«فرشتگان پاوْل کِلِه»؛ بوریس فریدِوالد؛ ترجمۀ فریده فرنودفر؛ ناشر چشمه تسلای رنج با خلق فرشتگان

دکتر داود میرزایی*،   3980616061
تسلای رنج با خلق فرشتگان

علاقۀ نظرگیر کله به ترسیم فرشتگان، خصوصاً در دو سال پایانی حیات توأم با فشار نازی‌ها و ضعف جسمانی‌اش، تجلی همین دیدگاه تسلی‌بخش و شاید رهایی‌بخشِ مورد نظر او است

«فرشتگان پاوْل کِلِه»

مؤلف: بوریس فریدِوالد

ترجمۀ فریده فرنودفر

ناشر: چشمه، چاپ اول، 1397

120 صفحه، 20000 تومان

 

****

 

مدار زمین/ از دل تاریکی شب/ سنگین و گران/ مملو از بارقه‌های آتشین/ و شامگاهان مملو از خدایان در حال کرنش/ اینک اثیروار، آغشته به رنگ آبی/ بر فراز کوه‌های پوشیده از برف/ تا اذهان دانا در گردش است. ([منتسب به] پاوْل کِلِه، 1918)

دنیای کودکانه دنیای غریب و قشنگی است؛ شاید روزی‌روزگاری رمزوراز رستگاری تنها از دلِ نشانگان ساده و پیچیدۀ نقاشی‌های کودکانه برخواندنی باشد و بس. بگذریم... پاوْل کله (1789-1940) نقاش و موسیقی‌دان سویسی، از دوستان نزدیک کاندینسکی، به‌سبب نواندیشی، تخیل آزاد، پرکاری و تنوع آثارش بی‌شک یکی از شخصیت‌های برجستۀ هنر مدرن شمرده می‌شود. مراحل تحول کارش را می‌توان با اکسپرسیونیسم، دادئیسم، سوررئالیسم و اکسپرسیونیسم انتزاعی پیوند داد. ولی خود او در هیچ‌یک از جنبش‌های نام‌برده عملاً شرکت نداشت. در مونیخ آموزش دید. یک سالی را در ایتالیا صرف مطالعه کرد و سپس به برن بازگشت. دوباره به مونیخ رفت و با گروه «سوارکار آبی» حشرونشر کرد... در دوران جنگ جهان‌گیر اول به‌خدمت ارتش درآمد و عمیقاً تحت‌تأثیر فجایع جنگ قرار گرفت و با دومین واقعۀ تکان‌دهندۀ زندگی خود مواجه شد ـ اولی‌اش قطعاً مرگ مادربزرگ‌اش بود. در این برهۀ حساس، نازی‌های او را از کار بازداشتند و آثارش را از موزه‌ها جمع کردند.

القصه، برویم سراغ اصل مطلب. کله هنرمند بسیار پرکاری بود و از میان تجربه‌گری‌های متنوع‌اش که همواره پایی در مشاهدۀ طبیعت داشت در طول عمر 61 ساله‌اش تعداد نسبتاً زیادی، حدود 100 اثر، را به تصویرگری فرشتگان اختصاص داده است: از تصویر مسیح کودک بدون بال (1813)، یادگار پنج‌سالگی‌اش، تا مشهورترین فرشته‌نگاری‌اش، یعنی فرشتۀ نو (1920)، گرفته تا فرشتۀ مردد (1940)، که تابلوی گویای واپسین تردیدهای هنرمند نسبت به زندگی، باورهای دینی و جهان پس از مرگ است، و نهایتاً فرشتۀ مرگ (1940).

کتاب فرشتگان پاوْل کِلِه به تحلیل چهل اثر از مجموع 100 تصویری می‌پردازد که این نقاش در طول زندگی-اش به انحای مختلف از فرشتگان کشیده است. بخش عمده‌ای از این تصاویر مربوط به دو سال پایانی عمر او، مابین سال‌های 1938 تا 40 است. به‌لحاظ تاریخی، این دو سال مصادف بود با دوران یکه‌تازی حزب ناسیونال-سوسیالیسمِ مخوفِ نازی در آلمان و حساسیت این حزب نسبت به نمایش آثار کله، که با ضعف شدید جسمانی و بیماری لاعلاج او همراه شده بود، به‌قول خودش، دیگر داشت صدای گام‌های غریب مرگ را به‌گوش می‌شنید.

باری، کله سالی پس از آن‌که آثارش از سوی رژیم نازی منحط شناخته و از آکادمی دوسلدورف اخراج می-شود، در یکی از یادداشت‌های روزانۀ خود مطلب در خورِ توجهی می‌نویسد که می‌تواند کلید فهم فرشتگان او باشد: «چیزی باید بتواند رنجی را که برای صیانت از سرزمین معنوی پدری‌مان می‌کشیم تسلی دهد. این چیز شاید دیدگاه تازه‌ای باشد که ما را از تحمل این‌همه سنگینی و فشار رهایی بخشد و از دلِ آن توان و نیروهای جدید خلق شود.» به ظنِ قریب به یقین، علاقۀ نظرگیر کله به ترسیم فرشتگان، خصوصاً در دو سال پایانی حیات توأم با فشار نازی‌ها و ضعف جسمانی‌اش، تجلی همین دیدگاه تسلی‌بخش و شاید رهایی‌بخشِ مورد نظر او است. هنرمند همواره به‌دنبال راهی به رهایی است. او نیز علاج رنج لاعلاج‌اش را در همین می-یابد. گریزگاه او پناه‌بردن به عالم کودکانۀ فرشتگان و انعکاس آن به‌مدد خط و بعضاً رنگ است. او می‌کوشد دنیای خود و هم‌نوعان گیرافتاده در وحشت روزافزون نازی‌ها را قدری تحمل‌پذیرتر کند و به‌نظر می‌رسد توسل به حال‌وهوای نوستالژیک تصور کودکانه از فرشتگان همان راهی‌ست به رهایی که هرچند واقعیت جهان آشوب‌زدۀ دهه‌های آغازین سدۀ بیستم را ایجاباً بازنمی‌نمایاند، ولی آن را سلباً قدری زیباتر و تحمل-پذیرتر می‌کند.

با این اوصاف، فرشتگان دو سال پایانی زندگی کله، گویی گزارشی‌ست از غلیانات درونی او، گاهی امیدوار (1939)، گاهی ناامید، گاهی فقیر (1939)، گاهی منتظر (1939)، گاهی گریان (1939)، گاهی فراموش‌کار (1939)، گاهی زشت (1939)، گاهی کماکان زشت (1940)، حتی گاه باردار (1939)، گاهی مردد (1940) و در آخر فرشتۀ مرگ (1940). نکتۀ جالب توجه این‌که برخلاف تصور شهودی همه از فرشته، فرشتگان کله زیبا و لطیف نیستند، بل بیشتر زشت‌اند و خشن و گاهی حتی شیطانی، طوری که خود او هم آنها را «زشت» و «کماکان زشت» می‌نامد.

این سویۀ دیالکتیکی فرشتگان کله (که ریشه در این باور عمیق او دارد که امر الوهی و شیطانی دو روی یک سکه‌اند، نه نافی هم، که مکمل یکدیگرند) چنان به مذاق والتر بنیامین (از اندیشمندان برجستۀ مکتب انتقادی فرانکفورت) خوش آمد که طالب خریداری یکی از فرشتگان او، یعنی فرشتۀ نو شد و تعداد زیادی از «بازتولیدهای» آن را در اتاق کار خود آویخت و جایگاه ویژه‌ای ـ بالای کاناپه ـ به آن اختصاص داد تا مدام جلوی چشم‌اش باشد. او شیفتۀ تماشای این نقاشی بود و در آن چیزی می‌دید که مکرر در مکرر دربارۀ آن نوشت، هر بار به شیوه‌ای جدید. حاصل این تماشای مدام و احتمالاً رنج مشترک، نهمین تز از مجموعِ هجده تز فلسفی مقالۀ مشهور او با عنوان «تزهایی در باب مفهوم تاریخ» با سرلوحه‌ای از گرهارد شولم بود با نام «سلام فرشته»، که این‌گونه در تاریخ اندیشه ماندگار شد:

مهیای پرواز است این دو بال،

و من سرِ آن ندارم که به عقب برگردم،

و چه اندک می‌بود نصیبم از اقبال،

حتی اگر جاودانه برجای می‌ماندم ـ گرهارد شولم، سلام فرشته

در یکی از نقاشی‌های پل کله موسوم به فرشتۀ نو (Angelus Novus) فرشته‌ای را می‌بینیم با چنان چهره‌ای که گویی هم‌اینک در شرف رویگردانی از چیزی است که یکریز سرگرم تعمق در آن بوده است. چشمان‌اش خیره، دهان‌اش باز و بال‌های‌اش گشوده است. این همان تصویری است که ما از فرشتۀ تاریخ در ذهن داریم. چهره‌اش رو به سوی گذشته دارد. آن‌جا که ما زنجیره‌ای از رخدادها را رؤیت می‌کنیم، او فقط به فاجعه‌ای واحد می‌نگرد که بی-وقفه ویرانه بر ویرانه تلنبار می‌کند و آن را پیشِ پای او می‌افکند. فرشته سرِ آن دارد که بماند، مردگان را بیدار کند و آن‌چه را که خُرد و خراب شده است مرمت کند و یکپارچه سازد؛ ولی توفانی از سمت بهشت در حال وزیدن است و با چنان خشمی بر بال‌های او می‌کوید که فرشته را دیگر یارای بستن آن نیست. این توفان او را با نیرویی مقاومت‌ناپذیر به درون آینده‌ای می‌کشاند که پشت بدان دارد، در حالی که تلنبار ویرانه‌ها پیشِ رویِ او سر به فلک می‌کشد. آن‌چه ما پیشرفت می‌نامیم همین توفان است. (به‌نقل از عروسک و کوتوله، مقالاتی در باب فلسفۀ تاریخ و فلسفۀ زبان، گزینش و ترجمۀ مراد فرهادپور و امید مهرگان، تهران، گام نو، 1389، ص. 157)

فرشتۀ نوی کله و حالا فرشتۀ تاریخ بنیامین، گویی او را به‌یاد مسیح از گور برخاسته می‌انداخت که دستان‌اش را کاملاً از هم باز کرده و انتظارش را می‌کشد، تا کی او را در آغوش بگیرد. شولم برای بنیامین توضیح می-دهد که طبق آموزه‌های کابالایی عرفانیِ یهودیت (بنیامین یهودی بود)، فرشتگان پیوسته خلق می‌شوند و بنیامین تجسم این آموزه را در خلقِ مدام و نوبه‌نویِ فرشتگان کله می‌دید. بنیامین پس از به قدرت رسیدن حزب ناسیونال-سوسیالیسم نازی، از ترسِ یهودستیزی وحشیانۀ این حزب مخوف، به پاریس فرار کرد و چند سالی را مخفیانه در ترس و وحشت در آنجا به‌سر برد، در حالی که در هر حال فرشتۀ نو را همراه داشت و از آن همان تسلی را می‌گرفت که کله در آن تعبیه کرده بود. او پس از نگارش این متن قصد داشت به اسپانیا فرار کند. پیش از فرار فرشتۀ نو/ تاریخ را از قاب درآورد و آن را نزد دوست‌اش ژرژ باتای به امانت گذاشت. بنیامین حین فرار جان باخت و در میان بال‌های کاملاً بازِ فرشتۀ نو آرام گرفت.

باری، سبب‌سازِ خلق مدام این فرشتگان و علاقۀ بی‌حدوحصر به مؤانست با آنها، به‌نظر می‌رسد ریشه در ترس و وحشت مشترک کله و بنیامین از استقرار حزب نازی داشت و هر دو در آن راهی به رهایی می-جستند تا بلکه این جهان نادلچسب‌شده قدری تحمل‌پذیرتر جلوه کند. بیایید این‌گونه تصور کنیم: بنیامین در امتداد نگاه خیرۀ فرشتۀ نویِ کله، شکوه «کودکی تاریخ» مارکس را می‌دید/ می‌جست که زمانی در گروندریسه از آن دم زده بود.

*دکترای فلسفه هنر

 

عناوین مرتبط

پربحث‌های امروز

  1. وزیر راه: دست‌های ضدانقلاب در بازار مسکن قیمت‌ها را افزایش داد!

  2. خوش رقصی فرانسه با شاباش های ایرانی!...

  3. آتلانتیک: هفت پرسشی که باید پیش از هرگونه حمله به ایران، به آن پاسخ داد

  4. پشت‌پرده ترس عربستان و آمریکا از بردن نام ایران

  5. یمن و دو راهی سخت برای عربستان

  6. نقوی حسینی: مسئولانی که خانواده آنها خارج از کشور هستند باید عزل شوند

  7. نگاهی به شمشیر رعدآسای ایران در خلیج فارس + فیلم و عکس

  8. مراسم ترحیم اسدالله عسگراولادی  

  9. تولید رب ۲۲ هزار تومانی با گوجه هزاری!

  10. روایتی از هفت‌تپه، قزوین و حالا اراک/ علل اعتراضات کارگری کارگران چیست؟

  11. پدر قربانی برق‌گرفتگی در آزادی: از خون پسرم نمی گذرم/ مقصر را معرفی کنید

  12. تیزر «ماجرای نیمروز: رد خون» منتشر شد  

  13. توانمندی‌های تسلیحاتی و موشکی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران  

  14. تصاویری کمتر دیده شده از استاد شهریار  

  15. حقیقی که با حمله به قلب نفت عربستان آشکار شد

  16. سردرگمی سرمربی استقلال برای دربی

  17. تمدن باستانی «سنگ افراشته‌ها» در مشگین شهر  

  18. ایران به آمریکا پیام ارسال کرد: اتفاقات آرامکو کار تهران نبوده/ اگر اقدامی علیه‌مان صورت گیرد با پاسخ قاطع روبرو خواهد شد

  19. روحانی: مبارزه جدی با دلار در حال شروع شدن است

  20. جدول/ آخرین قیمت دلار، پوند و یورو

  21. پلوسی: دموکرات‌ها ترامپ را شکست می‌دهند

  22. رئیس‌جمهور ۳ عضو شورای عالی میراث فرهنگی را منصوب کرد

  23. وزیر دفاع نقش ایران در حمله به آرامکو را رد کرد

  24. بشار اسد: حامی محور مقاومت باقی می‌مانیم

  25. روایتی از قلب خانه سیدحسن نصرالله/ مغز متفکر خانواده دبیرکل حزب‌الله که بود؟ + تصاویر

پربحث‌های دیروز

  1. رهبر انقلاب: مذاکره یعنی نمایش موفقیت آمریکا/ فشار حداکثری در مقابل ملت ایران پشیزی نمی‌ارزد/ نباید کارهای کشور را به نشست و برخاست با دیگران موکول کرد

  2. رخصت ولی الله سیف برای ورود به گود «زورخانه»

  3. آیا روحانی هم به دیدار با ترامپ نیاز دارد؟!

  4. تصویری از کودک جان باخته در ورزشگاه آزادی  

  5. دستگیری اراذل و اوباش شهر تهران  

  6. واکنش پادشاه عربستان به حملات آرامکو: توانایی مقابله را داریم و قادر هستیم به این اقدامات پاسخ دهیم

  7. پنکه حسن روحانی در ترکیه  

  8. ادعای واهی عربستان علیه ایران: در حملات اخیر به پالایشگاه‌ها از سلاح ایرانی استفاده شده!

  9. واکنش «محمدعلی الحوثی» به سخنان «پوتین»

  10. کارنامه امیدبخش قوه قضائیه در ۲۰۰ روز اخیر

  11. ترامپ: دنبال رویارویی نظامی با ایران نیستیم/ به نظر می‌رسد ایران مسئول حمله به تأسیسات نفتی عربستان است

  12. مایک پنس: آماده دفاع از متحدان منطقه‌ای خود هستیم

  13. بیانیه «مهم» انصارالله در رد محکومیت‌های بین‌المللی علیه حمله آرامکو

  14. محسن رضایی: روزی می‌رسد که ترامپ را محاکمه می‌کنیم/ روحانی نباید به ترامپ جز با مشت گره کرده نگاه کند

  15. واکنش وزیر بهداشت به موضوع «فرار مالیاتی» پزشکان

  16. ترامپ: سعودی‌ها برای تامین امنیت خود باید پول بیشتری بدهند

  17. عکس جنجالی بازیکنان استقلال با پیراهن دختر آبی  

  18. شکاف میان مردم و دولت آمریکا / رویای «لینکلن» تعبیر نشد

  19. واکنش نمکی به موضوع «فرار مالیاتی» پزشکان

  20. تاجیک: کوتوله‌هایی آمدند و اصلاح‌طلبی را قبضه کردند/ تاریخ مصرف طیف لاریجانی برای اصلاح‌طلبان تمام شده است؟/ خاطره عباس عبدی از حضور در ورزشگاه آزادی

  21. دادستان تهران: بیش از ۱۰۰ هزار خودرو سایپا و ایران‌خودرو نزدیک به شش ماه در پارکینگ‌ها بلاتکلیف مانده

  22. مرگ یک پسر بچه‌ ساله در ورزشگاه آزادی بر اثر برق‌گرفتگی/ "مقصر" کیست؟

  23. اسلحه عجیب اراذل و اوباش تهرانی!  

  24. بازتاب بیانات رهبر انقلاب درباره مذاکره با آمریکا در رسانه‌های خارجی

  25. رویترز: قیمت بنزین در آمریکا امروز 15 درصد افزایش یافت

پربحث‌های هفته

  1. دختران آبی و سیاست‌های زرد! ...

  2. واکنش دختر سردار سلیمانی به هتاکی یک بازیگر و ماجرای دختر آبی  

  3. پناهیان و ماجرای بنشین و بفرما و بتمرگ!...

  4. آیا سخنان پناهیان درباره شفافیت مجلس اشتباه بود؟

  5. ایران باید فورا از برجام و NPT خارج شود

  6. تاملی دوباره بر حاشیه‌های یک خودسوزی ؛ پوپولیست نباشیم

  7. یک عکس؛‌ یک شرح | یقه‌های سفید در پوشش چادر سیاه؟!

  8. زنان را به استادیوم راه بدهید

  9. اظهارات پدر ٰ«سحر خدایاری»/ اجازه سو استفاده به دیگران نمی‌دهم

  10. شهردار اسبق صدرا از ایران فرار کرد/ تلاش برای بازگرداندن متهم از طریق اینترپل

  11. پزشکیان: پناهیان وجناحش در مطالبه شفافیت دنبال بهره برداری سیاسی اند

  12. در باب اپوزیسیون‌نمایی مسئولان!...

  13. تردد خودروهای پلاک شهرستان در تهران سهیمه‌بندی شود/ غیر تهرانی‌ها عامل نیمی از ترافیک پایتخت

  14. احمد توکلی: باید یک نهاد مستقل برای مبارزه با فساد تشکیل شود/ فساد شکل گرفته سازمان یافته است

  15. رهبر انقلاب: مذاکره یعنی نمایش موفقیت آمریکا/ فشار حداکثری در مقابل ملت ایران پشیزی نمی‌ارزد/ نباید کارهای کشور را به نشست و برخاست با دیگران موکول کرد

  16. آخرین تصویر علیرضا فغانی قبل از ترک‌ ایران  

  17. به چه زبانی بگویند شکست خوردیم!

  18. دستور بازداشت هنرپیشه هتاک صادر شد

  19. مشروح جلسه دادگاه شبنم نعمت‌زاده/ فعالیت غیرقانونی و کسب ۱۸۰۰ میلیارد مال نامشروع/ ماجرای بدهی ۱۰۰ میلیاردی به شستا

  20. اسدالله عسگراولادی درگذشت

  21. سناتور آمریکایی: ترامپ با پیشنهاد مکرون برای حفظ برجام موافقت کرد

  22. یک شبه "۷۰۰۰۰ پزشک" به آمار پزشکان اضافه شد!

  23. خداحافظی غم‌انگیز با علیرضا فغانی

  24. توکلی: به جای کارگران هفت‌تپه، اول سراغ خائنانی بروید که ارز و طلا و کارخانه‌های ملت را به تاراج داده‌اند

  25. حمله به آرامکو و مرزهای قدرت آمریکا

آخرین عناوین