جالب است که نه‌فقط در بیداری، بلکه گاهی حتی در خواب‌های‌مان نیز درد را تجربه می‌کنیم. بنابراین فهم درد فهم یکی از لایه‌ها یا ابعاد فراگیر زندگی است. فلسفۀ درد هم نوعی فلسفۀ زندگی می‌شود.

ایدۀ مرکزی نویسنده این است که درد چیزی منفی است. اما منفی بودن درد، منفی نیست! اگر منفی بودن درد را منفی تلقی می‌کنیم، صرفاً به این دلیل است که آن را منفی تفسیر کرده‌ایم. لذا می‌توانیم تفسیری دیگر از منفی بودن درد داشته باشیم؛ تفسیری که منفی بودن درد را بدل به چیزی مثبت یا سازنده کند. در این صورت دیگر در پی این نخواهیم بود که، همیشه و همه جا، هر گونه دردی را از میان برداریم. برای این منظور، نویسنده هم به سراغ انواع دردها می‌رود و هم به سراغ انواع تفسیرها. همه جا نیز دیدگاه خودش را مطرح می‌کند. یعنی این کتاب صرف گزارش آراء و نظریات دیگران نیست، بلکه نویسنده می‌خواهد، با مواجهه‌ای فیلسوفانه و نقادانه، موضع‌گیری داشته باشد و دیدگاه خاص خودش را تقویت کند.

نویسندۀ نروژی هم درد جسمانی (شکنجه و بیماری) را بررسی می‌کند و هم درد روانی. البته بیشتر بر نوع اخیر تأکید می‌کند. از این رو، بیشتر مباحث به این نوع اختصاص دارد. به‌علاوه، امروزه شیوع این نوع درد هم روزبه‌روز بیشتر می‌شود. دیگر این‌که، درد جنبۀ اجتماعی و فرهنگی هم دارد و با مسئلۀ شر نیز گره می‌خورد. به همین دلیل نویسنده این موضوعات را هم به‌تفصیل بررسی می‌کند. خلاصه این‌که نویسنده تلاش می‌کند درد را از زوایه‌های مختلف ببیند؛ درونی و بیرونی، فردی و جمعی، طبیعی و فرهنگی، بدنی و روانی. 

درد یکی از تجربه‌های شگفت‌انگیز ما موجودات آگاه است که در همۀ ادراکات ما حضور دارد. واقعاً درد از کجا می‌آید؟ درد چیزی بیش از یک حس یا احساس صرف است. به همین دلیل اندیشیدن به آن نتایجی پربار به دنبال دارد و باعث می‌شود با ابعادی تازه از وجود خود آشنا شویم. نکتۀ دیگر این‌که درد فقط یک احساس کوتاه یا بلندمدت نیست، بلکه تغییراتی در انسان ایجاد می‌کند. برای مثال، مواردی هست که انسان پس از تجربۀ دردهایی خاص تبدیل به مجرم می‌شود و می‌خواهد به دیگران هم درد وارد کند. گاهی شخص دردکشیده منفعل می‌شود و افسردگی پیدا می‌کند. همۀ این‌ها باعث می‌شود که به این نتیجه برسیم که لازم است با درد مواجهۀ انتقادی داشته باشیم، آن هم در بالاترین درجه و شدت انتقاد. این یعنی فلسفۀ درد.

البته منظور نویسنده فلسفه در عام‌ترین معنای آن است. به همین دلیل به سراغ حوزه‌های گوناگون هم می‌رود، از جمله روان‌شناسی. به همین دلیل با مباحث متنوع جالبی روبه‌رو می‌شویم. حیف است از آن همه مباحث چیزی نقل نکنیم:

«سارتر تعریف می‌کند یک‌بار تنها در اتاقی نشسته بوده و دچار احساس غم بوده است. ناگهان کسی درِ اتاق را می‌زند. سارتر می‌گوید "با غم خویش توافق کردم که موقتاً کنارش بگذارم و بعداً دوباره به سراغش بیایم"، یعنی پس از رفتنِ مهمانی که به سراغم آمده است. به نظر سارتر چون ما عواطف را "بر تن می‌کنیم"، همچنین می‌توانیم آن‌ها را "از تن درآوریم" و هنگامی که موقعیت بهتری فراهم آمد دوباره به سراغش برویم. از نظر سارتر این مثال نشان می‌دهد که چگونه "آگاهی بر خودش تأثیر می‌نهد و حزن را به‌مثابۀ حرکتی جادویی علیه موقعیتی به کار می‌گیرد که بیش از حد دردسرساز شده است". همچون دیگر عواطف، "اندوهگین بودن اساساً یعنی خود را دچار اندوه کردن"؛ خودِ اندوه نوعی رفتار است که خودم آن را انتخاب کرده‌ام. پیش‌فرض سارتر این است که بین شخص و عاطفه تمایز وجود دارد، نوعی فاصله که در هر موقعیتی به شخص مجال می‌دهد – یا وی را ملزم می‌دارد – که با عاطفۀ خویش همچون ابژه روبه‌رو شود. بر همین اساس سارتر بر این باور است که من عاطفه را به‌مثابۀ چیزی ابراز می‌کنم، به خاطر می‌آورم و تغییر می‌دهم که آزادانه در اختیار من است؛ به زعم وی، عاطفه تحت تسلط و اختیار تام من است و می‌توانم آن را هر طور بخواهم شکل دهم و تعیین کنم.»

 

*دکترای فلسفه

 

دیدگاه کاربران

ناشناس۲۱۱۳۹۹۱۲۲:۳۵:۱۶ ۱۴۰۰/۵/۴
گمان من این است که اگر کسی درد شدید داشته باشد، حتی یک خط هم نمی تواند بنویسد و نه می تواند بخواند و نه حتی یک جمله فلسفی را درک کند.
یکتانتتریبون

پربحث‌های دیروز

  1. توکلی خواستار برکناری استاندار جدید سیستان و بلوچستان شد

  2. درباره غائله های  لواسانی و خیابانی…

  3. مدرس خیابانی در خصوص حقوق نجومی‌اش به مجمع نمایندگان استان سیستان و بلوچستان چه گفت؟

  4. پشت پرده سخنرانی سرکرده القاعده با لباس سنتی عربستان

  5. رستم قاسمی: ساخت یک میلیون مسکن تورم‌زا نیست

  6. واردات خودروی خارجی آزاد می شود

  7. حسین شریعتمداری: آژانس شتر مجنون است پیاده شوید

  8. پیام انتخاب علی باقری برای مذاکرات هسته‌ای/ دو حرف متفاوت ،داستان و سخنگو/  اما و اگرها درباره بازگشت لاریجانی به سیاست

  9. صحبت‌های جالب کارشناس ترک درباره اقدامات ناشیانه اردوغان در سوریه

  10. سخنگوی قوه قضائیه: اختلاف درباره سند خودرو از طریق مجلس رفع شود

  11. توضیح سرپرست وزارت آموزش و پرورش درباره همسان‌سازی حقوق اعضای هیأت علمی

  12. چالش‌های ۳ گانه واردات سوخت ایران به لبنان برای دشمنان مقاومت

  13. حسن رعیت به ۳۵ سال حبس محکوم شد

  14. خاندوزی: امضاهای طلایی با تصویب طرح صدور مجوزهای کسب‌وکار کاهش می‌یابد

  15. «اینجا زندان است»؛‌ روایتی از حضور ۲ روزه در اوین

  16. وزیر بهداشت: شبانه روزی برای تامین واکسن کار کردیم / رکورد تزریق هفتگی در جهان را می‌شکنیم

  17. انفجار مرگبار مخزن CNG در پمب گاز در مشهد

  18. تخم‌مرغ شانه‌ای ۵۰ هزار تومان!

  19. بیانیه تروئیکای اروپایی: ایران از فرصت پیش‌رو برای احیای برجام استفاده کند

پربحث‌های هفته

  1. حمله موشکی سپاه به محل نشست سران یکی از گروهک‌های تروریستی

  2. «روحانی بود، خیلی خوب بود»

  3. اولین ویزای طالبان برای یک ایرانی

  4. ساحل بی‌رحم ترکیه و بیابون امن ایران

  5. کار زیبای یک نانوایی در اهواز + عکس

  6. پرسش مهم افکار عمومی درباره سرعت گرفتن روند واکسیناسیون

  7. حمله پهپادی ایران به مقر تروریست ها در کردستان عراق

  8. هراس سعودی‌ها از تکرار سناریو افغانستان برای عربستان

  9. ذوالنوری: اصلاح‌طلبان برای کار جهادی به افغانستان بروند و نشان دهند به دردی می‌خورند

  10. توکلی خواستار برکناری استاندار جدید سیستان و بلوچستان شد

  11. آینده محتوم خودروسازی ایران

  12. ۵ میلیون تزریق و رتبه دوم واکسیناسیون در جهان/ نظر پزشکيان درباره تيم اقتصای دولت / رضایی از دبیری مجمع کنار می‌کشد؟

  13. اولین تصویر از پایگاه تروریست ها بعد از حمله سپاه

  14. روایت نشریه آمریکایی از وضعیت جدید مذاکرات وین

  15. برگ سبز خودرو و آغاز جدالی دوباره

  16. بالاخره "عنابستانی" از سرباز وظیفه‌شناس راهور رسماً عذرخواهی کرد!

  17. از وعده‌های گذشته درس بگیریم...

  18. زوایای پنهان پرونده اکبر خرمدین/ وکیل پایه یک دادگستری: مادر بابک باید فی الفور آزاد شود!

  19. امید لبنانی ها باز هم ناامید می شود؟!

  20. درباره غائله های  لواسانی و خیابانی…

  21. توافق مجدد ایران با آژانس انرژی اتمی درباره دوربین‌های نظارتی/ کوچ قاضی‌زاده هاشمی از مجلس به دولت/ استقبال اصلاح‌طلبان از اقدامات اژه‌ای

  22. مدرس خیابانی در خصوص حقوق نجومی‌اش به مجمع نمایندگان استان سیستان و بلوچستان چه گفت؟

  23. سفر پرحاشیه آقای مدیرکل

  24. لانه جاسوسی آمریکا در لبنان بر ضد مقاومت

  25. پشت پرده سخنرانی سرکرده القاعده با لباس سنتی عربستان

ابر آروان

آخرین عناوین