مروری بر تازه‌ترین کتاب ویلیام دیویس، «حالت‌های عصبی: احساسات چگونه بر دنیای ما مسلط شد» جهان جایی سرد و تاریک نیست

لیلی مارکاکی / ترجمه مجتبی هاتف،   3971004133
جهان جایی سرد و تاریک نیست

در انتخابات، کسی رای می‌آورد که احساسات بیشتری را تحریک کند یا کسی که آمارها و برنامه‌هایی منطقی‌تر ارائه می‌کند؟ آنچه تصمیم‌های سیاسی و اجتماعی ما را تعیین می‌کند نه عقل، که همین دستگاه عصبی است. این احساسات، گرچه گاهی مردم را از یکدیگر فراری می‎دهد، اما در بسیاری از اوقات هم ما را به دورِ همدیگر جمع می‌کند. در این وضعیت، چه کاری از دست عقل و خردِ برمی‌آید؟

دنیای ما را احساسات ساخته است، نه عقلانیت

دنیای مدرن سعی داشت خود را روی چیزهایی بنا کند که مستحکم‌ترین و پسندیده‌ترین مفاهیم قلمداد می‌شدند: حقیقت و پیشرفت. فلاسفه و دانشمندان از سده هفدهم به بعد، طبق همین برنامه، برای تعیین قوانین از احساسات انسانی فراتر رفتند تا توصیفی عینی از جهان به دست دهند و «مبنایی برای اجماع صلح‌آمیز» فراهم آورند (ص ۳۵). این نکته درباره توماس هابز نیز صدق می‌کند که رساله سیاسی بلندآوازه‌اش لویاتان را در سال ۱۶۵۱ با این کلمات به پایان می‌رساند: «حقیقتی که مغایر با نفع و خوشی کسی نباشد خوشایند همگان است». اما، در دوران ما، بیشتر به نظر می‌رسد علم و تخصص ظرفیت متحدکردن ما برپایه مبنایی مشترک را از دست داده‌اند و اغلب خودِ واقعیت‌های علمی نه به صلح، بلکه به تعارض و کشمکش منتهی شده‌اند. اگر زمانی خرد پادشاه بود، امروز به‌دست احساس سرنگون شده است.

همین اساس بحث ویلیام دیویس در کتاب جدیدش است و محور تاریخی را تشکیل می‌دهد که نویسنده در صدد پرده‌برداری از آن برمی‌آید. اینکه واقعیت‌ها دیگر آنی نیستند که پیش‌تر بودند، یکی از معدود چیزهایی است که امروزه بیشتر ما -که شاهد روی کار آمدن دولت دونالد ترامپ بوده‌ایم- هنوز می‌توانیم در موردش هم‌رای باشیم. و اما این دیدگاه که احساسات اکنون به‌نوعی بر جهان تسلط یافته است شاید در ابتدا برای بعضی‌ها کمی عجب به نظر برسد، چون ظاهراً واقعیت قلمرویی است که هیجان در آن جایی ندارد: اغلب می‌گویند جهان جایی سرد و تاریک است.

اما، همان‌طور که از عنوان اصلی کتاب دیویس برمی‌آید، احساس همیشه چیز مثبتی نبوده است و همیشه هم به‌معنای «عشق‌» و «همدلی» نیست. «حالت‌های عصبیِ» دیگری -همچون ترس، درد و تشویش- نیز هستند که از نظر دیویس «قدرت سیاسی‌شان بیشتر از حالت‌های دیگر است» و او به‌خوبی نشان می‌دهد که این حالت‌ها نقشی پیشگام در شکل‌دهی به واقعیت ما دارند.

بخش اول کتاب، با یادآوری حادثه ایستگاه متروِ آکسفورد سیرکس در روز حراج‌جمعه سال گذشته۱، با مهارت تمام ظرفیت ترس را برای بسیج‌‌کردن آشکار می‌کند، حتی زمانی که تهدیدْ واقعی نباشد: «حدود یک‌ساعت پس از تخلیه اولیه ایستگاه آکسفورد سیرکس [...] نیروهای ضربت به حالت عادی برگشتند. هیچ سلاح یا تروریستی در کار نبود». معلوم شد که این حادثه به‌تعبیر ظریفِ دیویس، «به‌لطف هماهنگیِ تخیل پارانویایی و رسانه‌های اجتماعی، آشوبی خیالی بوده است». ولی اگر احساسات می‌تواند مردم را وادار به فرار کند، از طرفی هم به سازماندهی و تشکیل چیزی به‌نام «جمعیت» تهییج می‌کند:

اهمیتِ جمعیت به‌دلیل عمق احساسی است که این‌همه آدم را همزمان در مکانی واحد گرد هم می‌آورد. همانند جنگ که بر تخیل ناسیونالیستی تفوق دارد، جمعیت به هر فردی امکان می‌دهد تا بخشی از چیزی شود که بزرگ‌تر از خودش است (و آن را احساس کند).

البته پی‌بردن به اینکه هیجانات انسانی می‌تواند نیرویی قدرتمند و ابزاری برای بسیج‌کردن باشد کشفی تازه نیست، بلکه، همان‌طور که دیویس نشان می‌دهد، پیش از این کسان دیگری به آن پی‌برده بودند، ازجمله ناپلئون که عِده و عُده ارتش خود، متشکل از سربازان وظیفه، را از راه تبدیل احساسات انقلابی مردم به سرمایه نظامی کسب کرد. امروزه همین استراتژیِ مهار احساسات همه‌جا در کانون سیاست‌های پوپولیستی جای می‌گیرد، هرچند این روزها معمولاً درد و تشویش را آماج اصلی خود کرده است:

مردمی که رنج می‌کشند، رنج عاطفی و جسمی، به دنبال توضیحی برای احساساتشان خواهند گشت. اما از طرفی هم طالب به‌رسمیت‌شناختن این احساسات خواهند بود. یکی از بزرگ‌ترین سرمایه‌های سیاسی رهبران پوپولیست، چه رهبران چپ‌گرا و چه راست، توانایی‌شان در بازدید از مناطق محروم و اظهار همدلی با مردمی بوده که غیرخودی و نادیده گرفته شده‌اند. این کاری نیست که چهره‌های سیاسی حرفه‌ای‌تر یا مقبول‌تر بتوانند با همان اعتبارِ متصور خودشان انجام دهند. 

جدایی ذهن و بدن که دنیای مدرن از سده هفدهم تاکنون بر آن متکی بوده است -و از دید دیویس، تمایز بین جنگ و صلح هم- دیگر نمی‌تواند دوام بیاورد. طبق استدلال محکم این نویسنده در فصل «پیکره سیاسی»۲، بدن انسان‌ها مخصوصاً افراد ناسالم خود را به‌نحوی نشان می‌دهد که برای سیاست امروزی بسیار معنادار است. برپایه گزارشی که در مجله اکونومیست منشتر شده و دیویس در این فصل به آن استناد می‌کند: «اگر دیابت در میشیگان فقط ۷درصد کمتر بود، آقای ترامپ در آنجا ۰/۳ درصد کمتر رای می‌آورد و همین برای برگشتن ورق به‌نفع دموکرات‌ها کافی بود». این فقط یکی از انبوه مثال‌هایی است که در این بخش از کتاب آمده است و بر این نظر قبلی نویسنده صحه می‌گذارد که:

سیستم عصبی که مولد درد، برانگیختگی، استرس و هیجان است به اندام اصلی فعالیت سیاسی تبدیل می‌شود. ما درمعرض احساسات مسری قرار داریم، به‌خاطر اینکه موجوداتی بااحساسیم، نه به‌دلیل اینکه روشنفکر، منتقد، دانشمند یا حتی شهروندیم.

حتی واکنش‌ها مقابل تخصص، پدیده‌ای که روزبه‌روز برجسته‌تر می‌شود، به همین بُعد جسمانی سیاست پیوند می‌خورد، چون چیزی که فاصله می‌اندازد بین متخصصان و کسانی که متخصصان می‌کوشند معیشتِ آن‌ها را با داده‌هایشان بازنمایی کنند، دانستن و احساس‌کردن این نکته است که «متخصصان و سیاست‌گذاران می‌توانند درباره چیزهایی مثل بیکاری صحبت کنند [...] اما هرگز نخواهند فهمید بیکاربودن چه حسی دارد». این واکنش‌ها از نظر دیویس «شاید مثل انکار غیرعقلانیِ حقیقت به نظر برسد، اما غالباً انکار عمارت سیاسی وسیع‌تری است که از آن بر جامعه حکومت می‌شود».

رفته‌رفته معلوم شده است که زیربنای دولت تکنوکراتیک و رویکرد ریاضیاتی آن برای حاکمیت -که دیویس منبع تاریخی‌اش را در کتاب حساب سیاسی۳ (۱۶۷۲) اثر ویلیام پتی می‌یابد- کوششی بوده در جست‌وجوی قدرت، نه صلح. «نیاز به خلق تصویری از جهان نیز ممکن است زاده میل به مالکیت آن باشد»: این حقیقتی است که واقعیت‌های تاریخیِ برآمده از استعمار اکنون بیش از پیش تاییدش می‌کنند، اما دیویس آن را با رویکردهای معاصرِ مرتبط با مسئله جنگ نیز پیوند می‌زند. نمونه آن را در مقاله ۲۰۱۳ والری گراسیموف با عنوان «ارزش علم در دوراندیشی است» می‌بینیم. این ژنرال روس در مقاله خود به دفاع از نوعی راهبرد نظامی می‌پردازد که آشکارا از اطلاعات به‌عنوان سلاح اصلی خود استفاده می‌کند. دیویس در فصل «دانش برای جنگ» می‌نویسد که این گزاره -که اکنون به دکترین گراسیموف معروف است- «معانی شایان ‌توجهی برای جایگاهِ دانش و هیجان در جامعه دارد و درنهایت ایدئال دانش تخصصی را به‌عنوان موضوعی که خارج از قلمرو تعارض و اختلاف قرار می‌گیرد به چالش می‌کشد و، به‌جای آن، ایدئال دیگری می‌نشاند که در آن دانش به‌عنوان سلاح به کار می‌رود».

البته بازاری‌شدنِ روزافزون دانش نیز به تغییر وضعیت آن کمک کرده است: موضوعی که دیویس در اواخر کتابش به آن می‌پردازد. او در این قسمت می‌گوید: «وقتی دانش را عمدتاً ابزار کسب‌وکار تلقی می‌کنیم، طبیعتاً باید ابزاری تا حد امکان سریع و سازگارشده برای کسب و کنترل آن ایجاد کنیم [...] فنون نظامی با کج‌کردن راهشان به‌سمت دنیای کسب‌وکار [...] نوعی فرهنگ نبرد اقتصادی ایجاد می‌کند» و ما، تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان، را در حالتی از تشویش دائمی رها می‌کنند. شباهت نزدیک این عرصه به نبرد برای استیلای جهانی به‌خوبی در تحلیل جالب دیویس از سیلیکون‌ولی آشکار می‌شود که مرکز استقرار شرکت‌های بزرگ فناوری برتر است، جایی که به زعم نگارنده کتاب: «هدف واقعی‌اش فراهم‌کردن زیرساخت‌هایی است که انسان‌ها به‌واسطه آن با دنیا مواجه می‌شوند».

دست آخر، اگر نویسنده حالت‌های عصبی در به‌کرسی‌نشاندن اهمیت سیاسی و اجتماعی احساسات به موفقیتی برسد، در بخش‌های پایانی کتاب است که راه را برای بررسی‌های آتی می‌گشاید. دیویس یادآوری می‌کند که کارآفرینان سرشناسی همچون پیتر تیل، ایلان ماسک و«چگونه می‌توانیم در آینده دنیایی مشترک تاسیس و کشف کنیم که ساکنانش موجوداتی بااحساس و متفکرند؟»
مارک زاکربرگ همگی چشم‌انداز خودشان را از پیشرفت دارند. هرچند ممکن است این چشم‌اندازها بعید و دست‌نیافتنی به نظر برسند -مثل رویای زاکربرگ برای دست‌یابی به ارتباط از راه تله‌پاتی- اما باید آن‌ها را جدی گرفت، چراکه این افراد همین الان هم بافت و ساختار واقعیت را به‌نحوی ملموس دگرگون کرده‌اند.

شاید نسل جدید کارآفرینانِ ناپلئونیِ فناوری برتر به رویای زندگیِ ۱۵۰ یا ۲۰۰ساله یا بیشتر نائل شوند. این «بنیان‌گذاران» ممکن است امپراتوری‌هایی بنا کنند که بیشتر از خودشان دوام بیاورد. شاید برخی از آن‌ها موفق به تشکیل مستعمره در مریخ شوند که ایلان ماسک بر انجام این کار اصرار دارد. اگر آینده پیشرفت این است، پس اکثر مردم را در بر نمی‌گیرد و بیشتر به فرار از سرنوشتی ترغیب می‌کند که در انتظار بقیه ماست (ص۲۲۶).

پس «بقیه ما»‌ باید چگونه پیشرفت کنیم؟ دیویس می‌نویسد: «امروز چالش پیش روی ما این است که چگونه می‌توانیم در آینده دنیایی مشترک تاسیس و کشف کنیم که ساکنانش موجوداتی بااحساس و متفکرند». به‌باور دیویس، پاسخ این سوال را نباید در نوعی بازگشت به گذشته یا حتی خردورزی جست‌وجو کرد، چون حالا دیگر «فکت‌ها به‌تنهایی نجاتمان نمی‌دهند». شاید راه روبه‌جلو در این باشد که احساساتمان را تصدیق کنیم اما واکنش‌ها و کوشش‌هایمان را در راستای رنج مشترکمان متمرکز و هماهنگ کنیم. اکنون که «در سیاره ما قلمروهای سکونت‌پذیر کوچک‌تر و کوچک‌تر می‌شود» -سرنوشت جغرافیایی مشترکِ همه ما که دیویس نیز تاییدش می‌کند- شاید تنها امیدمان سیاست مبتنی بر بازشناسی «انسانیت مشترک و برابر» باشد. 


اطلاعات کتاب‌شناختی:

Davies, William. Nervous States: How Feeling Took Over the World. Penguin Random House, 2018


پی‌نوشت‌ها:
• این مطلب را لیلی مارکاکی نوشته است و  در تاریخ ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۸ با عنوان «Book Review: Nervous States: How Feeling Took Over the World by William Davies» در وب‌سایت ال.اس.ای منتشر شده است. وب‌سایت ترجمان آن را در تاریخ ۲ دی ۱۳۹۷ با عنوان «دنیای ما را احساسات ساخته است، نه عقلانیت» و ترجمه مجتبی هاتف منتشر کرده است.
•• لیلی مارکاکی ( Lilly Markaki) پژوهشگر دوره دکتری در دانشگاه لندن است. او سال ۲۰۱۴ در مقطع کارشناسی ارشد تاریخ هنر از دانشگاه گلاسگو فارغ‌التحصیل شد. پروژه پژوهشی او بر مارسل دوشان متمرکز است.

[۱] جمعه سیاه یا حراج‌جمعه که روزی پرخریدوفروش است در تقویم میلادی به جمعه فردای روز شکرگزاری گفته می‌شود و فروشگاه‌ها در این روز کالاهای خود را با تخفیف عرضه می‌کنند. در بلک‌فرایدی سال گذشته (۲۴ نوامبر ۲۰۱۷) پلیس لندن پس از بررسی گزارش‌هایی از تیراندازی در نزدیکی ایستگاه مترو آکسفورد سیرکس و بستن خیابان‌های اطراف ایستگاه درنهایت تیراندازی را تایید نکرد و اوضاع را عادی اعلام کرد [مترجم].
[۲] The Body Politic
[۳] Political Arithmetick

 
 

 

عناوین مرتبط

پربحث‌های امروز

  1. شدت گرفتن سیلاب در روستاهای استان گلستان  

  2. سرریز وحشتناک آب سد «وشمگیر»   

  3. آخرین جزئیات وقوع سیل در مازندران/ قطعی آب در بابل ادامه دارد

  4. رییس جمهوری سابق برزیل بازداشت شد

  5. رییس سازمان تبلیغات در مناطق سیل زده گلستان  

  6. مراسم اعتکاف در دانشگاه تهران  

  7. مجتهد بار دیگر علیه محمد بن سلمان افشاگری کرد

  8. هشدار در مورد جابجایی مصدومان حوادث رانندگی

  9. بازیکنی که جهانبخش شیفته اوست

  10. نخست وزیر کانادا نوروز را تبریک گفت

  11. ماجرای جالب عدم سفر احمدی‌نژاد به لیبی در سال 88

  12. ۱۰ نکته در مورد تفاوت مصرف «مواد مخدر» بین زنان و مردان

  13. تورهای ارزان‌قیمت، تله‌ی کلاهبرداران است

  14. هواپیمای فوکر با وجود نقص فنی به زمین نشست

  15. جزئیات شهادت ۲ مامور ناجا در خیابان ارشاد مشهد

  16. تجربه لذت‌بخش ترس در «یک مکان ساکت»/ لطفا سکوت کنید!

  17. لحظه مرگبار واژگون شدن قایق تفریحی در رودخانه دجله  

  18. پاکستان: ۴ مرزبان ایرانی را در یک عملیات اطلاعاتی آزاد کردیم

  19. حمله با خودرو به عابران در چین 7 کشته بر جا گذاشت

  20. ناگفته‌های سردار مومنی از قاتل عنکبوتی/ مردی که بعد از کشتن ۱۶ زن به دام افتاد

  21. میوه تنظیم بازاری تا ۲۰ فرودین عرضه می‌شود/ قیمت‌ها در استان‌های مختلف یکسان نیست

  22. قیمت طلا نزدیک به رکورد ۳ هفته‌ای باقی ماند/ پالادیوم در اوج

  23. هلند گام اول در انتخابی یورو ۲۰۲۰ را محکم برداشت/ کرواسی به سختی پیروز شد

  24. نوکیا: تجارت جدیدی در ایران نخواهیم داشت

  25. آخرین فرصت ثبت نام در کنکور کارشناسی ارشد پزشکی

پربحث‌های دیروز

  1. درباره سال رونق تولید

  2. روحانی: سال جدید، سال مهار تورم، متعادل کردن قیمت ارز و سال دوستی بیشتر با همه همسایگانمان است/ دولت برنامه‌های جدید خود را در اوایل سال جدید اعلام خواهد کرد

  3. شادترین کشور جهان

  4. رهبر انقلاب سال۹۸ را سال «رونق تولید» نامگذاری کردند/ کلید حل مشکلات اقتصادی توسعه تولید ملی است/ اولویت و مسئله فوری و جدی کشور، مسئله اقتصاد است

  5. درگیری‌ در شب عید بر سر محدوده شهری اندیمشک و دزفول+ عکس

  6. «محمد مطیع» بازیگر سلطان و شبان درگذشت

  7. تکرار ادعاهای ترامپ درباره ایران در پیام نوروزی

  8. اظهارات مداخله‌جویانه وزیر خارجه فرانسه در دفاع از یک مجرم محکوم‌شده در ایران

  9. تورم سال ۹۷ حدود ۲۷ درصد/ تورم نقطه‌به‌نقطه اسفند ۴۷.۵ درصد شد

  10. 98، سال بیدارباش

  11. رئیسی: رفع فساد و گره گشایی از مشکلات مردم از بهترین حالات به شمار می‌رود

  12. ۲۰ خودرو که تولید آن‌ها متوقف نمی‌شود؛ جاودانه‌ها!   

  13. مسئولیت بانک مرکزی و نظام بانکی مضاعف شد

  14. رقابتی باورنکردنی برای تاریخ تولد لاکچری ۹۸/۱/۱

  15. رهبر انقلاب: سال ۹۸ سال فرصت‌ها و گشایش‌ها برای ملت ایران خواهد بود/ کانال مالی اروپا بیشتر شبیه یک شوخی تلخ است

  16. وزیر اقتصاد: سهم درآمدهای نفتی به یک سوم منابع عمومی دولت کاهش یافت

  17. رنار به این شرط راهی ایران می‌شود

  18. وقتی بی بی سی قاسم سلیمانی را تحسین می‌کند  

  19. فراوانی در بازار میوه با قیمت‌های عجیب و غریب

  20. رقص کردی احسان علیخانی و امین حیایی  

  21. پمپئو از بن سلمان بابت یمن تشکر کرد

  22. نامگذاری سال‌های 78 تا 98 از سوی رهبر انقلاب  

  23. وزیر خارجه آمریکا نوروز را به ایرانیان تبریک گفت

  24. نماینده مسلمان آمریکا نوروز را به ایرانی ها تبریک گفت

  25. آیت‌الله مکارم شیرازی: اختلاس‌ها و احتکارها نشانه تزلزل پایه‌های ایمان است

پربحث‌های هفته

  1. درنگی بر برنامه‌ی نود و حذف عادل فردوسی‌پور

  2. فرهنگ خواستگاری یا خواستگاری فرهنگی

  3. ابراهیم در آتش !!!؟

  4. نظر شما درباره این عکس چیست؟  

  5. چرا سلبریتی‌های ایرانی نمی‌گویند «من هم مسلمان نمازگزار هستم»؟  

  6. واکنش کاربران توییتر به ماجرای عادل فردوسی پور/ از حذف سلبریتی سالاری تا کج سلیقگی و ذبح فرزند/ باید قدر سرمایه‌ها را بدانیم/ چرا یک برنامه تلویزیونی باید کانون قدرت فرد خاصی شود؟

  7. شما نماینده مطالبات ملت هستید/ دیدار با مسئولان سابق یا کشف و ارتباط اطرافیان رئیس جمهور با MI6 وظیفه شما نیست

  8. فاجعه تروریستی در نیوزیلند؛ تروریست ها 49 نمازگزار را در مسجد کشتند/ تروریست استرالیایی از عملیات خود بطور زنده فیلم گرفت  

  9. سخنگوی هیات نظارت بر رفتار نمایندگان: «سلمان خدادادی» از تجاوز مبرا شده است

  10. توضیحات عادل فردوسی‌پور درباره دلیل پخش نشدن آخرین برنامه ۹۰ او

  11. برای حل مشکلات ایران منتظر معجزه هستیم؟/ مسئول واقعی کشور خودمانیم

  12. دولت می‌خواهد گُلی که با برجام بر سر ملت نزد، با FATF بزند؟/درخواست مردم از رئیسی؛ از مبارزه بافساد تا اجرای قانون از کجا آورده‌ای/ با دلار جهانگیری از مابهترون به ثروت افسانه‌ای رسیدند

  13. روحانی: باعث و بانی شرایط را لعنت کنید  

  14. راه مقابله با تحریم‌ها چیست؟/ نباید برای بهبود اوضاع معیشت، دل به رفع تحریم‌ها ببندیم

  15. وزیر بهداشت: ایران یکی از جوامع افسرده در دنیا است/ هزینه یک دوره شیمی درمانی معادل هزینه یک شهرک است

  16. روحانی: در این شرایط سخت در کنار ملت خواهیم بود/ افزایش حقوق کارگران بیش از ۲۰ درصد خواهد بود

  17. محکومیت سلمان خدادادی در دادگاه بدوی/ واکنش مرجان شیخ‌الاسلامی به اتهامات/ تعطیلی خط ۷ مترو سیاسی بود؟

  18. 47 هزار و 90 راس گوسفند زنده از رومانی به بندر چابهار رسید

  19. روحانی: قوه قضاییه، سران آمریکا و طراحان تحریم را تحت پیگرد قرار دهد/ هر کدام از طرفین توافق از برجام نفع بردند و سر کسی کلاه نرفت/ کسی که در میدان نیست، نمی‌تواند مشکلات را درک کند

  20. ۱۰ بانک برتر جهان/ چرخش قدرت بانکداری دنیا به سمت چین

  21. حقوق بگیران بالای ۴ میلیون تومان چه وضعیتی دارند؟

  22. آیا کسی بالاتر از ۸ میلیون و ۴۰۰ هزار تومان حقوق نمی‌گیرد؟ + جدول

  23. درباره خبر درخواست رئیس دولت اصلاحات برای استعفای روحانی/ روایت جدید از یک عکس جنجالی/ فردوسی‌پور می‌ماند یا می رود؟

  24. رئیس دولت اصلاحات خطاب به روحانی: اگر نمی‌توانی از ریاست‌جمهوری استعفا بده

  25. توضیحات «مرجان شیخ‌الاسلامی» درباره اتهاماتش

آخرین عناوین