در گفت‌وگوی تفصیلی با الف مومنی: اقتصاد اسلامی را عقیم و دانشگاه را کمپانی تولید مقاله کرده‌ایم/ نباید حرف های هپروتی بزنیم/ راه نجات ایران توسعه عادلانه است/ دلبستگی به رانت، ویژگی دولتهای روحانی و احمدی نژاد

 3980512054 ۲۲ نظر، ۰ در صف انتشار و ۷ تکراری یا غیرقابل انتشار
مومنی: اقتصاد اسلامی را عقیم و دانشگاه را کمپانی تولید مقاله کرده‌ایم/ نباید حرف های هپروتی بزنیم/ راه نجات ایران توسعه عادلانه است/ دلبستگی به رانت، ویژگی دولتهای روحانی و احمدی نژاد

دکتر فرشاد مومنی از اقتصاددانانی است که حرفهای زیادی در زمینه «توسعه» برای گفتن دارد. او که سال هاست علاوه بر دانشگاه در موسسه دین و اقتصاد نیز به پژوهش و اندیشیدن مشغول است در این گفت گو با بیانی آکادمیک به نقد و واررسی مشکلات اقتصادی امروز کشور می پردازد.

به اعتقاد مومنی ما باید بپذیریم که نه فقط در حوزه اقتصادی بلکه در سایر حوزه‌ها هم دچار آشفتگی معرفتی هستیم و در ساحت‌های نظر و عمل کاستی‌های بسیار جدی هم در معرفت علمی و هم در معرفت دینی داریم.

او تصریح می کند که امروز دانشگاه و نظام آموزش عالی  با کمی گرایی افراطی و سایر کارهای خلاف علم و اخلاق،  سیاست زده و مبتذل  و تبدیل به کمپانی تولید مقاله شده است.

از او درباره موضوع اقتصاد اسلامی و دلیل فراموشی آن پس از انقلاب نیز پرسیدیم و پاسخ مومنی این بود که اغلب بینش ها در این زمینه « نقطه عزیمت صورت بندی اقتصاد اسلامی را تحلیل های سطح خرد قرار داده‌اند و واژگونه‌اش کرده‌اند به همین دلیل راه به جایی نمی‌برد البته در ساحت عمل هم بسترها مهیا نیست و اغلب اراده جدی برای تمهید آن بسترها هم مشاهده نمی شود» اما به اعتقاد او  قبل از این امر مشکل اصلی این است که «درک روشمند و نظام واری از وضع مطلوب» نداریم و « وقتی چنین درکی وجود ندارد، شما در جستجوی چیزی هستید که نمی‌دانید چیست».

به گفته مومنی در سالیان گذشته «شاهد یک نوع سرخوردگی عملی هم در سطح نخبگانی در زمینه اقتصاد اسلامی هستیم. از سوی دیگر قیفی که ساختار قدرت برای پذیرش اندیشه ورزی و اندیشه ورزان درست کرده به قدری نامناسب کار می‌کند که تقریبا می‌توان گفت هیچ مهره‌ی ارزشمند جدی از آن رد نمی‌شود؛ بنابراین از این کوزه یک چیزهای خاصی بیرون می‌آید»

مومنی که همواره بر موضوع توسعه عدالت محور تاکید کرده است  در این گفت گو نیز یادآور می شود عدالت اجتماعی را اصلا نمی‌توان از توسعه تفکیک کرد.

او تاکید می کند راه نجات کشور توسعه عادلانه است و «عنصر حیاتی و تعیین کننده توسعه عادلانه، اشتغال مولد است که باید بر اساس آن فرصت‌های شغلی مولد ولی شرافتمندانه و تعهد عملی به پایبندی به لوازم آن در سطح نظام تصمیم گیری پدید آید و به تمام لوازم نهادی این استراتژی و هدف پایبندی عملی نشان داده شود. ایران به این صورت نجات خواهد یافت»

مومنی  تاکید می کند « از منظر دل بستگی افراطی به مناسبات رانتی بین این دولت (دولت روحانی) و دولت قبل (احمدی نژاد) هیچ تفاوتی مشاهده نمی‌شود»

او در همین زمینه می گوید « نباید از یاد ببریم که کسی زمانی شعار عدالت می‌داد اما عملش فلاکت زا بود»

مشروح گفت گوی الف را با دکتر فرشاد مومنی بخوانید:

ریشه مشکلات اقتصادی امروز از نظر شما چیست و نقش بی توجهی به اقتصاد اسلامی در آن چقدر است؟

 سال گذشته در مراسمی در قم گفتم که اگر از کانال دانایی به توسعه نگاه کنیم و از منظر بنیان های اندیشه ای و معرفت دینی متناسب با اقتضائات زمانه به مفهوم توسعه و به طور کلی معرفت اقتصادی دینی نگاه کنیم نظام آموزشی ما در دانشگاه و پیش از آن در حوزه از آن چهار رکن دانایی، روی سه رکن متمرکز و یک رکن را به کلی کنار گذاشته است. امروز روی دانش «چیستی»، «کیستی» و «چرایی» تمرکز کرده ایم و دانش «چگونگی» که سهم یا ضریب اهمیت ۹۰ درصدی در کل ذخیره دانایی را دارد، رها و کنار گذاشتیم.

در آن مراسم عنوان کردم که امثال شهید بهشتی در قله و در سطوح پایین‌تر از او، محمدباقر صدر، موسی صدر، شهید مطهری و در سطح پایین‌تر مرحوم موسوی اردبیلی مطرح هستند که این افراد اهتمام به دانش «چگونگی» داشته و از دل  توجه به سه رکن دیگر دانایی در بهترین حالت، توانایی‌هایی که برای توسعه ایجاد می‌شود را دنبال می‌کردند.

شهید بهشتی در آثارش بیش از ۱۴ بار می‌گوید مهمترین مشخصه انسان مسلمان خصلت دورنگری و دغدغه آینده داشتن اوست. باید بپذیریم در ساحت‌های نظر و عمل کاستی‌های بسیار جدی هم در معرفت علمی و هم در معرفت دینی داریم. از جنبه‌های اقتصادی این طور صورت بندی می‌کنم که چون دغدغه‌های سطح توسعه در ایران در حد انتظار نیست، گرفتار مشکلات اندیشه ای و عملی شده‌ایم.

برخی می‌گویند اگر امروز امثال شهید بهشتی هم در میان ما بودند،  نمی‌توانستند کاری کند...

 این سخن سستی است، زیرا ایشان نمی‌گذاشت کار به اینجا برسد. در شرایط کنونی هم در عرصه نظر و هم در عرصه عمل همه چیزی در ایران می‌تواند به سهولت و بی‌ضابطه مطرح شود و گویی متر و معیاری برای ارزیابی آن وجود ندارد. مثلا در مورد شهید بهشتی خیلی‌ها گفتند چون به اروپا رفت باعث شد نسبت به بقیه روحانیون متفاوت شود. من  این موضوع را از مرحوم موسوی اردبیلی پرسیدم که آن را قبول دارید که پاسخ داد نه. سوال کردم چرا؟ گفت وقتی در زمان نوجوانی، شهید بهشتی وارد مدرسه‌ی ما شد در کمتر از ۱۰ روز طلبه‌ها همگی فهمیدند یک پدیده وارد مدرسه شده است.

 شما مشکل امروز  ما را در حوزه عمل می‌ببیند یا نظر؟

 هم نظری می‌بینم و هم عملی. در سطح نظر به دلایل گوناگون معرفت اقتصاد اسلامی در کانالی قرار گرفت که مسیر منتهی به عقیم شدن را طی کرد .  اقتصاد اسلامی می‌بایست از جنبه‌های روش شناختی، معرفت شناختی و هستی شناختی مورد بحث بنیادی قرار می‌گرفت تا بنای آن بر روی این ستون‌ها استوار شود اما این بحث‌ها هیچ وقت رخ نداد. 

چرا تعبیر اقتصاد اسلامی بر خلاف سال‌های اول انقلاب امروز  برای ما چندان روشن نیست؟

در درجه اول یک سلسله مسائل بنیادین روش شناختی وجود دارد که رکن مهم و اغلب مغفول ماجراست؛ مثلا یکی از مسائل این است که ما در ساحت معرفت حرف آخر نداریم. بنابراین اگر فکر کنیم در آن زمان تصویر و تصور روشنی وجود داشت و الان وجود ندارد؛ ارزیابی اینجانب این است که این تلقی صحیح نیست و درباره بسیاری از خلاهای معرفتی میان این دو دوره چندان  تفاوتی نیست و اینکه از جهاتی امروز در مقایسه با ‌آن روز  از نظر سطح دانایی‌های بالقوه خیلی جلوتر هستیم.

داگلاس نورث در کتاب فهم فرآیند تحول اقتصادی می‌گوید در هر مقطع زمانی و هر حیطه‌ای اگر بخواهید ریشه‌های توسعه نیافتگی را جستجو کنید باید حدقل به دو سطح از بلوغ معرفتی دست یابیم که سطح اول بنیان‌های اندیشه‌ای شکل گیری وضع موجود و سطح دوم بنیاد‌های اندیشه‌ای شکل دهنده به وضع مطلوب است که ما در هر دو زمینه چه در عرصه معرفتی دینی و چه علمی با مشکل‌ حاد روبرو هستیم. البته در مورد دومی یعنی بنیادهای اندیشه ای  برای وضع مطلوب ما بحران حاد‌تری داریم یعنی به غیر از شهید بهشتی که واقعا از بسیاری نظرها یک اسلام شناس منحصر به فرد و بی‌بدیل بود؛ در میان سایر اسلام شناسان برجسته ندیدم کسی دیگر درک روشمند و نظام واری از وضع مطلوب داشته باشند. وقتی چنین درکی وجود ندارد، شما در جستجوی چیزی هستید که نمی‌دانید چیست.

یعنی نمی‌دانیم در حوزه اقتصادی به کجا می خواهیم برویم؟

 نه فقط در حوزه اقتصادی بلکه در سایر حوزه‌ها هم آشفتگی وجود دارد. خلا معرفتی در عرصه سیاست خارجی یا بحران اجتماعی در ایران کمتر از بحران های اندیشه ای اقتصادی و سیاسی نیست. در ساحت عمل نیز باید توجه داشت که وقتی مشکل ساختاری شد راه حل‌های ساختاری می‌طلبد زیرا از آن سطحی که منجر به ایجاد مشکل شده نمی‌توان به سمت حل و فصل مسائل رفت، بلکه باید از سطح بالاتری این انجام شود؛ اینکار نیاز به بسترها و لوازمی دارد و نمی‌توانیم مطالبه چیزهای را داشته باشیم اما در سطح عمل آمادگی تن دادن به لوازم آن را نداشته باشیم .

به نظر شما در مورد اقتصاد اسلامی این اتفاق رخ داده است؟

حیطه اقتصاد حادترین، فوری‌ترین و مملوس‌ترین حیطه حیات جمعی است که آثار پریشان احوالی اندیشه‌ای در این حوزه خودش را در ساحت عمل خیلی عریان‌تر به نمایش می‌گذارد و شاهد یک نوع سرخوردگی عملی هم در سطح نخبگانی در زمینه اقتصاد اسلامی هستیم. از سوی دیگر قیفی که ساختار قدرت برای پذیرش اندیشه ورزی و اندیشه ورزان درست کرده به قدری نامناسب کار می‌کند که تقریبا می‌توان گفت هیچ مهره‌ی ارزشمند جدی از آن رد نمی‌شود؛ بنابراین از این کوزه یک چیزهای خاصی بیرون می‌آید.

آیا یکی از دلایل آن سنت معرفت حوزی و دینی ما است؟

یقینا هست. در سنت حوزوی، عموم استثناها و منحصر به فردها از طریق فاصله گیری از نظام آموزش سنتی به موقعیت استثنایی دست پیدا می‌کنند اما مسئله منحصر به آنجا نیست و به دانشگاه هم باز میگردد مثلا از جنبه روش شناختی، آموزه اقتصاد اسلامی بنای خودش را در گام‌های نخستین در دانشگاه‌ها روی پایه‌های بسیار سستی قرار داد .

شاهد خطاهای بسیار بزرگ بودیم و هستیم و تا همین امروز هیچ اکادمیسینی را ندیده‌ام که علایق دینی را داشته باشد و از این زاویه آنچه را که به عنوان اقتصاد اسلامی صورت بندی می‌شود را مورد ارزیابی انتقادی قرار دهد. اقتصاد اسلامی در ایران به ده‌ها دلیل عقیم شده است اما از جنبه روش شناختی مهم‌ترین علت این است که این‌ها نقطه عزیمت صورت بندی اقتصاد اسلامی را تحلیل های سطح خرد قرار داده‌اند و واژگونه‌اش کرده‌اند به همین دلیل راه به جایی نمی‌برد البته در ساحت عمل هم بسترها مهیا نیست و اغلب اراده جدی برای تمهید آن بسترها هم مشاهده نمی شود

امروز مگر می‌توانید راجع به وضع مطلوب فکر کنید اما درک روشمند و عالمانه از چرایی شکل گیری وضع موجود نداشته باشد. در بحث هایی که در مورد اقتصاد ایران می‌کنم تناسب‌هایی با اقتصاد اسلامی هم از جنبه روش شناختی دارد. مثلا به هفت دلیل نشان می‌دهم اگر درک عالمانه از اقتصاد ایران بدست نیاوریم، امکان ندارد بتوانیم در رشد علمی در حیطه اقتصاد در سطح جهان جز در حیطه کارهای تکنیکی مشارکت موثر داشته باشیم و در بهترین حالت می‌توانیم دنباله‌رو باشیم. اگر مباحث نظری مربوط به اقتصاد ایران به واقعیت‌های موجود معطوف نشود و بخواهد حرف‌های هپروتی بزند، معلوم است که نمی‌تواند دستاورد داشته باشد.

شهید بهشتی در سال‌های دهه 1350 انتقاداتی در مورد اقتصاد ایران داشته، آیا به این درک از واقعیت‌های اقتصاد ایران رسیده بود؟

یک دلیل برای این که شهید بهشتی را قبل از اینکه یک اسلام شناس بدانم، یک فیلسوف علم می‌دانم این است که تقریبا به تمام لوازم معرفتی برای نیل به یک جامعه اسلامی در ایران واقف بود. کتاب ایشان در مورد مبانی نظری قانون اساسی را بررسی کنید. اگر بلوغ روش شناختی ده جنبه دارد دو و سه مورد در این کتاب به وضوح منعکس شده است. بعد از اینکه خیلی عقل محور و روشمند از چهارچوب قانون اساسی ۱۳۵۸ دفاع می‌کند، می‌گوید حواستان باشد که با همه این دفاع محکمی که از این سند می‌کنیم، این سند از جنبه معرفتی با دو قید اساسی روبروست که قید اول از جنبه اسلامی این است که این قانون بر اساس فهمی که از اسلام تا به امروز داریم، است که نشان می‌دهد باب ارتقای فهم درباره اسلام از دیدگاه شهید بهشتی بسته نبود و نشان می‌دهد چه حد تسلط به ماجراهای روش شناختی در این زمینه وجود دارد که اگر بخواهیم در مورد معرفت اسلامی، یک معرفت روز آمد و حل کننده مسئله و پاسخگو به نیازهای زمانه داشته باشیم با چه اقتضائاتی روبروست. آیا اکنون آمادگی برای به رسمیت شناختن آن اقتضائات وجود دارد؟ از جنبه عملی نیز پیوند او با کارشناسی در اندازه استاد میرمصطفی عالی نسب و از این قبیل، اشراف قابل اعتنایی نسبت به واقعیت های روز اقتصاد به ایشان می داد.

ربط  مساله بسته نبودن باب فهم از دین  با تئوری قبض و بسط چیست.  فهمی که شهید بهشتی از ماجرا داشتند چه بود؟

هر اسلام شناس متفکر و ممتازی را حداقل در قرن ۱۹ و ۲۰ که گزارش‌های انتشار یافته‌اش زیاد است اگر بررسی کنید یک رکن دغدغه‌اش فهم اقتضائات زمانه است. ما الان بیش از چهار دهه است که وارد عصر دانایی شدیم. خود این مفهوم و شتاب تاریخ با همه بایسته‌هایش حیطه بسیار ضروری و حیاتی از نظر اندیشه‌ای است. اگر بخواهیم مسائل‌مان را درست بفهمیم و به سمت وضع مطلوب هم حرکت کنیم این است که در عصر دانایی، دانایی‌های ثمربخش و راهگشا محصول فرد یا افراد نیست بلکه محصول همکاری جمعی است. بنابراین باید یک شبکه روابط علمی تمهید و همه بایسته‌ها بررسی شود تا زایندگی داشته باشیم. درباره ان اصطلاح خاص و طرز برخوردی که با آن شد باید در یک فرصت جداگانه بحث شود.

 شما گفتید اقتصاد اسلامی عقیم شده، منظورتان چیست؟

 تاریخ شناسان بزرگ اقتصاد، بدون استثنا محاسبه کرده‌اند که میانگین نرخ رشد تولید سرانه تا سال ۱۷۵۰ شیبی نزدیک به صفر داشته و از آن سال به بعد این شیب صعودی شده به طوری که الان نزدیک به عمودی شدن است یعنی یک تحول حیرت انگیز در توانایی‌های بشر پدیدار شده است و  باید یک صورت بندی اسلامی در این زمینه داشته باشیم.یک گام بسیار مقدماتی در این زمینه و البته بسیار پیشرو در مقایسه با کل نظام اندیشه ورزی اسلامی و حوزوی ما، توسط شهید مطهری برداشته شد و آن در کتاب مبانی اجمالی اقتصاد اسلامی این شهید است. بخش اصلی اندیشه حوزوی ما با شهید مطهری حاضر به گفتگو نشد و کتابش را خمیر کردند. حتی آمادگی گفتگو با او را هم نداشتند.

تمام فناوری‌ها و دانایی‌های کلیدی که نیروی محرکه اوج گیری اروپا بود، در چین بین ۱۰۰۰ تا ۴۰۰ سال قبل از قبل از اروپایی‌ها بوجود آمده بود، ولی بستر نهادی اجازه رشد را به آن نداد. می خواهم بگویم نه مختص به ایران و نه مختص به جامعه اسلامی است بلکه همه جای دنیا اینگونه بوده ولی انتظار ما است که یک نظام متعلق به روحانیون که قبل از انقلاب کتاب علل گرایش به مادی گرایی شهید مطهری در میان آنها منتشر می‌شود، خیلی هوشمندتر و دوراندیشانه‌تر با مسائل اندیشه‌ای برخورد کند. باوجود اینکه بیش از ۵۰ سال از انتشار آن کتاب گذشته ولی آن را همچنان از افتخارات تمدن اسلامی در قرن بیستم می‌دانم.

امروز بخش بزرگی از روحانیت ما گفتارها و رفتارهایی دارند که مسجل می‌کنند روح علل گرایش به مادی گرایی شهید مطهری را درک نکرده‌اند. امروز با توجه به این شرایط راه اندازی یک سنت درباره بازخوانی آن کتاب شهید مطهری و روزآمد سازی آن را بسیار حیاتی می‌دانم. امثال ما هم که قبل از انقلاب با نهضت امام خمینی(ره) همراهی کردیم، فکر می‌کردیم همه چیزهایی که امثال امام، شهید بهشتی، شهید صدر، امام موسی صدر و شهید مطهری فهمیده اند، بقیه روحانیت هم فهمیده و به آن  در عمل وفادار است. چیزی که بخصوص بعد از سال ۱۳۶۰ دائم از آن فاصله گرفتیم به طوری که در دهه هفتاد هم کمترین اهتمام را به آن داشته ایم به بحث عدالت اجتماعی مربوط می‌شد و امروز شاهد آن هستیم که در بسیاری زمینه‌ها اوضاع و احوال دهه هفتاد به مراتب بهتر از دهه نود است اما کسی را این واقعیت تکان نمیدهد.

امروز دانشگاه و نظام آموزش عالی را با کمی گرایی افراطی و سایر کارهای خلاف علم و اخلاق و عمدتا سیاست زده دچار ابتذال کردیم و از آن کمپانی تولید مقاله ایجاد کردیم که آن را مایه افتخار تلقی می‌کنیم اما با دلایل و علل پرشمار از منظر آموزش و توسعه می‌توان نشان داد که اصلا مایه افتخار نیست و ببینید در این حیطه به ویژه از منظر اخلاقی و کارآمدی با خودمان چه کار می‌کنیم. به نظرم مشکلات ما چه در اقتصاد و جه غیر آن قبل از اینکه به تحریم، نرخ ارز و قیمت دلار و نفت مربوط باشد به نظام اندیشه‌ورزی برای اداره کشور و  به نظام آینده شناسی ما مربوط می‌شود.

 اگر بخواهیم گریزی به وضع موجود اقتصاد ایران بزنیم، یکی از همان تحلیل‌های بنیادی می‌گوید فساد غیرمتعارف گسترش پیدا کرده است. واقعا فکر میکنید خیلی ذکاوت می‌خواهد در سطح نظام تصمیم گیری کشور به جای اینکه ارز و ریال تخصیص دهند، ابتدا این پرسش را مطرح کنند که وقتی فکر بایسته راجع به مسئله فساد نکرده‌اید آن ارز و ریال‌ها به کجا می‌رود؟ و دنبال این سوال مطرح است که چرا در سطح نظام تصمیم گیری هرکسی مسئولیتش بیشتر است بیشتر انتقاد می‌کند تا اینکه پاسخگو باشد چه در دولت، چه در مجلس و چه نهادهای نظارتی، برنامه های میان مدت نوشته می‌شود و یک کلمه راجع به اینکه در این بستر نهادی با فساد گسترده چطور می‌خواهید اهداف توسعه را جلو ببرید. صحبت نمی‌شود.

وقتی هزینه فرصت ارتکاب فساد تا این درجه پایین بیاید و از سوی دیگر هزینه فرصت مفت خواری به طرز فاجعه آمیزی کاهش داده شود، چگونه می‌خواهید گره اقتصادی را باز کنید؟ برآیندی که از این نظام تصمیم گیری حاصل می‌شود این است که گویی می‌توان به فساد کاری نداشت اما در دولت و مجلس درباره تخصیص ارز و ریال صحبت کرد و کارها هم جلو برود که به سمت جلو نخواهد رفت و تا امروز هم نرفته است. در سال ۱۳۳۸ یک تیم از مشاوران هاروارد به ایران آمدند که هر کدام از اعضا آن تیم با عبارت پردازی خاص خود در کتاب‌هایی که نوشتند عنوان کردند ایران محال است توسعه پیدا کند. آنها در مقام استدلال می‌گویند اولا به دلیل فساد گسترده و ثانیا به دلیل اینکه فرصت های جدی سوداگری روی مسکن و مستغلات و پول یعنی رباخواری وجود دارد و پول‌های درشت و کم ریسک و بی‌زحمت به دست می‌آید کسی در این مملکت سراغ تولید به صورت توسعه گرا نخواهد رفت.

 شما از  ربا سخن می ‌گوید اما کسانی که بعضا در شورای فقهی بانک مرکزی هم هستند  معتقد نیستند آنچه در بانک ها رایج است رباست یعنی  حتی درباره همین مساله هم اجماع وجود ندارد!...

توماس پیکتی اقتصاددان فرانسوی در کتاب سرمایه در قرن بیست و یکم می‌نویسد یک شاقول وجود دارد و آن هم نرخ بازدهی بخش تولیدی است. در آن کتاب آمده هر وقت بازدهی هر فعالیت دیگری از بخش تولید بالاتر رفت، بدانید بذرهای بحران را می‌کارید؛ از منظر اسلامی هم می‌توان با معیار در این مورد صحبت کنیم. الان عموما کسانی که می‌خواهند در اقتصاد اسلامی کار کنند اغلب همچنان ادعاهای ۴۰ سال پیش را مطرح می‌کنند و می‌گویند اگر به اسلام بها داده شود می‌تواند چنان کند. باید بپرسید با گذشت چهل سال  طرح اینگونه مسئله یعنی چه؟ علم، مسئله محور است. اگر خودش را درگیر مسئله نکند نمی‌تواند رشد کند. اینها از ترس اینکه به قول خودشان نکند آنچه واقعیت‌های موجود است، زیر سوال برود، این موارد را مطرح می‌کنند در حالی که با طفره رفتن از مواجهه با واقعیت‌ها، بحران‌ها در کشور تشدید می‌شود و این نماد دوستی خاله خرسه است. دلسوزها همان‌هایی هستند که اعتراض و نقد می‌کنند و هزینه می‌پردازند. به جای آنکه براساس مسلمات اسلامی پاداش ها به آنها اصابت کند.

در نظامی که امر به معروف و نهی از منکر جزو ارکان بقا است، نباید هزینه و فرصت نقد و اعتراض بالا برود و این نشان می‌دهد از یک جاهایی سوراخ دعا را گم کرده‌ایم. آن از طرز نگاه و عمل به عدالت اجتماعی و این هم از طرز نگاه و عمل به امر به معروف و نهی از منکر. این که می‌گویم مسئله خصلت ساختاری به خود گرفته و راهکار ساختاری می‌خواهد، ناظر بر این است و بر این گمان هستم آنها که در حیطه اقتصاد اسلامی کار می‌کنند به اعتبار ویژگی‌های اقتصاد که فوری‌ترین و ملموس ترین عرصه نیازهای بشر را پوشش می‌دهد، اگر واقعا به سبک اسلامی علم بیاموزند و عمل کنند، بهتر و زودتر می‌توانند حکومت را آگاه کنند .

 شما از مفهوم «توسعه» استفاده می‌کنید اما راجع به این مفهوم هم هیچ اجماعی در کشور وجود ندارد!

 راه نجات ایران از توسعه عادلانه می گذرد. قبل از انقلاب به برنامه‌های توسعه، برنامه عمرانی می‌گفتند و بعد از انقلاب توسعه.  با ریشه یابی این مفاهیم مشاهده می شود هر دو یک چیز است و فقط معادل‌های متفاوتی برای لفظ انگلیسی آن اختیار کرده‌ایم. این حرف صحیحی است که به لحاظ پیچیدگی مفهومی، توسعه دقیقا مثل عدالت اجتماعی است. همان‌قدر که اندیشه عدالت اجتماعی چه از نظر دینی و چه از نظر علمی در ایران در غربت است، اندیشه توسعه هم  غریب است . سال۷۷ در همایش پنجاهمین سال تجربه برنامه ریزی در ایران در مقاله‌ای عنوان کردم که ویژگی مشترک همه برنامه‌های توسعه قبل و بعد از انقلاب این است که این برنامه‌ها بدون ارائه درک روشمندی از مفهوم و بنیان های نظری توسعه، نوشته و اجرا شده و ویژگی مشترک همه آنها این است که هیچ بحثی از این دوجنبه  توسعه به میان نیامده این طنز تلخ است.

بعد از آن همایش، یک پاراگراف به سند برنامه سوم اضافه کرده و نوشته بودند این سند بر پایه این درک از توسعه طراحی شده که توسعه امری است پیچیده و چند وجهی! یعنی تصورشان این بود که با آوردن این عبارت مشت محکم را بر دهان یاوه گویان زده‌اند. البته برخی دوستان به لفظ توسعه آلرژی دارند و به همین دلیل از کلمه پیشرفت استفاده می‌کنند در حالی که fv حسب همان دغدغه های ادعایی ، پیشرفت مبتنی بر  داروینیسم اجتماعی قرن نوزدهم است! 

خلاصه این که اجماع از بستر علم محوری و گفتگو محوری حاصل می شود که هر دو در حاشیه اند.

گاهی می گویم خدایا به این جامعه رحم کن زیرا اگر درک ما از مسائل بنیادی و مفاهیم سرنوشت ساز اینگونه باشد کارمان خیلی بیخ پیدا می‌کند، واقعا باید صمیمانه و خاضعانه خواست که بستری برای گفت‌وگوهای جدی فراهم شود که به نظرم اولویت دادن به عدالت اجتماعی، می‌تواند نقطه شروع خوبی در این زمینه باشد.

یعنی  مساله امروز ما همچنان توسعه است؟

 مسئله حادمان است. سال۹۴ کتاب «اقتصاد سیاسی توسعه در ایران امروز» را منتشر کردم. فصل پایانی آن کتاب در مورد  نخستین بسته سیاستی دولت روحانی بود که در آنجا با رویکرد اقتصاد سیاسی آن را ارزیابی کرده و نوشتم از منظر دل بستگی افراطی به مناسبات رانتی بین این دولت (دولت روحانی) و دولت قبل (احمدی نژاد) هیچ تفاوتی مشاهده نمی‌شود و تقاضا کردم که سیاست‌ها براساس ملاحظات سطح توسعه بازنگری شود.

 الان دیگر عدالت اجتماعی را اصلا نمی‌توان از توسعه تفکیک کرد زیرا این‌ها آن‌قدر در هم تنیده‌اند که نمی‌توان از هم جدایشان کرد. جزئیات پیوندهای سیستمی میان آن دو را در کتاب عدالت اجتماعی، ازادی و توسعه در ایران امروز آورده ایم که قابل مراجعه است و نیاز به تکرار نیست.

در سند برنامه ششم که سازمان برنامه و بودجه منتشر کرد 196هدف کلی و 566 استراتژی دیده شده بود که با این وضعیت نمی‌توان به آن برنامه گفت. عنصر حیاتی و تعیین کننده توسعه عادلانه، اشتغال مولد است که باید بر اساس آن فرصت‌های شغلی مولد ولی شرافتمندانه و تعهد عملی به پایبندی به لوازم آن در سطح نظام تصمیم گیری پدید آید و به تمام لوازم نهادی این استراتژی و هدف پایبندی عملی نشان داده شود. ایران به این صورت نجات خواهد یافت.

نباید از یاد ببریم که کسی زمانی شعار عدالت می‌داد اما عملش فلاکت زا بود. به نظر من حتی هنوز آمادگی عبرت گیری از آن تجربه هم مشاهده نمی شود.

                                                                        

عناوین مرتبط

دیدگاه کاربران

ناشناس۱۱۳۹۶۵۶۰۹:۴۶:۴۰ ۱۳۹۸/۷/۳۰
اقتصاد علم است و باید بدور از تعصب دینی با آن پیش رفت همانطور که پزشکی یک علم می باشد
ناشناس۱۱۳۹۷۴۰۱۰:۵۵:۰۷ ۱۳۹۸/۷/۳۰
اقتصاد بر پایه منافع ملی یا اقتصاد بر پایه ایدئولوژی؟ سوال اساسی این است.
پشیمون کاشانی۱۱۳۹۹۹۵۱۳:۰۷:۳۵ ۱۳۹۸/۷/۳۰
مومنی شما استاددانشگاهی چرا سیاسیکاری میکنی؟ چرا حساب محمود را با حسن یکی میکنی؟ آرزوی محمودو داریم الان
ناشناس۱۱۴۰۰۰۱۱۳:۱۰:۱۴ ۱۳۹۸/۷/۳۰
مومنی همونیه که دو بار مردم رو برای رای دادن به روحانی دعوت کرد! حالا مد شده همه خودشونو تو جناح مقابل جا میزنن
ناشناس۱۱۳۹۷۷۹۱۱:۲۵:۳۵ ۱۳۹۸/۷/۳۰
باید با مکانیزمی خاص خاص ثروت های کلان افسانه ای را شناسایی و قانون از کجا اورده ای را بطور انقلابی اجرایی کنیم حدود 50 درصد کشور در دست4. جمعیت کشور و 99.6 جمعیت که بسیاری از انها زیر خط فقر هستند 50 درصد بقیه ثروت کشور را دارند تفاوت از زمین تا ثریا است
ناشناس۱۱۳۹۹۵۴۱۲:۵۳:۳۲ ۱۳۹۸/۷/۳۰
دقیقا منظور شما این است که کلا دین را از هر حیطه ای بجز محراب مسجد حذف باید کرد اما به اطلاع شما باید رساند که دقیقا دین و مشخصا دین ما و دقیقا مذهب شیعه اصرار فوق العاده ای بر علمی بودن ، منطقی بودن ، متفکرانه بودن عمل فرد دارد ، اینکه تصمیم گیران ما فقط شعار دینی سر میدهند و برعکس از فرمولهای چندقرن پیش غربی استفاده میکنند را به گردن دین نندازید لطفا
ناشناس۱۱۳۹۶۷۹۱۰:۰۵:۰۹ ۱۳۹۸/۷/۳۰
جناب مومنی لطفا یکبار برای همیشه اقتصاد اسلامی را برای مردم کامل توضیح دهید و بفرمایید در کدام کشور اسلامی پیاده شده و ایا با شرایط امروز اقتصاد جهانی ایا کاربرد دارد یا اینکه از این اسم هر از چندگاهی به عنوان چماق استفاده میشود.از الف خواهش میکنم درح کند و جناب مومنی هم جواب دهند.
ناشناس۱۱۳۹۶۸۶۱۰:۰۹:۵۸ ۱۳۹۸/۷/۳۰
مشکلات اقتصادی کشور ناشی از تحریمهای حداکثری، عدم سرمایه گذاری خارجی، عدم تعامل سازنده با کشورهای دنیا و حیف و میل بیت المال است. هیچ دولتی بدون سر و سامان دادن به این موضوعات نمی تواند اقتصاد کشور را متحول کند.
حمید۱۱۳۹۹۰۳۱۲:۲۵:۵۲ ۱۳۹۸/۷/۳۰
نابغه پس چرا خیلی کشورهای دنیا که تعامل سازنده دارن با دنیا اقتصادشون مالی نیست مثل مصر و خیلی کشورهای دیگه
ناصر۱۱۴۰۰۷۴۱۳:۴۴:۵۹ ۱۳۹۸/۷/۳۰
تعامل سازنده و بدون تنش یکی از شروط هست شرط اصلی مدیریت صحیح علمی و شفافیت قوانین هست که در مصر این شروط نیست
mostafa.kamali95@yahoo.com۱۱۳۹۶۹۲۱۰:۱۴:۰۸ ۱۳۹۸/۷/۳۰
تنها راه اصلاح زیر بنایی اقتصاد کشور در درجه اول تاسی به کلام امام علی که فرمودند ثروت های حرام را اگر کابین زنانتان کرده باشید به بیت المال باز میگردانم اجرای قانون از کجا اورده ای است که در واقع انقلابی اقتصادی است و پس از متوازن کردن نسبی ثروت در جامعه سنگ بنای اقتصاد را بر آیه ان لیس للانسان الا ما سعی گذاشته و خارج از این چارچوب مجازات های بسیار سخت مصوب کنیم بدست اوردن ثروت باید از راه یعی و تلاش فیزیکی و فکری باشد نه الان که ثروت های افسانه ای حاصل از تلاطمات اقتصادی و سو استفاده از قدرت و موقعیت و رانت و رشوه و دیگر مظاهر فساد بوده است
ناشناس۱۱۳۹۶۹۵۱۰:۱۵:۴۰ ۱۳۹۸/۷/۳۰
زماني كه احمدي به افزايش مقاله هاي دانشگاهي در دولتش افتخار ميكرد بايد امثال شما جلوي او مي ايستاديد وان را پوچ اعلام مي كرديد
حمید۱۱۳۹۶۹۶۱۰:۱۸:۲۷ ۱۳۹۸/۷/۳۰
سلام گفتگوی بسیار خوب و ارزشمندی بود امیدوارم مورد توجه قرار گیرد
ناشناس۱۱۳۹۷۰۰۱۰:۲۰:۱۰ ۱۳۹۸/۷/۳۰
تنها راه حل وضع موجود مراجعه به رای و نظر مردم و برگزاری رفراندوم در موضوعات مختلف است و با گفتار درمانی حل نمیشه میزان فساد به حدی زیاده که نیاز به تغییرات اساسی هست
ناشناس۱۱۴۰۱۳۴۱۴:۱۱:۱۸ ۱۳۹۸/۷/۳۰
نظر مردم را راحت میشه تغییر داد و مهندسی کرد نه در ایران بلکه در همه جای دنیا که نمونه اش ترامپ هست.
محمد ایروانی۱۱۳۹۷۰۸۱۰:۲۸:۲۱ ۱۳۹۸/۷/۳۰
بعضی از پاسخ ها هیچ ربطی به سوال مطرح شده ندارد. مثلا جواب سوال نهم (ارتباط مساله بسته نبودن باب فهم دینم با تئوری قبض و بسط) و جواب سوال یازدهم (درباره این که اعضای شورای فقهی بانکها هم آنچه در بانکها رایج است را ربا نمی دانند) هر چه سوال و جواب را خواندم نتوانستم ارتباطی بین سوال مطرح شده و جواب آقای دکتر مومنی پیدا کنم. شاید اشتباه در تایپ و تنظیم مطلب پیش آمده و برخی پاراگرافها جا به جا شده. شاید هم من نمی فهمم. والله اعلم
ناصر۱۱۳۹۷۰۹۱۰:۲۸:۳۵ ۱۳۹۸/۷/۳۰
اولا باید انحصار در زمینه تجارت و تولید شکسته شودیعنی حذف رانت در همه زمینه ها2- جامعه ما بایدبا دنیا تعامل سازنده داشته باشد چون اقتصاد داخلی جدا از اقتصاد برون مرزی نمیباشد3-حق مالکیت اموال مشروع و قانونی به راستی شناخته و اجرا گردد چون انگیزه و امنیت سرمایه بوجود بیاید.4- تولید کننده و بازرگان فقط باید مالیات قانونی بپردازد و مجبوربه پرداخت باجهای پنهانی به دستگاه های دولتی نباشد.5-قوانین تجارت و تولید متناسب با دنیای مدرن اقتصادی تدوین شود.6- کلیه کارگران دارای بیمه و آینده و بازنشستگی شوند.7- دست واسطه ها از زنجیره تولید به مصرف کوتاه شودمثلا در تولیدات کشاورزی آیا منفعت اصلی را امروزه کشاورز میبرد یا واسطه ها؟
ناشناس۱۱۳۹۷۲۶۱۰:۴۳:۳۹ ۱۳۹۸/۷/۳۰
شما ها با هم این بلا رو سر مملکت آوردید و جالب اینکه هنوز هم دست بردار نیستید و مردم شدند موش آزمایشگاهی شما .
ناشناس۱۱۳۹۷۳۶۱۰:۵۳:۳۰ ۱۳۹۸/۷/۳۰
مقام معظم رهبري از كلمه "پيشرفت" به جاي "توسعه" استفاده مي كنند.
ناشناس۱۱۳۹۸۴۰۱۱:۵۶:۰۵ ۱۳۹۸/۷/۳۰
شما همون اقتصاد غربی را حداقل در عمل به ثبات برسانید یعنی تورم را مهار و رشد اقتصادی را ایجاد کنید نه اینکه با شعار منابع و نیروها را هدر دهید
ناشناس۱۱۳۹۹۱۹۱۲:۳۳:۱۶ ۱۳۹۸/۷/۳۰
کلا سر کاریم، مخصوصا طبقه 3.
ناشناس۱۱۴۰۲۵۳۱۵:۲۳:۲۷ ۱۳۹۸/۷/۳۰
درد اینه تو کشوری با این همه منابع خدادادی و سرشار نعمت اینه حال و روزمون

نظراتی كه به تعميق و گسترش بحث كمك كنند، پس از مدت كوتاهی در معرض ملاحظه و قضاوت ديگر بينندگان قرار مي گيرد. نظرات حاوی توهين، افترا، تهمت و نيش به ديگران منتشر نمی شود.

پربحث‌های اخیر

  1. مشاجره رئیس‌جمهور و رحیم‌پور ازغدی درباره بنزین/ روحانی جلسه شورای عالی انقلاب فرهنگی را ترک کرد

  2. ربیعی: سفره و یخچال خالی بازنشسته‌ها را درک می‌کنیم/ نمی‌توانستیم بگوییم فلان ساعت بنزین گران می‌شود

  3. اشتباهات را بپذیرید؛ راه برای اصلاح باز است

  4. روحانی: مردم نخواهند گذاشت آب به آسیاب دشمن ریخته شود/ یک جمع کوچک ضد منافع ملی اقدام کردند

  5. در آینده نزدیک اینترنت وصل می‌شود

  6. همتی: افزایش قیمت بنزین در یک سال ۴ درصد در تورم تاثیر دارد/ بازار ارز کنترل شده

  7. سه مسئول دولتی گفتند بنزین سهمیه بندی نمی‌شود، ولی شد!

  8. تذکر ۱۱ نماینده به وزیر کشوربرای قطع اینترنت

  9. زندگی خاص به سبک ولیعهد دبی

  10. آیا این‌بار هم ردپای «شاهزاده تاریکی »را باید در آشوبها دنبال کرد؟

  11. امکانات ویژه اغتشاشگران برای ایجاد ناامنی در کشور

  12. آخرین وضعیت اعتراض‌ها به تغییر قیمت بنزین/ شهرها آرام شدند

  13. صدا‌وسیما به معترضان فرصت دهد/ مشاجره ازغدی و روحانی درباره بنزین/ انتقاد تند عباس عبدی از شورای نگهبان

  14. نامه نوبخت به رهبر معظم انقلاب/طرح اصلاح ساختار بودجه به شورای سران قوا تقدیم شده است

  15. سلیمی‌نمین: احزاب و تشکل‌های موجود باید منعکس‌کننده نظرات واقعی جامعه باشند/ مردم باید به راحتی مطالبه خود را بیان کنند

  16. آذری‌جهرمی: اینترنت به‌زودی وصل می‌شود

  17. افزایش قیمت پراید در بازار

  18. تجمع مردمی دفاع از اقتدار و امنیت در همدان و اردبیل

  19. وزیر راه: سهمیه‌بندی بنزین تاثیری بر افزایش کرایه‌ها ندارد

  20. «آیت الله مایک» پشت اغتشاشات اخیر ایران

  21. پاریس باز هم نگران اغتشاش‌گران شد!

  22. این شازده، فرمانده اغتشاشات کشور است + عکس

  23. وام ۵ میلیارد دلاری روسیه به ایران

  24. آیت‌الله جنتی: اگر افزایش قیمت بنزین فشار جدیدی وارد کند، صحیح نیست/ حساب معترضان از اشرار جداست

پربحث‌های دیروز

  1. عوامفریبی با برچسب پوپولیسم/ چه کسی یا چه چیزی در اجرای تصمیم بنزینی فدا شد؟

  2. مشاجره رئیس‌جمهور و رحیم‌پور ازغدی درباره بنزین/ روحانی جلسه شورای عالی انقلاب فرهنگی را ترک کرد

  3. ربیعی: سفره و یخچال خالی بازنشسته‌ها را درک می‌کنیم/ نمی‌توانستیم بگوییم فلان ساعت بنزین گران می‌شود

  4. اشتباهات را بپذیرید؛ راه برای اصلاح باز است

  5. روحانی: مردم نخواهند گذاشت آب به آسیاب دشمن ریخته شود/ یک جمع کوچک ضد منافع ملی اقدام کردند

  6. در آینده نزدیک اینترنت وصل می‌شود

  7. همتی: افزایش قیمت بنزین در یک سال ۴ درصد در تورم تاثیر دارد/ بازار ارز کنترل شده

  8. سه مسئول دولتی گفتند بنزین سهمیه بندی نمی‌شود، ولی شد!

  9. سخنگوی دولت: گفته بودم اغتشاشات بیش از دو روز دوام نخواهد داشت

  10. تذکر ۱۱ نماینده به وزیر کشوربرای قطع اینترنت

  11. زندگی خاص به سبک ولیعهد دبی

  12. آیا این‌بار هم ردپای «شاهزاده تاریکی »را باید در آشوبها دنبال کرد؟

  13. امکانات ویژه اغتشاشگران برای ایجاد ناامنی در کشور

  14. آخرین وضعیت اعتراض‌ها به تغییر قیمت بنزین/ شهرها آرام شدند

  15. صدا‌وسیما به معترضان فرصت دهد/ مشاجره ازغدی و روحانی درباره بنزین/ انتقاد تند عباس عبدی از شورای نگهبان

  16. نامه نوبخت به رهبر معظم انقلاب/طرح اصلاح ساختار بودجه به شورای سران قوا تقدیم شده است

  17. سلیمی‌نمین: احزاب و تشکل‌های موجود باید منعکس‌کننده نظرات واقعی جامعه باشند/ مردم باید به راحتی مطالبه خود را بیان کنند

  18. آذری‌جهرمی: اینترنت به‌زودی وصل می‌شود

  19. افزایش قیمت پراید در بازار

  20. تجمع مردمی دفاع از اقتدار و امنیت در همدان و اردبیل

  21. وزیر راه: سهمیه‌بندی بنزین تاثیری بر افزایش کرایه‌ها ندارد

  22. «آیت الله مایک» پشت اغتشاشات اخیر ایران

  23. پاریس باز هم نگران اغتشاش‌گران شد!

  24. این شازده، فرمانده اغتشاشات کشور است + عکس

  25. وام ۵ میلیارد دلاری روسیه به ایران

پربحث‌های هفته

  1. سهمیه‌بندی بنزین آغاز شد/ بنزین سهمیه‌ای ۱۵۰۰ تومان، بنزین آزاد ۳۰۰۰ تومان

  2. عوامفریبی با برچسب پوپولیسم/ چه کسی یا چه چیزی در اجرای تصمیم بنزینی فدا شد؟

  3. افزایش قیمت بنزین؛‌ چرا حالا،‌ چرا به این شکل؟

  4. حکایت ما و این روزهای اینترنت / از شبکه ملی اطلاعات چه خبر ؟

  5. معترض جان به لب رسیده کجا و چگونه حرفش را بزند؟/ لطفا به معترضان تریبون بدهید

  6. مشاجره رئیس‌جمهور و رحیم‌پور ازغدی درباره بنزین/ روحانی جلسه شورای عالی انقلاب فرهنگی را ترک کرد

  7. رهبر انقلاب درباره افزایش نرخ سوخت: گفته بودم اگر سران سه قوّه تصمیم بگیرند حمایت خواهم کرد/ تصمیم سران قوا باید اجرا شود/ مسئولین دقت کنند هرچه ممکن است از مشکلات این کار کم کنند

  8. یک مقام مطلع: محدودیت دسترسی به اینترنت با تصویب شورای امنیت صورت گرفته

  9. نوبخت: پرداخت منابع حاصل از اصلاح قیمت بنزین به خانوارها/ یارانه جدید ۵۵ تا ۲۰۵ هزار تومان

  10. دروغ پردازی گوگل در مورد اعتراضات شب گذشته تهران + عکس

  11. عراق ۲ - ایران ۱ / شاگردان ویلموتس زور بردن نداشتند

  12. روایت شهید مطهری از چهره واقعی بحث چند همسری

  13. سلاخی ماموران ناجا توسط اغتشاشگران + تصاویر

  14. روحانی: افزایش قیمت بنزین به نفع مردم و اقشار ضعیف جامعه است

  15. نظر باهنر درباره حضور احمدی‌نژاد در انتخابات مجلس/ فرایند تصمیم‌گیری در جلسه سران سه قوه چگونه است؟/ احتمال استعفای محمود صادقی در اعتراض به افزایش قیمت بنزین

  16. طرح سه فوریتی نمایندگان برای جلوگیری از افزایش قیمت بنزین

  17. لاریجانی بدون در نظر گرفتن نظر نمایندگان مصوبه سهمیه‌بندی بنزین را امضا کرد

  18. نوبخت: درآمد ۳۰ هزار میلیارد تومانی افزایش قیمت بنزین بین مردم باز توزیع می شود

  19. نامه حاجی بابایی به رئیس مجلس در نقد افزایش قیمت بنزین

  20. ربیعی: سفره و یخچال خالی بازنشسته‌ها را درک می‌کنیم/ نمی‌توانستیم بگوییم فلان ساعت بنزین گران می‌شود

  21. عضو کمیسیون اقتصادی: اقدام دولت در افزایش قیمت بنزین، به این صورت شتاب‌زده بود/ دولت باید پاسخگو باشد

  22. واکنش‌ها به افزایش قیمت بنزین/ پگاه آهنگرانی در فهرست عفو رئیسی/ چرا روحانی استعفا نمی‌دهد؟

  23. وزیر صمت: هیچ افزایش قیمتی در کالاها نداریم/ با گران‌فروشان مماشات نمی‌کنیم

  24. تصاویری از اعتراضات به گرانی قیمت بنزین

  25. اشتباهات را بپذیرید؛ راه برای اصلاح باز است

پربحث‌های هفته

  1. سهمیه‌بندی بنزین آغاز شد/ بنزین سهمیه‌ای ۱۵۰۰ تومان، بنزین آزاد ۳۰۰۰ تومان

  2. افزایش قیمت بنزین؛‌ چرا حالا،‌ چرا به این شکل؟

  3. یک مقام مطلع: محدودیت دسترسی به اینترنت با تصویب شورای امنیت صورت گرفته

  4. نوبخت: پرداخت منابع حاصل از اصلاح قیمت بنزین به خانوارها/ یارانه جدید ۵۵ تا ۲۰۵ هزار تومان

  5. روحانی: افزایش قیمت بنزین به نفع مردم و اقشار ضعیف جامعه است

  6. طرح سه فوریتی نمایندگان برای جلوگیری از افزایش قیمت بنزین

  7. لاریجانی بدون در نظر گرفتن نظر نمایندگان مصوبه سهمیه‌بندی بنزین را امضا کرد

  8. نوبخت: درآمد ۳۰ هزار میلیارد تومانی افزایش قیمت بنزین بین مردم باز توزیع می شود

  9. نامه حاجی بابایی به رئیس مجلس در نقد افزایش قیمت بنزین

  10. ربیعی: سفره و یخچال خالی بازنشسته‌ها را درک می‌کنیم/ نمی‌توانستیم بگوییم فلان ساعت بنزین گران می‌شود

  11. وزیر صمت: هیچ افزایش قیمتی در کالاها نداریم/ با گران‌فروشان مماشات نمی‌کنیم

  12. ربیعی: مصرف بنزین در کشور، دچار انحراف است/ دولت می‌خواهد به‌صورت مستقیم به مردم کمک کند!

  13. راه‌های رفته و نرفته اصلاح قیمت بنزین به روایت کارشناسان اقتصادی

  14. طرح معیشت ملی در آستانه اجرا/ افزایش قیمت بنزین در ازای بسته حمایتی

  15. محدودیت دسترسی به اینترنت با تصویب شورای امنیت

  16. شاکری: طرح افزایش قیمت بنزین قابلیت اصلاح دارد

  17. توکلی: فساد همیشه به دلیل کار غير قانونی نیست ، استبداد راي در تصميم گيري هم فساد است/ نابرابري شديد در دارايي هاي بانكي نكبت است

  18. همتی: افزایش قیمت بنزین در یک سال ۴ درصد در تورم تاثیر دارد/ بازار ارز کنترل شده

  19. جلسه فوق‌العاده ستاد تنظیم‌بازار برای کنترل بازار / افزایش قیمت به بهانه گرانی بنزین ممنوع است

  20. نظر احمد توکلی درباره طرح سهمیه بندی بنزین

  21. بازگشت به تصمیم بنزینی دولت قبل/ حذف کارت سوخت در دولت روحانی چقدر برای کشور هزینه داشته؟

  22. کدام گروه‌ها مشمول کمک معیشتی می‌شوند + اینفوگرافی

  23. خانوارهای مشمول طرح حمایت معیشتی شناسایی شدند

  24. توکلی: مسیر تصمیم‌گیری و اعلام قیمت بنزین بسیار بد طی شد/ کنار گذاشتن کارت سوخت خیانت بود

  25. دولت به فکر کاهش اثرات منفی افزایش یکباره قیمت‌ بنزین باشد

آخرین عناوین