قیام گوهرشاد چگونه شکل گرفت؟

گروه اجتماعی الف،   3990424006

تجمع روحانیون و مردم مذهبی مشهد در مسجد گوهرشاد اگرچه پیش از تصویب قانون کشف حجاب در سال ۱۳۱۴ انجام گرفت، اما در امتداد اعتراض به کشف حجاب در مدرسه شاهپور شیراز بود.

تسنیم نوشت؛ هرچند دی ماه سال 1314 قانون کشف حجاب در ایران به تصویب رسید، اما در تیر ماه همان سال، علما و مردم مومن و مذهبی مشهد در اعتراض به کشف حجاب در مسجد گوهرشاد تجمع کردند. این تجمع با واکنش شدید و نظامی حکومت رضاخان مواجه شد و تعدادی بسیاری از معترضان کشته و به معنای واقعی به خاک و خون کشیده شدند.

برخی در سال‌های گذشته عدم تطابق زمانی را بهانه قرار داده و عنوان کرده‌اند که واقعه گوهرشاد در واکنش به قانون متحدالشکل شدن البسه مردان رخ داد و ارتباطی با کشف حجاب نداشت که اکنون 21 تیر ماه (سالروز واقعه مسجد گوهرشاد) به عنوان روز «عفاف و حجاب» شناخته می‌شود.

اما واقعیت این است که تجمعی اعتراضی مردم در مسجد گوهرشاد به دلیل کشف حجاب بود و اعتراضات روحانیون و مذهبیون از زمان روی کار آمدن رضاخان و به خصوص پس از بازگشت او از سفر به ترکیه، آغاز شد و در ادامه شدت گرفت. ضمن اینکه خاطرات بازماندگان آن واقعه نیز موید این مطلب است که تجمع در مسجد گوهرشاد در اعتراض به کشف حجاب بود.

** اعتراض به کشف حجاب از چه زمانی آغاز شد؟

نخستین واکنش روحانیت علیه طرح حجاب‌زدایی از قم شروع شد. سه شنبه 29 اسفندماه 1306 شمسی که برابر با روز 27 ماه مبارک رمضان بود، حدود 50 هزار زائر که اکثریت آن بانوان بودند، در حال قرائت دعای ندبه در آستانه تحویل سال بودند. اعضای خانواده رضاخان از جمله، تاج‌الملوک آیرملو مادر ولیعهد وقت، به قم آمده و در غرفه بالای ایوان آیینه نشسته بودند و حجاب از سر بر می‌دارند.

آیت‌الله حاج شیخ محمدتقی بافقی یزدی دعای ندبه را قطع کرده و لب به اعتراض می‌گشاید که «توی ایوان بروید و از آن جا با صدای بلند از طرف من بگویید: رفع حجاب حرام است، خاصّه در حرم دختر پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم)» این اعتراض آن هم از سوی چهره‌ای که سابقه اعتراض کتبی پیشین در این خصوص داشت، موجب خشم شدید رضاشاه گشت و با چکمه وارد حرم شده و آیت‌الله بافقی را شخصا مورد ضرب و شتم قرار داده و زندانی کرد.

نخستین شایعات پیرامون قانون کشف حجاب نیز پس از آن پخش شد که ملکه افغانستان ثریا طرزی بدون حجاب به همراه شاه افغانستان در سال 1308 در زمان رضاشاه به ایران آمد.

این رویه ادامه داشت، چنانکه محمدرضا شاه پس از اشاره به این حادثه در کتاب «ماموریت برای وطنم» عنوان کرد: «پدرم بدوا به‌رفع حجاب زنان اقدام کرد و در اثر تشویق و تحریض وی در سال 1309 نخستین بار بعضی از بانوان طبقه اول در خانه‌های خود و مجالس مهمانی به لباس زنان اروپایی در آمدند و عده کمی هم جرأت کرده، بدون حجاب در خیابان‌ها ظاهر می‌شدند. در سال 1313 آموزگاران و دختران دانش‌آموز از داشتن حجاب ممنوع شدند و افسران ارتش با زنانی‌که حجاب داشتند راه نمی‌رفتند.»

رضاشاه پس از سفر به ترکیه در خرداد ماه 1313 و تحت تاثیر اقدامات آتاتورک، ممنوعیت حجاب در مدرسه‌های دخترانه پخش شد و قانونی در این راستا تصویب شد. رضاشاه پس از سفر، به مستشارالدوله صادق، سفیر کبیر ایران در ترکیه گفت: «هنوز عقب هستیم و فوراً باید با تمام قوا به پیشرفت سریع مردم خصوصاً زنان اقدام کنیم.» صدرالاشرف نیز در خاطرات خود از تأثیر سفر ترکیه بر رضاشاه یاد کرده و نوشته است: «رضاشاه پس از مسافرت به ترکیه در اغلب اوقات ضمن اشاره به پیشرفت سریع ترکیه، از رفع حجاب زن‌ها و آزادی آنان صحبت و تشویق می‌کرد.»

در سال‌های 1313 و 1314، اقدامات تبلیغاتی به منظور آماده ساختن افکار عمومی برای کشف حجاب انجام گرفت. جشن‌ها و مجالس سخنرانی متعددی در این زمینه در تهران و دیگر شهر‌ها برپا شد.

کانون بانوان در اردیبهشت 1314 تحت نظارت وزارت معارف و به ریاست شمس پهلوی تأسیس شد. در این کانون، ‌اشخاصی نظیر صدیقه دولت‌آبادی، فاطمه سیاح، بدرالملوک بامداد، هاجر تربیت، فخرالزمان غفاری بایندر و پری حسام شهیدی فعالیت داشتند.

این کانون موظف بود مجالس مختلف سخنرانی برگزار کرده و از اشخاص معروف دعوت کند تا برای حضار راجع به مقام زن و مرد سخنرانی کنند. در تعقیب این سیاست به وزارت معارف دستور داده شد که در مدارس کشور مجالس جشن و سرور و خطابه با روی باز و بدون حجاب برگزار شود و نیز تصمیم گرفته شد مدارس ابتدایی تا سال چهارم به صورت مختلط توسط زنان اداره شود. در نشریات نیز مقالاتی در انتقاد از حجاب به چاپ رسید.

** مردم چرا در مسجد گوهرشاد تجمع کردند؟

در آغاز سال 1314 یکی از گام‌های اصلی رضاشاه برای کشف حجاب از شیراز آغاز شد. در جشنی با حضور علی‌اصغر حکمت، وزیر معارف در مدرسه شاهپور شیراز برگزار شد. "عده‎ای از دختران جوان بر روی سن ظاهر گشته، به ناگاه برقع از روی بر گرفتند و با چهره‎ای باز و گیسوانی نمایان، پایکوبی را آغاز کردند."

متدینین شیراز چنین ننگی را برنتابیدند، فردای آن روز در مسجد وکیل شیراز اجتماعی با محوریت روحانی مبارز آیت‌الله سید حسام‎الدین فال‌اسیری برگزار شد و خواستار مواظبت مردم در برابر توطئه‌ها شد. این دعوت مردم به حضور در صحنه منجر به دستگیری و حبس سریع وی شد.

روحانیون حوزه علمیه مشهد در برابر این حادثه، تجمعی اعتراضی در منزل آیت‌الله شیخ یونس اردبیلی در برابر اقدام‌های انجام شده بر علیه حجاب برگزار کردند. حاصل این تجمع، درخواست از آیت‌الله حاج آقا حسین قمی، از مراجع وقت که سابقه زعامت حوزه علمیه خراسان را داشتند بود تا جهت گفتگوی مستقیم با رضا شاه به تهران عزیمت کنند.

وی پس از عزیمت به تهران در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی بازداشت و ممنوع الملاقات شد. واکنش تند رضاشاه در برابر خیرخواهی روحانیت، موجب تجمعی از روحانیان معترض در مسجد گوهرشاد شد. از تهران به شهربانی مشهد دستور رسید که وعاظ معروف زودتر دستگیر شوند. علما تصمیم گرفتند به شاه تلگراف فرستاده و او را از این کار باز دارند.

هشت نفر از علما، صبح روز جمعه 20 تیر 1314 این تلگراف را امضا کردند. این تجمع با حدود یکصد نفر کشته و زخمی توسط قزاق‌ها، وارد مرحله جدیدی شد. مردم به مقاومت ادامه دادند و نظامیان عقب‌نشینی کردند. مردم از اطراف به مسجد گوهرشاد آمده و برای متحصنین غذا آوردند، زنان با علم کردن چادری در وسط مسجد، به نهضت پیوستند. نواب احتشام رضوی برای زنان سخنرانی کرد. شعارها در این تجمع به صراحت بر علیه حجاب‌زدایی و تغییر لباس بود و شعارهایی نیز بر ضد سلطنت داده شد.

در این مرحله رضاشاه شخصا دستور قتل عام مسجدنشینان را صادر کرد. 21 تیرماه با استقرار نظامیان در نقاط حساس و در مرکز تجمع مردم، مسلسل‌ها بر نقاط مشرف بر تجمع مردم نصب شد. نیمه شب مسلسل‌ها با هدف تصرف مسجد به کار افتاد. عده کشته‌شدگان بین 2 تا 5 هزار نفر و دستگیرشدگان 1500 نفر برآورد شده است. نقل موجود حکایت از حمل جنازه‌ها و زخمی‌ها با 56 کامیون و دفن آن‌ها دارد.

پربحث‌های هفته

  1. حمله وحشیانه با قمه به صاحب مغازه در کرمانشاه

  2. آیا پیروزی بایدن بر ترامپ به نفع ایران است؟

  3. بازگشت به سیاست‌های هاشمی ؟!

  4. وعده سربسته روحاني درباره گشايش اقتصادي/ گرهي گشوده مي شود؟!

  5. املاک بنیاد مستضعفان و فرصت‌های برابر

  6. هشدار احمد توکلی به روحانی: نام ساقط کردن کشور «گشایش» است؟/ دولت‌های بعد شما، بدهی خود را چگونه بپردازند؟

  7. گشایش اقتصادی برای مردم یا دولت؟

  8. توصیه های جمعیتی مسوولان به مردم از کنار گود

  9. دستورالعمل اخذ مالیات بر خانه‌های خالی یکماهه تدوین می شود + جزئیات

  10. صحبت‌های «فتاح» درباره کاخ مرمر، مدرسه حدادعادل، ساختمان مرکز پژوهش‌ها و املاک در دست نیروهای مسلح

  11. صحنه آهسته انفجار بیروت

  12. ثبت واکسن روسی کرونا؛ پایان رنج بشر یا تبلیغات زودهنگام؟!

  13. برجام ۹۹ به روایت زیباکلام/واکنش کدخدایی به اظهارات علی مطهری/احمدی‌نژاد دوباره ردصلاحیت می شود؟

  14. زیباکلام: باید برجام ۹۹ را با آمریکا امضا کنیم!

  15. ۸+۱ مورد از باورنکردنی ترین فواید استفاده از کولرهای گازی در خانه

  16. زمان توزیع عادلانه یارانه بنزینی فرا رسیده است؟

  17. صفر تا ۱۰۰ داستان وضع مالیات بر محتکران خانه

  18. انتقاد حسین شریعتمداری از پرویز فتاح

  19. ستاد کرونا با تعویق کنکور مخالفت کرد/ برگزاری کنکور در موعد مقرر قبلی

  20. خبر خوش واعظی درباره پایان تحریم ها و سیگنال مثبت کشورهای اروپایی و آسیایی

  21. مافیا در بورس هم وجود دارد/ مخالف ورود مردم به بورس نیستم اما نگرانم/ باید یک شبکه تلویزیونی بورس داشته باشیم/ قیمت‌های بورس با واقعیت اقتصادی همخوانی ندارد

  22. گوژپشت نوتردام، زيباترين زن پاريس و دشنه ظريف عروس خاورميانه

  23. ترامپ: اگر در انتخابات پیروز شوم سریع با ایران به توافق می‌رسیم

  24. ۵ شرط رئیسی برای موافقت با طرح دولت/هشدار توکلی به روحانی/تغییر سیمای کرونا در پاییز/ نماینده سابق مجلس بازداشت شد

  25. آیا دونالد ترامپ در مرحله پيشافاشيستي است؟

ابر آروان

پربحث‌های هفته

  1. ثبت واکسن روسی کرونا؛ پایان رنج بشر یا تبلیغات زودهنگام؟!

  2. ستاد کرونا با تعویق کنکور مخالفت کرد/ برگزاری کنکور در موعد مقرر قبلی

  3. نامه جمعی از پزشکان به مراجع تقلید درباره مجالس عزاداری ماه محرم

  4. واکسن روسی کرونا و فرهنگ ترجیح جمع بر فرد

  5. وزیر بهداشت: پیشنهاد تعویق یک ماهه کنکور در ستاد ملی کرونا بررسی می شود

  6. حكايت ناقلان خاموش؛ هزینه تست کرونا با جیب مردم نمی‌خواند

  7. هفته ای که کنکوری ها در آن نقره داغ شدند !

  8. ختم رسیدگی به پرونده اکبر طبری اعلام شد/ طبری: تمام ۱۶ اتهامی که در کیفرخواست آمده را رد می‌کنم

  9. تصویب نام‌گذاری خیابانی در تهران به نام مهندس بازرگان

  10. دولت در مورد لغو تعلیق کنکور به مردم پاسخگو باشد

  11. پرونده «سها رضانژاد» جنایی نیست/ مصرف قرص خواب صبح روز حادثه

  12. دستورالعمل ستاد کرونا برای محرم و صفر اعلام شد؛ کاهش ساعات برگزاری مراسم/ ممنوعیت برپایی ایستگاه‌های صلواتی

  13. محسن هاشمی: لغو طرح ترافیک تهران در مقابله با کرونا موثر نیست

  14. سخنگوی سازمان سنجش: تعویق یک ماهه کنکور سراسری تصویب نشده است

  15. سلاطین خودرو و طلا چه زمانی اعدام می‌شوند؟

  16. پشت پرده توقیف روزنامه جهان صنعت

  17. نمکی: اجازه ندهیم برخی بگویند عاشورا و تاسوعا عامل شیوع کرونا شد/ رعایت پروتکل‌ها با همکاری هیأت‌ها اجرا می‌شود

  18. نمکی: درباره برگزاری کنکور سراسری، امروز تصمیم‌گیری می‌شود/ اجازه شکست پروتکل‌ها را نخواهیم داد

  19. منشا بوی نامطبوع در جنوب تهران مشخص شد

  20. ورود قوه قضائیه به پرونده ویلموتس و ادعای میرسلیم علیه قالیباف/ پرونده‌ای جدید برای طبری

  21. آیت الله فاطمی نیا دوباره در بیمارستان بستری شد

  22. در آینده نزدیک سامانه گزارشگران فساد راه‌اندازی می‌شود

  23. معاون رئیس جمهور: «استخدام» اعتماد به نفس و نوآوری فرزندان‌مان را از بین می‌برد

  24. پانزدهمین جلسه پرونده شرکت بازرگانی پتروشیمی/ قاضی مسعودی: هرکسی هر میزانى که وجه برده باشد، باید برگرداند

آخرین عناوین