«اين فيلمساز شاعر نقاش عروسك ساز مستندساز افسانه پرداز شعبده باز»؛ روبرت صافاريان؛ نشر چشمه از من تقلید کنید نابود می‌شوید!

نیره رحمانی،   3980327205
از من تقلید کنید نابود می‌شوید!

کارنامه پاراجانف به دو بخش تقسیم می شود، یک دوره تقریبا ده ساله که از 1951 تا 1962 طول کشیده که حاصلش هشت فیلم در روال سینمای دولتی شوروی بوده که خود پاراجانف هم ترجیح می دهد، از این دوره حرفی به میان نیاورد

«اين فيلمساز شاعر نقاش عروسك ساز مستندساز افسانه پرداز شعبده باز»

(سينماي سرگئي پاراجانف)

نوشته: روبرت صافاريان

ناشر:  چشمه، چاپ اول 1397

127 صفحه، 20000 تومان

 

****

 

«فیلمهای من تنها در یک چیز مشترکند: سبک، من نمی‌خواستم مکتب خاصی به وجود بیاورم یا چیزی به کسی بیاموزم؛ هرکس سعی کند از من تقلید کند نابود می‌شود.» اینها حرفهای فیلمسازی است که در دهه هفتاد و هشتاد میلادی یکباره در جهان کشف شد، خیلی ها سعی کردند از او تقلید کنند، اما سبک او چنان در ویژگی های بومی و فرهنگی سرزمین خود تنیده شده بود که عملا ممکن نبود، حالا اینکه چند فیلمساز در راه این تقلید، به بی راهه افتادند و نابود شدند...بماند!

در نیمه دوم دهه شصت میلادی، با دو فیلم شاخص خود: «سایه نیاکان فراموش شده» و «رنگ انار» رفته رفته در آن سوی مرزهای شوروی سابق، به نامی برجسته در فیلمسازی بدل شد. شهرتش زمانی فراگیر شد که خودش گرفتار زندان بود! جالب اینکه لویی آراگون نویسنده معروف چپگرای فرانسه، وقتی از برژنف (رهبر آن زمان شوروی) درخواست کرد پاراجانف را آزاد کنند، برژنف کلی تعجب کرده بود، این هنرمند مهم چه کسی بود که او حتی اسمش را نشنیده بود! به هر حال پاراجانف در اواخر دهه هفتاد آزاد شد و توانست بخشی از مهمترین فیلمهای کارنامه‌اش را در آخرین دهه زندگی‌اش (دهه هشتاد) بسازد.

 برای خیلی از علاقمندان جدی سینما در ایران، شنیدن نام پاراجانف یادآور یک دوره از سینمای دولتی گلخانه‌ای در ایران است که متولیان آن، برای فاصله گرفتن هرچه بیشتر از سینمای تجاری و داستانگوی پیش از انقلاب، به دنبال جایگزین کردن نمونه‌هایی از سینمای فرهنگی و هنری مبتنی بر شاخصه‌های هویت بومی و البته مذهبی بود.

در چنین احوالی سینمای ضد داستان پاراجانوف، ب انبوهی المانهایی که ریشه در سنت‌ها و باورهای بومی سرزمین خود داشت، چندی برای متولیان دولتی سینمای آن روزگار به عنوان یک الگو و نمونه مطرح شد. نمونه وطنی چنین سینمایی به خیال آنها می‌توانست خوشایند همه باشد، چون هر کسی می توانست از ظن خود با آن یار شود! بنابراین در جشنواره‌های دولتی فجر هم فضای زیادی به نمایش و بزرگداشت این آثار اختصاص یافت. اما از دل همه اینها تنها یک فیلم درست و درمان آبرومند که می شد در جشنواره های خارجی هم عرضه کرد، بیرون آمد: «نارونی» ساخته سعید ابراهیمی فر. فیلمی که الگوی مادر جریانی از فیلمهای عرفانی و هنری شد که امروزه هیچ یک از آنها به جز (تاحدودی) از خود «نارونی» باقی نمانده است. پاراجانف واقعا راست گفته بود تقلید از او به جای اینکه سازنده باشد، نابود کننده بوده!

درباره پاراجانف مقالات گوناگونی نوشته شده، در کتابهای سینمایی نیز اشارات پراکنده به آثار او فراوان است؛ اما به حق جای خالی کتابی که به شکلی منسجم به کلیت سینمای او بپردازد در ایران خالی بوده؛ بخصوص کتابی که یک ایرانی نوشته باشد چرا که درک یک فیلم (مخصوصا فیلمهایی از جنس آثار پاراجانف) مستلزم یک تعامل فرهنگی است و چه بهتر که یک طرف ماجرا ایرانی (آن هم از نوع ارمنی!) باشدکه بی شک کمک زیادی می کند تا بستری برای درک بهتر این آثار فراهم آید.

روبرت صافاریان نیاز به معرفی ندارد، از منتقدان و مترجمان کارکشته سینمای ایران است؛ نثر روان و خواندنی او باعث شده كتابِ «اين فيلمسازِ شاعرِ نقاشِ عروسك سازِ مستندسازِ افسانه پردازِ شعبده باز» که با عنوان فرعي «سينماي سرگئي پاراجانف» اثری خوشخوان  باشد. این کتاب را نشر چشمه در سری مطالعات سینمایی خود منتشر کرده که بدون تعارف مجموعه‌ای از کتابهای به درد خور و متنوع سینمایی برای علاقمندان این حوزه است.  

چنانکه صافاریان در مقدمه کتاب نوشته است، آشنایی او با پاراجانف به دهه‌ی پنجاه شمسی بازمی‌گردد با تماشای فیلم رنگ انار (1969 ) در انجمن فرهنگی ایران و شوروی. این هم از بازی های عجیب و قریب حکومت کمونیستی بود که فیلمی را با افتخار در خارج از کشورشان نشان می‌دادند که سازنده اش را در داخل کشور زندانی بود! به هرحال به گفته صافاریان بهت و تعجب نخستین تماشای فیلمها، رفته رفته جای خود را به  کنجکاوی و سپس علاقه داده است که درنهایت نیز به نوشتن چنین کتابی انجامیده است که آشکارا نشان دهنده همراهی این علاقه دیرینه با اشراف و آگاهی نسبت به سینمای پاراجانف است. یک کتاب جمع و جور و سودمند در باره بخش اصلی کارنامه پاراجانف، یعنی همان فیلمها که معرف «سینمای پاراجانف» هستند.

کارنامه پاراجانف به دو بخش تقسیم می شود، یک دوره تقریبا ده ساله که از 1951 تا 1962 طول کشیده که حاصلش هشت فیلم در روال سینمای دولتی شوروی بوده که خود پاراجانف هم ترجیح می دهد، از این دوره حرفی به میان نیاورد. بخش دوم کارنامه‌اش از 1964 (سایه نیاکان فراموش شده) شروع می شود و تاپایان عمر تنها به ساخت شش فیلم محدود می شود؛ شش فیلمی که پاراجانف را پاراجانف می سازند! صافاریان هم به همین بخش کارنامه این فیلمساز پرداخته است و حتی در بخش فیلمشناسی نیز به ثبت همین شش فیلم بسنده کرده است.

شده كتابِ «اين فيلمسازِ شاعرِ نقاشِ عروسك سازِ مستندسازِ افسانه پردازِ شعبده باز» با پیش‌گفتار کوتاهی از نویسنده  درباره نحوه آشنایی‌اش با پاراجانف و کم و کیف شهرت او در ایران آغاز می‌شود و در ادامه یک زندگی‌نامه شسته و رفته از سرگئی پاراجانف ارائه شده که مخاطب را آماده ورود به فیلمها می‌کند. در همین بخش  می‌فهمیم چرا اسم کتاب اینقدر طولانی است! پاراجانف ذاتا هنرمندی چند وجهی است که در خانواده ای هنرمند هم به دنیا آمده است. او فيلمسازی است شاعر و در عین حال نقاش و عروسك ساز هم هست و در نهایت، مستندسازی افسانه پرداز و شعبده باز نیز هست.

 صافاریان این کتاب را در شش فصل، یک موخره و چند پیوست منتشر کرده  که عناوین فصول آن بدین قرار است: «سایه‌های نیاکان فراموش شده ما»، «رنگ انار»، «افسانه قلعه سورام»، «فیلم‌های مستند: حسرت دنیایی از دست رفته»، «عاشق غریب» و «هنر پاراجانف و هنر قومی». «پریمیتیویسم سینمایی پاراجانف» نیز  به عنوان موخره پایان بخش کتاب است. در این شش فصل نه تنها به فیلمهای اصلی کارنامه او از جنبههای مختلف از تولید تا اکران، واکنش های مخاطبان و حکومت، محتوا و فرم فیلم پرداخته شده، اشاراتی به مهمترین شاخصه های سبکی پاراجانف نیز شده است.

«مصاحبه ران و دروتی هالووی با سرگئی پاراجانف»، «وقایع‌نگاری زندگی پاراجانف»، «فیلم‌شناسی سرگئی پاراجانف» و «منابع مهم درباره سینمای پاراجانف» نیز پیوست‌های کتاب را تشکیل می‌دهند که در این میان گفتگوی ران و دروتی هالووی با سرگئی پاراجانف که در اواخر عمر او انجام شده تصویر خوبی از حال و هوای فکری پاراجانف و دیدگاه‌هایش درباره فیلمهایش و فیلمسازی در شوروی سابق ارائه می کند. پاراجانف میانه‌ای با رژیم کمونیستی حاکم بر شوروی نداشت، اما از بابت شیوه اصلاحات گورباچف نگران بود؛ اما به هر حال بیماری مجالی به او نداد که دوران بعد از فروپاشی رژیم کمونیستی را که فیلمسازان از یک آزادی نسبی برخوردار شدند شاهد باشد.

 

عناوین مرتبط

پربحث‌های امروز

  1. تصاویر دیده نشده از داخل ناو یو اس اس باکسر آمریکا  

  2. واکنش کاربران فضای مجازی به توقیف نفتکش انگلیسی: هنوز مانده تا با هم بی حساب شویم!  

  3. روحانی: میزان اجاره‌بها در تهران به طور متوسط ۳۰ درصد افزایش یافته/ این رقم امیدوارکننده است

  4. سیاست های ترامپ در برابر ایران کاملا شکست خورده است

  5. آقای ترامپ نتوانستید بزنید

  6. تابستان به سبک دهه ۶۰  

  7. واکنش روسیه به توقیف نفتکش انگلیسی در تنگه هرمز

  8. ماجرای استندآپ جنجالی علیرضا خمسه در کانادا

  9. دلایل توقیف نفتکش انگلیسی مشخص شد

  10. رهامی: اصلاحات «مانیفست» می خواهد/ مخالفان قانون اساسی اصلاح‌طلب نیستند

  11. چرا ایرانیان به استانبول سفر می‌کنند

  12. وزیر خارجه انگلیس: تلاش می‌کنیم از طریق دیپلماسی نفتکش‌مان را آزاد کنیم

  13. حمل و نقل دریایی انگلیس خواستار بازگشت سریع نفتکش این کشور شد

  14. انتشار فیلم رصد ناو «باکسر» توسط پهپاد نیروی هوافضای سپاه/ یک دروغ دیگر در کارنامه ترامپ  

  15. پامپئو: ترامپ آماده دیدار با مقامات ایرانی بدون هیچگونه پیش‌شرطی است

  16. پورابراهیمی: حباب قیمت ارز در حال شکستن است

  17. پست اینستاگرامی صفحه رهبر انقلاب همزمان با توقیف نفتکش انگلیسی  

  18. نفتکش انگلیسی وارد لنگرگاه بندرعباس شد

  19. واکنش وزیر خارجه انگلیس به توقیف نفتکش انگلیسی توسط ایران

  20. پرونده تحصیلی حسین فریدون، در مجلس به جریان افتاد

  21. عقب‌نشینی خفت‌بار سعودی‌ها

  22. نفتکش نوک مدادی بزن کنار! / توییت‌های طنزآمیز کاربران ایرانی درباره توقیف نفتکش انگلیسی   

  23. ایران، ترکیه ، مصر؛ رقابت در مثلث تمدن سازی اسلامی

  24. دستور رئیس جمهور برای بودجه صداوسیما غیر قانونی است

  25. اقتدار ایران خط قرمز بی‌بی‌سی  

پربحث‌های دیروز

  1. توقیف یک فروند نفتکش انگلیسی در تنگه هرمز توسط نیروی دریایی سپاه

  2. خط و نشان پلیس برای سلبریتی‌های بد حجاب در فضای مجازی

  3. جلسه اضطراری دولت انگلیس پس از توقیف نفتکش این کشور

  4. واکنش یک‌کلمه‌ای ظریف به ادعای سرنگونی پهپاد ایرانی

  5. کامنت‌های برتر مخاطبان الف: دولت اگر جوابی به سریال گاندو دارد، اسنادش را ارائه کند/ انتظار این بود که دادستان عذرخواهی کند/ هرچه تحریم‌ها بیشتر شود، تاثیرش کمتر می‌شود

  6. سپاه: ادعاي ساقط كردن پهباد ايراني دروغ است، بزودي اثبات مي كنيم

  7. توضیح پنتاگون درباره سرنگونی یک پهپاد در تنگه هرمز

  8. عربستان: خواهان جنگ با ایران نیستیم

  9. حرف‌های عجیب پسر ترامپ، سوژه‌ خنده‌ی کمدین معروف   

  10. المانیتور: ظریف و سناتور نزدیک به ترامپ دیروز در نیویورک دیدار کردند

  11. تعداد گرسنگان جهان برای سومین سال متوالی افزایش یافت

  12. نصیرزاده: درخواست ترامپ از فیفا خلاف اساسنامه این نهاد است

  13. ظریف: «سقوط پهپاد ایرانی» در حال بررسی است؛ هنوز اطلاعی نداریم/ واکنش به احتمال دیدار با یکی از اعضای کنگره آمریکا

  14. نماینده کنگره: ترامپ فاشیست است

  15. ادامه رایزنی‌ها با مجلس برای رتبه‌بندی معلمان/ ابلاغ اعتبار رتبه‌بندی

  16. هشدار برای تهرانی‌ها/ ضرورت صرفه جویی در مصرف آب و وارد نشدن به محدوده قرمز

  17. نصرالله: جنگ با ايران منطقه را درگير مي كند

  18. هایکو ماس: ایران به تعهداتش در چارچوب برجام پایبند بماند

  19. بولتون: ایران نباید توان غنی سازی اورانیوم داشته باشد

  20. واعظی: آمریکا از تحریم ایران نتیجه‌ای نگرفت، به تحدید ظریف روی آورد

  21. مشکلات ۷۶ هزار بنگاه اقتصادی غیردولتی برای گرفتن وکیل

  22. خسرو شکیبایی به روایت بیژن بیرنگ و امرالله احمدجو؛ از «روزی روزگاری» تا «خانه سبز» سال ۸۷

  23. پرداخت ۲۰ هزار میلیارد تومان یارانه از جیب کشاورزان!

  24. پشت پرده طرح ممنوعیت ورود شاهزادگان سعودی به آمریکا چه می‌گذرد؟

  25. وزیر دفاع ترکیه: اخراج ما از پروژه اف 35، به ناتو آسیب خواهد زد

پربحث‌های هفته

  1. روحانی بودجه صداوسیما را قطع کرد

  2. تلخنامه «برجام» به افسانهٔ اعتمادپذیری غرب پایان داد

  3. اگر قدرت در دستان نخبگان اصولگرا باشد، بازهم گاندو ساخته خواهد شد؟

  4. تحريم صداوسيما به دليل گاندو؛ دولت كوتاه آمد يا تغيير تاكتيك داد؟

  5. نامه احمد توکلی به رئیس قوه قضائیه درباره اقدام خلاف عرف دادستان تهران + جزئیات

  6. آقای مطهری! شفاف سخن بگویید و فرافکنی نکنید

  7. ضرب شستی به گستاخی‌های تاریخی انگلیس

  8. جنگنده کوثر، نتیجه‌ تحریم‌های جهانی علیه ایران+ تصاویر

  9. ادعای ترامپ درباره رویارویی کشتی آمریکایی و پهپاد ایرانی

  10. جنگنده قاهر ۳۱۳، یک پنهانکار از نوع ایرانی+ تصاویر

  11. واقعیت‌های دهشتناک جنگ با ایران از نگاه نشریه کنگره آمریکا/ هرگونه جنگ احتمالی برای منافع آمریکا ویرانگر خواهد بود

  12. تصاویر دیده نشده از داخل ناو یو اس اس باکسر آمریکا  

  13. توقیف یک فروند نفتکش انگلیسی در تنگه هرمز توسط نیروی دریایی سپاه

  14. تصاویری از ویلاهای لاکچری قلعه باستی هیلز  

  15. فرمانده نیروی انتظامی: خودرو حریم خصوصی نیست و کشف حجاب در آن جرم است

  16. غلامی: قطع بودجه صداوسیما به خاطر یک سریال رفتاری قجری است

  17. بودجه صدا و سیما قطع شد/ حمایت سعید جلیلی از وزیر دولت/ عباس عبدی: چرا خبر خودکشی نجفی منتشر نشد؟

  18. خط و نشان پلیس برای سلبریتی‌های بد حجاب در فضای مجازی

  19. پاسخ مدیر روزنامه جوان به ادعاهای محمدرضا خاتمی

  20. واکنش کاربران فضای مجازی به توقیف نفتکش انگلیسی: هنوز مانده تا با هم بی حساب شویم!  

  21. جلسه اضطراری دولت انگلیس پس از توقیف نفتکش این کشور

  22. پرسش‌های خود را از رئیس اتحادیه مشاوران املاک کشور با «الف» در میان بگذارید

  23. نجفی: اتهام قتل عمد را قبول ندارم/ نفهمیدم چه شد خشمگین شده و اسلحه را برداشتم/ من لفظ پرستو را به کار نبردم

  24. روحانی: میزان اجاره‌بها در تهران به طور متوسط ۳۰ درصد افزایش یافته/ این رقم امیدوارکننده است

  25. توانا بود هرکه با ما بود!

آخرین عناوین