«کاپیتولاسیون» چه بود و چه تبعاتی برای رژیم شاه داشت؟

گروه سیاسی الف،   3980804073

۴ آبان ۱۳۴۳ امام خمینی(ره) در نطقی تاریخی علیه لایحه کاپیتولاسیون سخنرانی کرده آن را سند بردگی ملت ایران دانستند.

«کاپیتولاسیون» چه بود و چه تبعاتی برای رژیم شاه داشت؟

تسنیم نوشت: "من نمی‌دانم دستگاه جبار از قرآن کریم چه بدی دیده است، از پناه به اسلام و قرآن چه ضرری برده است که این‌قدر پافشاری برای محو اسم آن می‌‌کند. اگر پناه به قرآن و اسلام بیاورید، اجنبی به خود اجازه نمی‌دهد که از شما سند بردگی بگیرد؛ اجازه نمی‌دهد که مفاخر ملی و اسلامی شما پایمال شود. جدابودن ملت از هیأت حاکمه، برخوردار نبودن آنها از پشتیبانی ملت، این مصیبت‌ها را پیش می‌آورد. اکنون من اعلام می‌کنم که این رأی ننگین مجلسین مخالف اسلام و قرآن است، و قانونیت ندارد..."، اینها بخشی از سخنان امام خمینی(ره) در جمع اقشار مردم و روحانیون در قم به‌تاریخ 4 آبان ماه سال 43 است که در آن از لایحه‌ای صحبت شد که مخالفت با آن تبعیدی 14ساله را برای ایشان در پی داشت، لایحه‌ای که بعدها به کاپیتولاسیون معروف شد.

در دوران نخست‌وزیری «حسنعلی منصور» قانونی به مجلس شورای ملی برده شد که قرار بود براساس آن مستشاران آمریکا که در ایران خدمت می‌کردند از مزایای کنوانسیون وین برخوردار شوند. کنوانسیون وین که در 1961 میلادی در شهر وین به‌تصویب رسید و امروزه مورد توافق تقریباً تمامی کشورهای جهان است برای سفیران و مأموران کنسولی کشورهای خارجی مصونیت‌هایی را قائل می‌شود اما براساس لایحه‌ای که منصور آن را به مجلس سنا برد قرار بود این مصونیت‌ها این بار به تمام مستشاران آمریکایی که در ایران کار می‌کردند داده می‌شد.

سابقه‌ی دادن امتیازات ویژه و مصونیت قضایی به اتباع بیگانه یا همان کاپیتولاسیون در ایران به دوران قاجار برمی‌گردد. پس از شکست فتحعلی شاه قاجار از قوای روسیه و انعقاد قرارداد ترکمنچای، امتیازات حقوقی و جزایی فراوانی به اتباع روسیه در ایران داده شد. براساس بند 10 قرارداد ترکمنچای "اعلیحضرت پادشاه ممالک ایران برای دولت روس کما فی السابق این اختیار را مرعی می‌دارد که در هر جا که مصلحت دولت اقتضا کند کونسولها و حامیان تجارت تعیین نمایند و تعهد می‌کند که این کونسولها و حامیان تجارت را که هر یک زیاده از ده نفر اتباع نخواهد داشت فراخور رتبه ایشان مشمول حمایت و احترامات و امتیازات سازد...".

براساس قرارداد ترکمنچای، کاپیتولاسیون که تنها برای یک گروه کوچک دیپلمات وضع شده بود، به همه روس‌ها در ایران تعمیم داده می‌شد. با فروپاشی امپراتوری تزاری روسیه و تشکیل اتحاد جماهیر شوروی، با امضای قرارداد ایران و شوروی در 9121، عهدنامه ترکمنچای و حقوق کاپیتولاسیون برای شهروندان معمولی روسیه در ایران لغو شد. شوروی الغای این امتیازات را در سایر کشورها رعایت کرد.

سید روح الله خمینی| امام خمینی(ره) ,

کاپیتولاسیون اولین‌بار در ایران بعد از انعقاد قرارداد ترکمنچای به اتباع دولت روسیه داده شد. این امتیازات تا زمان فروپاشی امپراتوری روسیه در ایران برقرار بود

در دوران ناصرالدین شاه نیز بعد از انعقاد معاهده پاریس میان دُوَل ایران و انگلستان در 1865 میلادی و از دست رفتن خاک هرات، انگلیسی‌ها همان امتیازاتی را که دولت برای اتباع روس درنظر گرفته بود برای اتباع خودشان تقاضا کردند. براساس متن معاهده پاریس، "دولت ایران هم تعهد می‌کند که همان امتیازات و معافات در ممالک ایران به دولت انگلیس و نوکرها و رعایای آن داده خواهد شد که به دول کاملة الوداد و به نوکرها و رعایای ایشان داده می‌شود و همچنین دولت انگلیس و نوکرها و رعایای آن بهره‌یاب خواهند بود از همان احترام و اعتبار که به دول کاملة الوداد و به نوکرها و رعایای آنها داده می‌شود."

در دوران پهلوی و با کاهش تدریجی نفوذ روسیه و انگلیس در ایران، اولین‌بار در سال 1322 علی سهیلی نخست‌وزیر وقت قراردادی یک‌ساله درباره «هیئت مستشاری نظامی ایالات متحده» امضا کرد و هدف این پیمان این بود که ارتش ایران بازسازی و مدرن شود. این پیمان در پایان هرسال تنها برای یک سال دیگر تمدید می‌شد.

بعد از کودتای 28 مرداد و کمک ایالات متحده به محمدرضا پهلوی برای بازگشت به سلطنت، نفرات مستشاران این کشور در بخش‌های مختلف از جمله نظامی و صنعتی افزایش یافت. 28 اسفند ماه 1340 در دوره نخست وزیری علی امینی، سفیر آمریکا در تهران نامه‌ای به وزارت امور خارجه ایران نوشت و خواستار بهره‌مندی کارمندان آمریکایی که در ایران کار می‌کردند از مزایای قرارداد وین شد: "شرایط موجود، وضعیت کارمندان مستشاری آمریکا را روشن نمی‌کند، برای حل این مسئله، پیشنهاد می‌شود که این کارمندان از مزایا و مصونیت‌های کارمندان اداری و فنی امضاشده در کنوانسیون سازمان ملل درباره روابط دیپلماتیک در تاریخ 18 آوریل 1361 بهره‌مند شوند."

دولت امینی به این درخواست سفارت آمریکا توجهی نکرد تا اینکه با استعفای وی و روی کارآمدن اسدالله علم در تاریخ 20 اسفند 1340 وزارت امور خارجه به سفارت آمریکا پاسخ داد که به این امر رسیدگی خواهد شد. 25 دی 1342 برابر با 15 ژانویه 1964 دولت علم قانون اجازه استفاده مستشاران آمریکایی در ایران از مصونیت‌ها و معافیت‌های قرارداد وین را که برای کارمندان اداری و فنی نوشته شده بود به مجلس سنا برد. در واقع مستشاران آمریکایی عملاً در استخدام دولت ایران بودند و مستقیماً کارکنان آمریکایی یا وابستگان سفارت محسوب نمی‌شدند، ولی به‌تقاضای آمریکا، ایران آنها را هم ذیل کنوانسیون وین قرار داد.

سید روح الله خمینی| امام خمینی(ره) ,

یکی از تبعات تصویب کاپیتولاسیون ترور حسنعلی منصور عامل امضای این سند به‌دست جوانان مؤتلفه اسلامی بود

با روی کارآمدن حسنعلی منصور در اسفند، 3 مرداد 1343 مجلس سنا قانون اجازه استفاده مستشاران آمریکایی از قرارداد وین درباره روابط سیاسی را تصویب کرد و به مجلس شورای ملی فرستاد. در مجلس شورا درباره این قانون بحث‌های زیادی شد تا اینکه با 74 رأی مثبت به‌تصویب رسید.

با توجه به حساسیت‌های جامعه و همچنین مخالفت سابق علما و مردم با لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی که به الغای آن انجامید، تصویب کاپیتولاسیون در سکوت کامل خبری صورت پذیرفت. آیت‌الله فیض گیلانی از شاگردان امام خمینی درباره نحوه افشای سند تصویب کاپیتولاسیون برای امام، می‌گوید "شاه یک قانونی در مجلس تصویب کرده بود که تمام مستشاران آمریکایی که در ایران هستند اگر جنایتی مرتکب شدند و یک کسی را در خیابان مثلاً اذیت کردند و یا با ماشین زیر گرفتند یا هر جریانی پیش آمد، تنها دادگاه آمریکا می‌تواند وی را مجازات کند. قانونی وضع کرده بودند که تمام مستشاران آمریکایی در ایران مصونیت دارند و هر جرم و جنایتی در ایران مرتکب شوند، ایرانی­‌ها می­‌توانند در دادگاه آمریکا برای رسیدگی به آن کار شکایت کنند. درباره این مصونیت نه روزنامه‌ها چیزی نوشتند و نه رادیو و تلویزیون آن زمان گفت که اینها این قانون را تصویب کردند ولی یکی از کارمندان مجلس که متدین بود این قانون و مصونیت مستشاران آمریکایی را یک نسخه پیدا کرد و کپی گرفت و آمد به امام خمینی نشان داد که اینها دارند چه‌کارهایی می­‌کنند.

امام آنجا متوجه شدند که در مجلس چه می­‌کنند چون سخنرانی­ها و مصوبات مجلس را نه روزنامه می­‌نوشت و نه رادیو و تلویزیون اعلام می­‌کرد و ما هم اینجا نفهمیدیم و بعد آن کارمند که آن نسخه مصونیت مستشاران آمریکایی را برای امام آورد، ایشان تصمیم گرفت علیه آنها سخنرانی کند."

با افشای این سند امام خمینی در 4 آبان 1343 سخنرانی تندی در دیدار روحانیون، طلاب، بازاریان و دانشگاهیان و اهالی قم و سایر شهرستانها علیه کاپیتولاسیون ایراد می‌کنند. ایشان امضای این سند را نه‌تنها ازبین‌برنده عظمت ایران بلکه توهین به شاه و ارتش قلمداد می‌کنند: "ملت ایران را از سگ‌های آمریکا پست‌تر کردند. اگر چنانچه کسی سگ آمریکایی را زیر بگیرد، بازخواست از او می‌کنند؛ لکن، اگر شاه ایران یک سگ آمریکایی را زیر بگیرد بازخواست می‌کنند؛ و اگر چنانچه یک آشپز آمریکایی شاه ایران را زیر بگیرد، مرجع ایران را زیر بگیرد، بزرگتر مقام را زیر بگیرد، هیچ کس حق‌تعرض ندارد!"

سخنان امام خمینی در روز 4 آبان بازتاب گسترده‌ای در جامعه داشت. به‌گفته مرحوم حبیب‌الله عسگراولادی از اعضای هیأت‌های مؤتلفه «آن روز تولد محمدرضای خائن بود و تمام نیروهای امنیتی برای حفظ او و برنامه‌ها در مرکز جمع شده بودند و از طرفی روز تولد صدیقه طاهره(ع) بود و توجه مردم به حضرت معصومه(س) سبب شده بود قم نیز از جمعیت مملو باشد.»

متن سخنرانی امام  توسط گروهی از جوانان عضو هیأت‌های مؤتلفه از روی نوار پیاده و شامگاه نهم آبان ماه در تهران و شهرستان‌ها تکثیر شد. رژیم که تجربه دستگیری امام در 15 خرداد سال 42 و همچنین مخالفت‌های ایشان با لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی را در سال 41 داشت، فوراً دست به کار شد و روز 13 آبان امام خمینی در توافق دولت ایران و ترکیه به شهر بورسای این کشور تبعید شد.

شاید بتوان یکی از اولین پس‌لرزه‌های این مصوبه را تبعید امام خمینی و شروع نهضت اسلامی دانست چراکه از بعد واکنش امام به کاپیتولاسیون، شاهد شکل‌گیری احزاب و گروه‌های مبارز و مسلح و غیرمسلح هستیم که برای هماهنگی مبارزات از سال 44 راهی نجف می‌شدند.

همچنین ترور حسنعلی منصور نخست‌وزیر وقت در اول بهمن 1343 مقابل مجلس شورای ملی به‌دست جوانان مؤتلفه اسلامی از تبعات دیگر احساس سرخوردگی جامعه به دادن امتیازات زیاد به آمریکایی‌ها بود. قانون اجازه استفاده مستشاران نظامی آمریکایی از بند دوم کنوانسیون وین، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در 23 اردیبهشت 1358، توسط نظام جمهوری اسلامی ایران لغو شد.

پربحث‌های دیروز

  1. یک درس مهم ظریف در سیاست خارجی

  2. ضابطین قضایی به توصیه رهبر انقلاب عمل کنند

  3. توضیحات سخنگوی هیئت‌رئیسه مجلس درباره اعتبارنامه تاجگردون و ودیعه مسکن ۲۰۰ میلیونی نمایندگان

  4. نظر زیباکلام درباره سوال از روحانی در مجلس/ انتقاد سلیمی نمین از برخورد مجلس با ظریف/ زیدآبادی: روحانی واقعیت اوضاع اقتصادی را نادیده می‌گیرد/ مجلس دهم بودجه شورای نگهبان را زیاد کرد؟

  5. آمریکا رهبری جهانی را فراموش کند / انتخاب مجدد ترامپ به نفع مردم آمریکا نیست

  6. ظریف: ترامپ فرقی با دولت‌های قبلی آمریکا ندارد/بزرگترین دستاوردم برجام بود

  7. نوبخت: دولت برای جبران کسری بودجه، دو روش در پیش گرفته‌ است

  8. رئیسی: منابع کشور نباید در اختیار افراد بی‌صلاحیت قرار بگیرد/ عدم مدیریت قیمت‌ها موجب رنجش مردم شده است

  9. ذوالنوری: امکان اعلام علت رخداد نطنز به دلایل امنیتی وجود ندارد/ سوله آسیب‌دیده مرکز مونتاژ ماشین‌های غنی‌سازی بود

  10. یادداشت حسین شریعتمداری/ چرا از خودتان مایه نمی‌گذارید؟!

  11. ختم رسیدگی به پرونده گروه عظام اعلام شد/ متهم ایروانی: بدهی به بانک جرم نیست، افتخار است!

  12. بازار اجاره مسکن در بدترین شرایط طی نیم قرن اخیر

  13. بالاترین تورم متعلق به کدام کشورها است؟

  14. خاندوزی: بار مالیات بر خانه‌های خالی به مستاجران منتقل نمی‌شود/ برای کنترل قیمت مسکن، افزایش عرضه نباید فراموش شود

  15. «محمد سعیدی» بازداشت شد

  16. جدول/ قیمت طلا، سکه و دلار امروز

  17. حالا نوبت گرانی گوشی همراه است!

  18. آقای ظریف! تاریخ شهادت داده است

  19. گزارش خبرنگار آمریکایی از وضعیت اسفناک زندگی در آمریکا

  20. استقبال بازار خودرو از دلار ۲۲ هزار تومانی

  21. گزارشی از اولین روز اجباری شدن ماسک در مکان‌های عمومی تهران

  22. ابراز نگرانی آیت الله نوری همدانی از وضع معیشتی طلاب

  23. قالیباف: چرخه تولید و صادرات غیرنفتی باید رونق پیدا کند

  24. قیمت دلار و یورو در صرافی ملی

  25. کرونا به پرسنل آرامستان‌ها هم رحم نمی‌کند/ خیرات کووید-۱۹ در بهشت زهرا

پربحث‌های هفته

  1. یک درس مهم ظریف در سیاست خارجی

  2. اصرار بر تحقیر ایران در ماجراي واکسن کرونا !

  3. از تنور سوال از رییس جمهور نانی گرم ‌می‌شود؟!

  4. پایان شوروی گونه آمریکا ؟

  5. عروسی میلیاردی به سبک سیندرلا در لواسان!

  6. مغالطه عجیب تاجگردون درباره «شیشه کثیف و دستمال تمیز» 

  7. به چه قیمت؟

  8. طرح سؤال از رئیس‌جمهور با ۲۰۰ امضا تقدیم هیئت‌رئیسه مجلس شد + محورهای سوال

  9. دوره آموزشی سربازی ۲ ماهه شد

  10. جهانگیری: رای ۲۴ میلیونی مردم در انتخابات تایید کارنامه اقتصادی دولت روحانی بود/ ۳.۵ میلیون شغل ایجاد کردیم

  11. حاشیه‌های حضور ظریف در مجلس

  12. جنگنده تهاجمی پیشرفته «قاهر۳۱۳» چه پیامی به آمریکا و روسیه داد؟

  13. پایان داستان غم انگیز زم

  14. روایت روحانی از مدیریت دولت بر اقتصاد کشور/جنجال سخنرانی ظریف/ بازداشت عضو تیم سابق مذاکره‌کننده هسته‌ای/افروغ: صداوسیما اسیر نفوذ، تظاهر و ریا شده است

  15. شما بگویید به چه قیمتی ؟!

  16.  ردپای زنگنه در هپکو به نقل از نماینده تهران/ وزارت نفت: بیژن زنگنه از سال ۸۵ بازنشسته است  

  17. ضرب و شتم پزشک متخصص توسط همراهان بیمار + عکس

  18. روحانی: اقتصاد کشور تحت مدیریت قرار دارد/ در ماه‌های آینده به ثبات در اقتصاد و بازار ارز خواهیم رسید

  19. تهیه طرح تغییر الگوی سهمیه بندی بنزین در مجلس/ اختصاص سهمیه بنزین به خانواده به جای خودرو

  20. معجزه ای که اتفاق نیفتاد!

  21. مرامنامهٔ انقلابیون ساده انگار ...

  22. واکنش همتی به برخی اقتصاددانان؛ نقدینگی موجود نمی‌تواند به تورم بالا منجر ‌شود

  23. سیروس گرجستانی درگذشت

  24. حکم یک دادگاه آمریکایی: محموله نفتکش‌های ایرانی که به ونزوئلا رفته بودند، مصادره شود

  25. سیف: بانک مرکزی استقلال ندارد و تابع نظرات رئیس‌جمهور است/ برجام مشکل روابط بانکی ایران را حل نکرد

ابر آروان

پربحث‌های هفته

  1. یک درس مهم ظریف در سیاست خارجی

  2. از تنور سوال از رییس جمهور نانی گرم ‌می‌شود؟!

  3. مغالطه عجیب تاجگردون درباره «شیشه کثیف و دستمال تمیز» 

  4. به چه قیمت؟

  5. جنگنده تهاجمی پیشرفته «قاهر۳۱۳» چه پیامی به آمریکا و روسیه داد؟

  6. پایان داستان غم انگیز زم

  7. روایت روحانی از مدیریت دولت بر اقتصاد کشور/جنجال سخنرانی ظریف/ بازداشت عضو تیم سابق مذاکره‌کننده هسته‌ای/افروغ: صداوسیما اسیر نفوذ، تظاهر و ریا شده است

  8. شما بگویید به چه قیمتی ؟!

  9. مرامنامهٔ انقلابیون ساده انگار ...

  10. سیف: بانک مرکزی استقلال ندارد و تابع نظرات رئیس‌جمهور است/ برجام مشکل روابط بانکی ایران را حل نکرد

  11. احمد توکلی: با استیضاح روحانی بیشتر موافقم

  12. جزئیاتی از سند ۲۵ ساله ایران و چین/ واگذاری کیش به چینی‌ها صحت دارد؟

  13. دوای درد کارگران هفت‌تپه چیست؟

  14. بیانیه رئیس کمیسیون تحقیق مجلس درباره اعتبارنامه تاجگردون: همه مراحل تحقیق را با انصاف و رعایت بی‌طرفی انجام دادیم

  15. آیا وزارت صمت همچنان قربانی «لجبازی» است؟!

  16. ضابطین قضایی به توصیه رهبر انقلاب عمل کنند

  17. توضیحات سخنگوی هیئت‌رئیسه مجلس درباره اعتبارنامه تاجگردون و ودیعه مسکن ۲۰۰ میلیونی نمایندگان

  18. نظر زیباکلام درباره سوال از روحانی در مجلس/ انتقاد سلیمی نمین از برخورد مجلس با ظریف/ زیدآبادی: روحانی واقعیت اوضاع اقتصادی را نادیده می‌گیرد/ مجلس دهم بودجه شورای نگهبان را زیاد کرد؟

  19. طرح «سوال از رئیس‌جمهور» آماده شد / یکشنبه ۱۵ تیر، این طرح را به جریان می‌اندازیم

  20. احتیاط کنید !

  21. درخواست تاجگردون از هیئت رئیسه مجلس/افزایش عجیب قیمت سکه/ انتقادات تند کرباسچی از اصلاح‌طلبان/ پشت‌بام‌خوابی واقعاً وجود دارد؟

  22. ظریف: هیچ‌گاه مسائل داخلی را به خارج نبرده‌ام/ آمریکا را قدر قدرت ندانیم/ برجام سند افتخار ایران است

  23. روایت رئیس‌جمهور از آشنایی با یک بیمار کرونایی/اعتراض توکلی به استخدام داماد روحانی در وزارت نفت/ صف‌آرایی اصلاح‌طلبان علیه عارف/ عمر سیاسی لاریجانی تمام شده است؟

  24. محسن رضایی: سیاست‌های لیبرالی این دولت، پول ملی را از خاصیت انداخته/ خوئینی‌ها، آدرس غلط داده است

  25. عبدی: موضوع تحول خواهی ساختارها هستند نه افراد / سه نهاد در خط مقدم برای ایجاد تحول

آخرین عناوین