نقدی برنگاه کاریکاتوری به حاشیه‌نشینی چرا در فهمِ حاشیه‌نشینی مشکل داریم

عباس رضایی ثمرین*،   3981101136 ۱ نظر، ۰ در صف انتشار و ۰ تکراری یا غیرقابل انتشار
چرا در فهمِ حاشیه‌نشینی مشکل داریم

 
کوچه‌های تودرتو، دیوارهای دودگرفته، جوی‌های سرریز شده از لجن، در‌های رنگ و رو رفته، خانه‌های تنگ و تاریک و محیط پر از سروصدا و داد و فریاد؛ این دکوپاژ مشترک عمده فیلم‌ها و سریال‌ها از زندگی در حاشیه‌ شهر است.

دوربین روی دست، ریتم تندِ تدوین و بعضی تکنیک‌ها در نورپردازی و تصویربرداری هم گام‌های مکملی است که کمک می‌کند تنش، اضطراب و ناامنی به اوج برسد و بیننده کوچک‌ترین نقطه سفید در فضا نبیند. شخصیت‌پردازی‌ها البته از دکوپاژ هم کلیشه‌ای‌تر است.

آدم‌ها در حاشیه شهر اگر بزرگ باشند، یا معتادند یا موادفروش و در هر دو صورت نیز فقیرند و کثافت از سر و روی‌شان می‌بارد. اگر بچه باشند هم روند اتفاقات به‌گونه‌ای است که آنها را لاجرم به سمت جرم و اعتیاد هُل می‌دهد. تصویری که پس‌از دیدن فیلم‌هایی همچون «ابد و یک‌ روز»، «متری شیش‌‌ونیم»، «مغزهای کوچک زنگ‌زده» و... از شرایط زندگی در مناطق حاشیه‌ای و جنوب شهر به‌دست آورده‌اید را اگر یک بار مرور کنید، احتمالاً تصدیق می‌کنید که این قضاوت اغراق شده نیست. واقعیت این است تصویر سینمایی از حاشیه‌نشینی در کشور ما، فوق‌العاده کاریکاتوری و غیرواقعی است.

البته در نیت خیر سازندگان اکثر این فیلم‌ها تردیدی نیست اما شوربختانه در اثر همین انگاره‌سازی، تصور غالب از حاشیه‌نشینی هم- چه در میان مردم و چه در میان مسئولانی که باید معضل حاشیه‌نشینی را چاره‌ کنند- همین قدر دور از واقعیت است.

به‌عنوان کسی که از خردسالی تا زمان دانشجویی را در سلطان‌آباد جاده ساوه و پس‌ از آن نیز سال‌ها در محله عباسی در جنوب شهر تهران زندگی کرده‌ام -و هیچ کس از دوستان و نزدیکانم معتاد و قاتل و مواد‌فروش و آشپزخانه‌دار نشده‌اند- معتقدم، درک و تجربه حاشیه‌نشینان از سکونت در محل زندگی‌شان، با درکی که دیگران اعم از سینماگران، محققان، سیاستگذاران و عامه مردم، از این تجربه دارند تفاوت زیادی دارد. این البته به‌معنای مثبت بودن پدیده حاشیه‌نشینی از نگاه حاشیه‌نشینان نیست، آنها بی‌تردید مشکلات و دغدغه‌های عدیده‌ای دارند اما منطقی‌ترین راه برای فهم دقیق این مشکلات، بررسی ذهنیت‌ و نگاه خود آنهاست. از همین رو تلاش می‌کنم در این یادداشت در چند مضمون برگرفته از تجربه زیسته خودم، روی آنچه در حاشیه شهرها می‌گذرد ذره‌بین بیندازم و نگاه نزدیک‌تری را به دست دهم.


آینده به مثابه کابوس


خیلی از حاشیه‌نشین‌ها پایین‌تر از سطح استاندارد زندگی می‌کنند؛ این تقریباً درباره تمام پارامترهای زندگی، از قبیل معیشت، سلامت، بهداشت، آموزش، امکانات رفاهی و سرگرمی، زیرساخت‌های شهری و... صادق است. با‌وجود این، آنچه آنها را حتی بیش از تمام این محرومیت‌ها می‌آزارد، پیش‌بینی‌ناپذیری آینده است. خیلی از آنها به مشاغل بی‌ثبات، کاذب و موقت اشتغال دارند و بر همین اساس آینده شغلی‌شان پیش‌بینی‌ناپذیر است. به تبع این شرایط شغلی، آنها امکان هرگونه پیش‌بینی را در سایر عرصه‌های زندگی هم ندارند و به همین دلیل حتی برای آینده نزدیک خود هم قادر به برنامه‌ریزی نیستند.

این سبب می‌شود زندگی آنها با چشم‌اندازهای روزمره و کاملاً کوتاه‌مدت تنظیم شود. بی‌آیندگی، احساس در برزخ بودن را به وجود می‌آورد و آدم‌ها وقتی که حس کنند در برزخ‌اند- یعنی نه راه پس دارند و نه راه پیش- غیرقابل پیش‌بینی‌ترین کارها را می‌کنند. این اصلی است که باید در تحلیل همه رفتارهای اجتماعی حاشیه‌نشین‌ها از جمله شورش‌ها و اعتراضات‌شان در نظر گرفته شود.


تفاوت در اولویت‌ها


بر اساس تجربه زیسته خودم در زمان زندگی در حاشیه شهر و همچنین تجربه برخی فعالیت‌های اجتماعی که بعدها در این مناطق داشته‌ام، معتقدم نگاهی که حاشیه‌نشین‌ها به اولویت‌های خود دارند، با نگاهی که دیگران از بیرون به اولویت‌های آنها دارند، اساساً متفاوت است. این البته فقط حرف و تجربه نگارنده نیست؛ بر اساس یک تحقیق که نتایج آن در تابستان سال 1391 در فصلنامه مطالعات شهری منتشر شده، در مناطق حاشیه‌ای شهر -و هم سکونتگاه‌های غیررسمی در داخل شهر- مثلاً کیفیت و حتی مالکیت مسکن، اولویت مردم نیست، در عوض آنها مسأله شغل و درآمد را مهم‌ترین دغدغه خود می‌دانند.

این یعنی تقدم تأمین معیشت بر شرایط سکونت که در عین سادگی، گاهی سیاستگذاران و تصمیم‌گیران فراموشش می‌کنند. مسأله مهم دیگر اینکه حاشیه‌نشین‌ها تمایلات فرهنگی و اجتماعی یکسانی با اهالی شهر ندارند.

فردگرایی و مصرف‌گرایی نهادینه شده در شهر، در میان حاشیه‌نشین‌ها چندان موضوعیت ندارد. به‌عنوان مثال، خانواده پرجمعیت و زندگی افراد پرتعداد در خانه‌های کوچک، به اندازه‌ای که در فیلم‌ها و سریال‌ها نشان داده می‌شود برای حاشیه‌نشینان دشوار نیست و گاهی حتی مطلوب آنهاست. لب مطلب اینکه نمی‌توان با نگاه طبقه متوسط و حتی طبقات پایین شهری به تعیین اولویت برای حاشیه‌نشین‌ها پرداخت، این یک مسأله اساسی در مواجهه با پدیده حاشیه‌نشینی است.


علقه‌ها و پیوندها


تصور عمومی این است که همه حاشیه‌نشین‌ها در صورت فراهم شدن شرایط زندگی در مناطق شهری، به‌سرعت قید محل زندگی خود را می‌زنند و شهرنشین می‌شوند. همین حالا، افراد متعددی از دوستان، همسایگان یا نزدیکان دوران زندگی در حاشیه شهر را می‌توانم مثال بزنم که با‌وجود دارا بودن شرایط مهاجرت به شهر، ترجیح داده‌اند رنج و مشقت رفت‌وآمد روزانه به تهران را به‌جان بخرند اما محل زندگی‌شان را تغییر ندهند.

واقعیت این است که در مناطق حاشیه‌ای، برخی علقه‌ها و پیوندها هم هست که نمی‌توان بدون توجه به آنها، پدیده حاشیه‌نشینی را درست و دقیق فهم کرد. شمار قابل توجهی از ساکنان مناطق حاشیه‌ای دارای پیوندهای خویشاوندی و قومی با یکدیگر هستند.

پیوندهایی که حاصل زندگی در سکونتگاه‌هایی است که پیش از مهاجرت در آن می‌زیسته‌اند. اساساً الگوی اغلب مهاجرت‌ها به گونه‌ای است که آمدن یک عضو از یک طایفه یا روستا به مثابه دروازه ورود دیگر اعضاست. بر همین اساس کلونی‌های جمعیتی متعددی در مناطق حاشیه‌ای شکل می‌گیرد که سبب می‌شود شمار قابل توجهی از حاشیه‌نشین‌ها که عضو این کلونی‌ها هستند، به منطقه زندگی خود احساس تعلق خاطر کنند.

دانستن این نکته مثلاً به ما کمک می‌کند تا بفهمیم که چرا خیلی از مردم در مناطق حاشیه‌ای رباط‌ کریم، حاضر نیستند برای زندگی به شهر جدید پرند بروند، در حالی که پرند هم زیرساخت‌ها و امکانات بهتری دارد و هم خیلی از افراد توان مهاجرت به آنجا را دارند. این هم از آن دست نکاتی است که سیاستگذاران و مسئولان در مواجهه با پدیده حاشیه‌نشینی، آن را فراموش می‌کنند.


مسأله امنیت


در مناطق حاشیه‌ای نوع نگاه به مسأله امنیت نیز عمدتاً با نگاهی که دیگران به مسأله امنیت دارند متفاوت است. طبیعی است که البته آنها هم مثل همه انسان‌های دیگر، به امنیت احساس نیاز می‌کنند اما تفاوت در اینجاست که برای آنها شیوه‌ها و مکانیسم جست‌و‌جو و تأمین امنیت متفاوت است. به‌عنوان مثال سرمایه اجتماعی و همبستگی، یکی از پارامترهای احساس امنیت در این مناطق است. همان‌طور که بالاتر هم اشاره شد، در اثر مهاجرت‌های گسترده و پیوندهای قومی و خویشاوندی در میان شمار نسبتاً قابل توجهی از ساکنان مناطق حاشیه‌ای، روابط اجتماعی افقی در میان آنها گسترده است و همین امر سبب احساس اعتماد به نفس و امنیت در میان آنها می‌شود.


چرخه توسعه‌نیافتگی ‌


برای درک مسائل حاشیه‌نشینان، باید به درک درستی از ساختار کل جامعه برسیم. حاشیه‌نشینی برای خیلی‌ها، در واقع پناهگاهی برای در امان ماندن از مشکلات و مسائل شهر است. اقتصاد بیماری که توان خلق فرصت‌های برابر و استاندارد ندارد، با مکانیسم نیروی گریز از مرکز، هر سال عده بیشتری را به نقاط دورتر از شهر پرتاب می‌کند. بله، بیکاری مشکل مهمی است، مهمتر از آن ولی مشاغلی است که نامشخص بودن آینده آنها، سبب شکل‌گیری وضع اقتصادی، فرهنگی و روانی خاصی در میان حاشیه‌نشینان می‌شود.

این شرایط ناپایدار و تعلیق‌آمیز، درست در جهت عکس عقلانیت عمل می‌کند و در عوض به روحیه تقدیرگرایی دامن می‌زند، انسداد عقلانیت و تقدیرگرایی، در مناطق حاشیه‌ای، هم مانعی در برابر توسعه است و هم ناشی از توسعه ناهمگون و این یعنی تداوم چرخه توسعه‌نیافتگی. حاشیه‌نشین‌ها اگرچه عمدتاً از مطلوبیت جزئی نسبت به زمان پیش از مهاجرت خود برخوردارند اما مراودات مستمر با شهر، مدام به احساس محرومیت در ذهن‌ آنها دامن می‌زند. با این همه ولی حاشیه‌نشین‌ها همچنان حاشیه‌نشین می‌مانند و دلیل دشواری‌های ترک حاشیه‌نشینی است.

نهایتاً اینکه چه معیارهای مطلوبیت، چه اولویت‌ها و چه نوع نگاه به زندگی، در میان حاشیه‌نشینان متفاوت از دیگران است و بیشتر مشکلاتی که در مواجهه با پدیده حاشیه‌نشینی ایجاد می‌شود، ناشی از نفهمیدن همین موضوع است.

* روزنامه‌نگار

 
منبع: ایران »

عناوین مرتبط

دیدگاه کاربران

ناشناس۱۳۰۲۷۳۹۰۰:۴۵:۱۱ ۱۳۹۸/۱۱/۲
بسیار عالی بود. ای کاش گزارشی هم از عملکرد نهادهای حمایتی در مناطق حاشیه نشین تهیه و ارائه شود.

پربحث‌های دیروز

  1. خوش بود گر محک کرونا آید به میان سلبریتی ها

  2. کرونا اثبات کرد خدا فقط "رخنه پوش" نیست

  3. گرامیداشت روز جمهوری اسلامی، آن هم وسط بحران کرونا !؟

  4. پزشکی که تا آخرین لحظه عمر، خودش را وقف مردم کرد

  5. نمکی: طرح فاصله‌گذاری هوشمند به‌زودی اجرا می‌شود

  6. روحانی: کرونا در همه استان‌ها سیر نزولی پیدا کرده است/ قرنطینه چینی در ایران قابل اجرا نبود

  7. تداوم جدی روند مدیریت علمی و بدون هیجان بازار ارز

  8. کمک مالی ۲۰۰ تا ۶۰۰ هزار تومانی برای ۳ میلیون نفر

  9. دلیل آشوب‌های اخیر در زندان‌های کشور

  10. سندرز خواستار لغو تحریم‌های آمریکا علیه ایران شد

  11. متوسط عمر ازدواج‌هایی که در ایران به طلاق ختم شدند

  12. عبرتهای کرونا

  13. تهیه آبمیوه طبیعی برای بیمارستان ها در شیراز

  14. زالی: در شرایط اپیدمی برخورد قهری ضروری است/ همه مناطق تهران آلوده است

  15. ابتکار جالب یک نانوایی برای جلوگیری از شیوع کرونا

  16. جزئیات وال‌استریت ژورنال از اولین تراکنش مالی میان ایران و اروپا

  17. تولید ماسک و ژل ضدعفونی

  18. حضور حداقلی کارکنان تا ۲۰ فروردین تمدید شد

  19. امضای ۱۰۷ نماینده در نامه به رئیس جمهور جهت همسان سازی حقوق بازنشستگان و مستمری بگیران کارگران

  20. افشای طرح آمریکا برای نخست‌وزیر کردن الزرفی

  21. ماجرای آتش ۱۵۰۰ ساله آتشکده یزد چیست؟

پربحث‌های هفته

  1. آقای رئیس‌جمهور، اندکی سنجیده تر!..

  2. «پایتخت ۶» و شوخی‌های مبتذل با ارزش‌های اساسی جامعه

  3. نمایندگان خواستار همسان سازی حقوق بازنشستگان و مستمری بگیران کارگران شدند

  4. خوش بود گر محک کرونا آید به میان سلبریتی ها

  5. کرونا اثبات کرد خدا فقط "رخنه پوش" نیست

  6. انتقادات تند مسیح مهاجری از سریال پایتخت

  7. قالیباف: با خوش‌بینی کرونا کنترل نمی‌شود/ قرنطینه شدید تنها راه مقابله با کروناست

  8. طرح فاصله گذاری اجتماعی؛ لازم اما دیرهنگام

  9. پشت پرده مخالفت برخی مسئولین وزارت بهداشت با توزیع داروی موثر در درمان کرونا

  10. کرونا و برخوردهای جناحی

  11. گرامیداشت روز جمهوری اسلامی، آن هم وسط بحران کرونا !؟

  12. طلاب ایرانی، پرستار سالمندان آمریکایی و اروپایی

  13. بی‌هراس از کرونا در جستجوی زندگی در سطل‌های زباله

  14. "سخنان فریبنده" کافی است / دو روزنامه مهم آمریکایی خواستار رفع تحریم های ایران برای مقابله کرونا شدند

  15. کرونا و اشک کباب! ...

  16. تکذیب ساخت داروی کرونا/ تحقیق روی درمان کرونا با «سلول بنیادی»

  17. زیر پوست پایتخت...

  18. سی ان ان: ترامپِ دروغ گو و مسئولیت ناپذیر، حریف کرونا نمی شود

  19. وزیر بهداشت: به نقطه روشنی از کنترل بیماری‌های ویروسی رسیده‌ایم/ دستاوردی جدید به‌زودی ایران را در رتبه نخست دنیا قرار می‌دهد

  20. طبخ و توزیع غذای متبرک رضوی برای بیماران کرونایی

  21. پزشکی که تا آخرین لحظه عمر، خودش را وقف مردم کرد

  22. لطفا برای جهش تولید دنبال "راهکار" نروید، فقط موانع را بردارید !

  23. اتهام زنی پمپئو به ایران در خصوص اهداف کشورمان برای رفع تحریم‌ها

  24. ماجرای شبیه‌سازی پاندمی بیماری شبه کرونا در سال ۲۰۱۹ میلادی چه بود؟

  25. در عراق چه خبر است: کودتا، تهاجم نظامی یا عملیات فریب؟

پربحث‌های هفته

  1. «پایتخت ۶» و شوخی‌های مبتذل با ارزش‌های اساسی جامعه

  2. خوش بود گر محک کرونا آید به میان سلبریتی ها

  3. طرح فاصله گذاری اجتماعی؛ لازم اما دیرهنگام

  4. بی‌هراس از کرونا در جستجوی زندگی در سطل‌های زباله

  5. پزشکی که تا آخرین لحظه عمر، خودش را وقف مردم کرد

  6. روحانی: طرح فاصله‌گذاری تا ۲۰ فروردین است/اختصاص ۱۰۰هزار میلیارد به کرونا

  7. نمکی: طرح فاصله‌گذاری هوشمند به‌زودی اجرا می‌شود

  8. واکنش وزیر ارتباطات به یک طرفه شدن تلفن مجری صداوسیما

  9. دومین محموله ماسک N۹۵ توسط آستان قدس رضوی وارد ایران شد

  10. سردار غلامرضا سلیمانی: به‌زودی شاهد مهار کامل کرونا خواهیم بود

  11. واعظی: طرح فاصله گذاری اجتماعی مطمئن تر از قرنطینه سنتی است

  12. مدرسه مجازی و کارکردهای تربیتی

  13. ۸ توصیه‌ آیت‌الله وحید خراسانی برای رهایی از کرونا به روایت یکی از شاگردان

  14. اطلاعیه شماره یک کمیته اجتماعی انتظامی ستاد ملی مدیریت بیماری کرونا

  15. دلیل آشوب‌های اخیر در زندان‌های کشور

  16. فاصله‌گذاری اجتماعی از صبح جمعه ۸ فروردین آغاز می‌شود

  17. جزئیات طرح فاصله‌گذاری اجتماعی؛ توقیف یک ماهه خودرو و جریمه ۵۰۰ هزار تومانی در انتظار قانون شکنان

  18. دفاع مسیح مهاجری از نقدهایش به سریال پایتخت

  19. وقتی دقیق نیستیم!؟ / فرق قرنطینه من با قرنطینه تو

  20. متوسط عمر ازدواج‌هایی که در ایران به طلاق ختم شدند

  21. عبرتهای کرونا

  22. استاندار تهران: بررسی توقف فعالیت مترو در جلسه فردا ستاد ملی مقابله با کرونا

  23. زالی: در شرایط اپیدمی برخورد قهری ضروری است/ همه مناطق تهران آلوده است

  24. برخورد شدید با ضاربان مامور نیروی انتظامی در «دهلران»

  25. مخالفت ستاد ملی کرونا با پیشنهاد تعطیلی مترو و ناوگان حمل و نقل عمومی در تهران

آخرین عناوین