فیلسوفان همیشه داستان گفته‌اند، اما از نوعی دیگر فلسفه‌ورزی انسان‌ها نه با استدلال عقلانی، بلکه با قطعه‌ای ادبی شروع می‌شود

کاستیکا براداتان ترجمه میلاد اعظمی‌مرام،   3970419140
فلسفه‌ورزی انسان‌ها نه با استدلال عقلانی، بلکه با قطعه‌ای ادبی شروع می‌شود

در سنت دانشگاهیِ عصر ما، آنچه می‌خواهد فلسفه را از هر دانش دیگری جدا کند استدلال عقلانی است. اما وقتی به آثار بزرگ‌ترین فیلسوفان جهان سرک می‌کشیم

حماسه حقیقت

 

در سنت دانشگاهیِ عصر ما، آنچه می‌خواهد فلسفه را از هر دانش دیگری جدا کند استدلال عقلانی است. اما وقتی به آثار بزرگ‌ترین فیلسوفان جهان سرک می‌کشیم، چیز دیگری فاش می‌شود: فلسفه از اساس به شعر و داستان آمیخته شده، تاحدی که گاه نمی‌توان فرق فیلسوف و شاعر را فهمید: «تمثیل غار» افلاطون قصه‌ای خیالی است، و داستان «ابراهیم نبی» جان کلامِ فلسفه کیرکگور محسوب می‌شود. از سوی دیگر، واقعاً چه کسی می‌گوید اشعار شاعرانی همچون دانته و گوته ربطی به فلسفه ندارند؟

 وقتی مراد جدید صوفیان از شهر خود در نیشابورِ خراسان به بغداد آمد، آوازه‌اش مدت‌ها پیش از خودِ او به آنجا رسیده بود. داستان می‌گوید که مقام والای معنوی و رویکرد خاص او به احسان و نیز شیوه‌های مبدعانه او زبانزد همگان بود. برخی شایعاتی واهی و چیزهایی عجیب درباره او شنیده بودند، اما اگر از جزییاتش سوال می‌شد، اظهار بی‌اطلاعی می‌کردند. به‌هرحال، در صبح یکی از روزهای زمستانی، نه‌تنها گروهی کوچک از مریدان مشتاق او -که همه خوش‌پوش و خوش‌رفتار بودند، و سلوکشان به‌شایستگی پرهیزگارانه و شایدم بیش از حد تصنعی بود- بلکه مردم شهر از هر صنفی در کاروان‌سرا گرد آمده بودند تا به او خوشامد بگویند: مغازه‌داران و دست‌فروشان دوره‌گرد، جواهرفروشان و عطرسازان سراسر خیابان، و حتی مدرسان و دانشجویان دانشگاه مجاور. با گذشت زمان، جمعیت بی‌طاقت می‌شد. بی‌تردید، شیخ دیر کرده بود.


مطابق روال چنین مراسماتی، باید در میان این جمعیت منتظر گداها و ولگردها و دیگر بی‌سروپاها نیز بود. معلوم شد که به‌ویژه یکی از آن‌ها اسباب زحمت است. این ولگرد که لباس‌هایش تماماً مندرس و به‌نحوی توصیف‌ناپذیر ژولیده بود و بدجور بوی شراب می‌داد (برخی زیر لب می‌گفتند: یقیناً او از خوابگاه‌های یهودی یا مسیحی گریخته است)، به مریدان پارساروی و مضطرب‌احوال نزدیک و نزدیک‌تر می‌شد. او مابین سکسکه‌هایش با طمانینه یک‌به‌یک آن‌ها را به‌عمد می‌آزمود و این امر آن‌ها را نگران‌تر می‌کرد: نمی‌خواستند مراد بزرگشان را در هم‌جواریِ این نامقدس ببینند.

خوش‌بختانه به نظر می‌رسید که آن ولگرد را به بیرون می‌برند. اما، او در این اثنا با چنان زبان فارسیِ فصیح و فرهیخته‌ای جوانان معذب را خطاب کرد که یک‌دفعه دانه‌های تسبیح در دستشان خشک شد: «گویا برای هیچ آمده‌ام. چه چیز را به شما تعلیم دهم؟ چهره شما نشان می‌دهد که به جایگاهی از پاکی رسیده‌اید که من در برابر آن هیچم. سلوکم آشفته است، تعالیمم موقتی، و نیازهایم -بسیار دور از آنکه منزه باشد- همیشه گرفتار جسمم، گرفتارِ سرشت خاکی‌ام و معاشرت پیچیده‌ام با جهان است. من یک درمانده‌ام، و شما-به خودتان بنگرید!- انگار با فرشتگان هم‌نشینید! حال، مرا معذور دارید...» و با این سخنان از کاروان‌سرا گریخت. داستان می‌گوید: آنجا بود که مردم حاضر در کاروان‌سرا فهمیدند شیخی که منتظرش بودند آن‌ها را ترک گفته بود.


داستان این مراد صوفی وضعیت بیشتر فلسفه‌های معاصر را نشان می‌دهد. زیرا عملاً در فلسفه یک فرض قوی محض‌گرایانه۱ وجود دارد: این تصور که فلسفه را می‌توان به یک تمرین منطقی صرف تقلیل داد و صرفاً آن را با قواعد برهان عقلی و مباحثه پیش برد: آنچه در قالب برهان ترجمه نشود بی‌وجه۲ است. فیلسوفان به‌نحوی از قوانینی که بر دیگر انسان‌ها حاکم است مستثنا می‌شوند، می‌خواهند در یک سطح والاتر در سطحی منزه عمل کنند، جایی که سرشت خاکی و مادیّتشان هرگز در پی آن‌ها نباشد.

اما فلسفه هرگز درباره برهان عقلی صرف نبوده که اگر می‌بود، زننده‌ترین چیز بود و این‌همه مدت دوام نمی‌آورد. آنچه فلسفه را چنین پایا می‌سازد، در غرب و در شرق، این است که فلسفه نه‌تنها شناخت ما را، بلکه تخیّل، عواطف، حساسیت هنری و انگیزه‌های دینی ما را –به‌طور خلاصه، موجودیت پیچیده، آشفته و ناخالص ما را- درگیر می‌کند. انسان‌بودن یعنی درگیری همیشگی با گرفتاری‌های وجودی، یعنی درآویختن با پیوندها و آشفتگی‌های گوناگون. ما وحدتِ غریبِ ملک و ملکوت هستیم، وحدت روح و جسم، خرد و بی‌خردی. و فیلسوفان، اگر نمی‌خواهند انسجام خود را از دست دهند، باید توضیحی برای این کلیت بیابند.

به همین دلیل است که فلسفه محض وجود ندارد؛ و منظور از فلسفه نه این نوع دانشگاهیِ بی‌روح، بلکه آن تنوع پایای تغییرپذیری است که در اندیشه لائوتسه، فیثاغورث، افلاطون، آگوستین قدیس، مولوی، مایستر اکهارت، اسپینوزا، مارکس، نیچه، گاندی و سیمون‌وی می‌بینیم. فلسفه همیشه با اسطوره، شعر، درام، عرفان، تفکر علمی، ستیزه‌جویی سیاسی یا کنشگری اجتماعی می‌آمیزد. این موضوع پیچیده‌تر که می‌شود متوجه می‌شویم داستان‌نویسان نیز -مثلاً داستایفسکی، هاکسلی یا بورخس- هرکدام برای خود فیلسوفانی صاحب‌بینش‌اند و همچنین فیلم‌سازانی -نظیر برگمان، کوروساوا و تارکوفسکی- که به همان اندازه بینشمندانه بر روی پرده فلسفه‌پردازی می‌کنند. تمام این گرفتاری‌ها و آلایش‌ها عمیقاً بر فلسفه تاثیر می‌گذارند، بلکه آن را چیزی می‌سازند که هست.

یکی از اشعار عارفانه مولانا را بخوانید. وقتی با او همزبان شویم، چگونه می‌توان گفت کجا شعر پایان می‌یابد و فلسفه آغاز می‌گردد، یا چه وقت و چگونه عرفان وارد می‌شود؟ وقتی لائوتسه از آب سخن می‌گوید -«بهترین (انسان) به آب می‌ماند. آب نیک است، به همه‌چیز سود می‌رساند و با آن‌ها سر ستیز ندارد. آب در مکان‌هایی (پست)، که همگی خوار شده‌اند، ساکن می‌گردد. به همین دلیل است که آب بسیار به دائو نزدیک است»- واقعاً برهان می‌آورد؟ چرا باید به این اهمیت بدهیم؟ در اینجا عصاره بصیرتی کیهانی را می‌بینیم، حس بودن در جهان و فهمی از وضعیت انسانی که تصورات ناچیز ما دراین‌باره که فلسفه چگونه باید باشد را به چالش می‌کشد. شکافتن چنین اثری صرفاً برای بیرون‌کشیدن «برهانش» از آن -کنارگذاشتن هر چیز دیگری، و نادیده‌گرفتن طرح و بصیرت نویسنده- یعنی کشتن قلب تپنده آن اثر، و سرگرم‌شدن با لاشه‌ها. چرا باید چنین کرد؟

والتر بنیامین در آثار فلسفی خود از داستان‌گویی فراوان استفاده می‌کرد. او داستان‌های کوتاه و بلندی نوشت یا آن‌ها را از دیگران وام گرفت، و این امرْ بوالهوسانه نبود: او واقعاً اعتقاد داشت که فلسفه و ادبیات از اساس با هم گره خورده‌اند: او از «جنبه حماسی حقیقت» می‌گوید و آن را به «هنر داستان‌گویی» نسبت می‌دهد. انسان‌ها مخلوقاتی روایت‌گرا۳ هستند که به اندازه هر محتوایی برای فرم نیز اهمیت قائل‌اند. مادامی می‌توانیم خود و جهانی که در آن زندگی می‌کنیم را معنادار سازیم که بتوانیم روایت‌هایی درباره خود و جهان بسازیم. سارتر، که چیزکی درباره فلسفه و ادبیات می‌دانست، می‌خواست در آثار خود تلفیقی از اسپینوزا و استاندال باشد.

اگر هر چیزی را به‌مثابه داستانی در حال شکل‌گیری تجربه کنیم، پس حقیقت یک «جنبه حماسی» دارد و فلسفه بنابه تعریف ملزم به استفاده از صنعت ادبی است. با هر داستان جدیدی جهان را ازنو می‌سازیم. داستان‌گویی مرزهای انسان‌بودن را وسعت می‌بخشد: خیال و مرورِ اَشکال جدید تجربه، به آنچه پیش از آن نبوده شکل منسجمی می‌بخشد و نیندیشیده‌ها را ناگهان مفهوم می‌سازد. داستان‌گویی و فلسفه همزاد هم‌اند. تاثربرانگیزیِ «تمثیل غار» افلاطون در بیان یک نکته مهم فلسفی، درست، بدین خاطر است که یک داستان خوب است. بااین‌حال، در چنین مواردی چگونه یک داستان‌گو را از فیلسوف تشخیص می‌دهیم؟ شاعر از خود می‌پرسد: «چگونه می‌توان رقاص را از رقص بازشناخت؟». اما چرا باید بین آن‌ها فرق بگذاریم؟

چون فلسفه و ادبیات چنین تنیدگی نزدیکی باهم دارند، فیلسوفان کیفیت اندوهبار زندگی۴ را صرفاً چاشنی و آرایه آثار خود نمی‌کنند، بلکه این اندوهناکی در دل آثارشان جا دارد. فلسفیدن شما هم‌زمان با طرح‌بخشی به اندیشه‌ها، آزمایش‌کردن فرم‌ها، استفاده از مجازهای بلاغی، بازی با عواطف و همدلی آغاز می‌شود، با ایجاد یک قطعه ادبی. یک فیلسوف، با وقاری عالمانه، از رسیدن به «سرزمین حقیقت» می‌نویسد که «اقیانوسی وسیع و طوفانی آن را احاطه کرده، در دل دیار وهم، آنجا که دریانورد در سفری دریایی برای کشف کشوری جدید مه‌هایی غلیظ و کوه‌یخ‌هایی بسیار می‌بیند». این سخن از آثار نیچه یا بنیامین یا دیگر «فیلسوفان ادیب» نیست، نقل‌قولی است از کتاب نقد عقل محض کانت. حتی متفکرانی که خشک‌ترین قلم‌ها را دارند نمی‌توانند از به‌کاربردن تشبیهات و استعارات، قصه‌ها، و داستان‌های ادبی اجتناب کنند (ازقضا، صرف «اقامه برهان»، که امروزه محض‌گرایان فلسفی بدان سوگند می‌خورند، به معنایی مهم شکلی از داستان‌گویی است، اما از نوعی دیگر).


اخیراً درباب جریان اصلی فلسفه در غربِ امروز، و نحوه تلقی آن از سنت‌های فکری غیرغربی به‌مثابه سنت‌هایی که قوام فلسفی لازم را ندارند، یک مباحثه جالب صورت گرفته است. این سوگیری‌ها، گرچه جدی هستند، در میان دیگر چیزها، تنها علامتی از سوءبرداشت کوته‌بینانه و محض‌گرایانه فلسفه درباره خود است. نه‌تنها دیگر سنت‌های فلسفی به‌سادگی نادیده گرفته می‌شوند، بلکه در درون خودِ سنت غربی نیز بسیاری از ژانرها، متفکران، و مجموعه‌آثارها از سرِ خودپسندی رد می‌شوند.

این خودپسندی مکافات سخت خود را دارد: دیگر نمی‌توانیم ضروریات را از امور بی‌اهمیت، یک مشکل اصیل را از هوسی گذرا، تشخیص دهیم. دیگر نمی‌توانیم مسائل فلسفی را تشخیص دهیم، مگر اینکه در قالب مجلات تخصصی دانشگاهی به دست ما برسد و یا در یک مجله ممتاز با هیئت ویراستاری عالی (ترجیحاً به زبان انگلیسی) منتشر شود. شگفت نیست که امروزه فلسفه چنین بی‌وجه شده است. چرا باید نیازمند فیلسوفان باشیم وقتی فلسفه این‌قدر شدید خود را محدود می‌کند؟

آنچه اکنون شدیداً بدان محتاجیم تواضع فراوان است. دست‌کم باید بفهمیم که فلسفه صورت‌ها و نام‌هایی متفاوت دارد. فلسفه هرگز به‌صورت محض نیست، بلکه آشفتگی و آمیختگی را دوست دارد، و با حیات و سرشت خاکی فیلسوفان درگیر می‌شود. چنین تواضعی به‌هیچ‌وجه فلسفه را تضعیف نمی‌کند. برعکس، این تواضعْ فیلسوفان را قدرت می‌بخشد و فلسفه را غنی‌تر، سنجیده‌تر و مرتبط‌تر می‌سازد.

تنها اگر بتوانیم مرادی پیدا کنیم که کمی ما را فروتن سازد.

 


پی‌نوشت‌ها:
• این مطلب را کاستیکا براداتان نوشته است و در تاریخ ۱۷ دسامبر ۲۰۱۷ با عنوان «Philosophy Needs a New Definition» در وب‌سایت لس‌آنجلس ریویو آو بوکز منتشر شده است و وب‌سایت ترجمان در تاریخ ۱۹ تیر ۱۳۹۷ آن را با عنوان «فیلسوفان همیشه داستان گفته‌اند، اما از نوعی دیگر» و ترجمه میلاد اعظمی‌مرام منتشر کرده است.
•• کاستیکا براداتان (Costica Bradatan) استادیار کالج آنرز در دانشگاه تگزاس تِک و محقق دانشگاه کوئینز استرالیاست. همچنین سردبیری بخش مطالعات تطبیقی و دینی لس‌آنجلس ریویو آو بوکز را بر عهده دارد. او بیش از ده کتاب نوشته یا جمع‌آوری کرده که جان‌دادن در راه ایده‌ها: حیات پرمخاطره فیلسوفان (Dying for Ideas: The Dangerous Lives of the Philosophers) ازجمله آن‌هاست. ترجمان پیش از این چند مطلب از براداتان منتشر کرده است.
[۱] purist assumption
[۲] irrelevant
[۳] narrative-driven creatures
[۴] pathos

عناوین مرتبط

پربحث‌های امروز

  1. حجاریان؛ از پراگماتیسم تا اپورتونیسم

  2. درخواست بی‌شرمانه پسر ۹ ساله از یک زن

  3. زنگنه: بازگشت کارت سوخت جدی اما تصمیمی برای سهمیه‌بندی و قیمت بنزین گرفته نشده

  4. وکیلی در واکنش به اظهارات حجاریان: روحانی محصول حمایت اصلاح‌طلبان بود

  5. عوارض مصرف نمک های دریایی

  6. کژراهه قیمت گذاری خودرو و چند نکته/ انتظاری بجا از وزیر صنعت

  7. هدررفت منابع مالی با توهّم اشتغال­زایی/ چرا بیکاری حل نمی شود؟

  8. خطرات مصرف گوشت قرمز

  9. سفیر ایران در تقلیس: گرجستان نقص قوانین خود را با برخوردهای خشونت‌آمیز جبران نکند

  10. شیوع مصرف قلیان در بین زنان/ این سفره‌خانه مجردی نیست!

  11. عکس‌هایی از زیبایی های پاییز و زمستان کانادا   

  12. زندگی لاکچری

  13. ظریف: پمپئو برنامه‌های آمریکا را مشخص کرد

  14. اتحادیه اروپا تحریم‌ها علیه روسیه را تمدید کرد

  15. تظاهرات صد‌ها شهرک‌نشین در مقابل منزل نتانیاهو

  16. ترامپ: من به مایکل کوهن نگفتم قانون‌شکنی کند!

  17. ایران، روسیه و ترکیه به زودی تشکیل کمیته قانون اساسی سوریه را اعلام می‌کنند

  18. آمریکا، پرداخت وام به پاکستان را مشروط کرد

  19. اولین واکنش عربستان به توافق طرف‌های یمنی در سوئد

  20. چین بازداشت یک کانادایی دیگر را تایید کرد

  21. جانی اینفانتینو: شاید بسیاری از بازی‌های جام جهانی ۲۰۲۲ در کشورهای دیگر برگزار شوند

  22. واکنش وزیر کشور به سمت جدید فرزندش

  23. قاتل کبدی‌کار کرمانشاهی در کرج دستگیر شد

  24. اعتراف موگرینی به نقش‌ تاثیر‌گذار ایران در برگزاری مذاکرات یمن در سوئد

  25. راه یابی نمایندگان ایران و ترکیه به فینال کشتی آزاد باشگاه های جهان

پربحث‌های دیروز

  1. برای این عکس شما تیتر بزنید  

  2. از تزریق به ایرانیان در فرودگاه تفلیس تا دیپورت آنها به بهانه‌های واهی + عکس

  3. ضعیف‌ترین دوران وزارت خارجه ایران  

  4. برایان هوک: موضوع فرزندان مقامات ایران را بررسی می‌کنیم

  5. به بهانه شاپرک شجری‌زاده؛ پنج اشتباه درباره دختر خیابان انقلاب

  6. فرزندان مقامات ایران از آمریکا اخراج می‌شوند؟/ انتقاد از روحانی در جلسه شورای عالی انقلاب فرهنگی/ پایان اصولگرایی و اصلاح‌طلبی

  7. پیشنهاد جدید بنزینی مجلس؛ سهمیه بنزین پول نقد می‎شود

  8. بحران اقتصادی و گره‌زدن اقتصاد به برجام/ چه کسی مسوول وضعیت کنونی اقتصادی کشور است؟

  9. دلار ۹ هزار تومان شد

  10. کاهش قیمت لوازم خانگی از شنبه آینده + جزئیات

  11. صالحی: نظام اراده کند غنی سازی ۲۰ درصد را از سر می گیریم

  12. احمد توکلی: باید با افزودن چند شرط FATF را بپذیریم

  13. دولت نمی‌تواند یارانه نقدی را افزایش دهد یا نمی‌خواهد؟ + جدول

  14. واعظی: برخی مردم تا قیمت بالا میرود برای خرید هول می‌زنند/ دو یا سه هفته آینده SPV اجرایی می‌شود

  15. هشدار رهبر انقلاب: همه حواسشان را جمع کنند؛ ممکن است برای سال ۹۸ نقشه کشیده باشند!/ مسئولان فریب زبان‌بازی دشمن را نخورند/ جوان‌ها و جریان‌های سیاسی میدان را برای دشمن آماده نکنند

  16. قاضی‌زاده خبر داد: ترک خدمت صدها نفر از نیروهای بازنشسته شاغل در نهادهای زیرنظر رهبر انقلاب

  17. راه‌اندازی گشت ویژه تعزیرات برای کنترل بازار شب یلدا/ علت گرانی پسته سرمازدگی است

  18. گزارش از خیابانی که در آن همه فروشنده دلار هستند: فردوسی باز شلوغ شد

  19. آیت‌الله نوری همدانی: «CFT» یک برنامه غربی، عربی و عبری است

  20. دلار ۱۰۱۰۰ تومان شد/ احتمال ورود به کانال ۹ هزار تومان

  21. وطن‌فروشی دختر خیابان انقلاب  

  22. نامه نمایندگان اصفهان به "روحانی" درباره احیای زاینده‌ رود

  23. روحانی: در مقطع تحریم به طور طبیعی مردم با مشکلاتی مواجه هستند/ نمی‌‌توانیم بگوییم شرایط عادی است

  24. آقای روحانی، بجای ترساندن مردم، مشکلات اقتصادی را حل کنید

  25. ترامپ برای اروپا شمشیر را از رو بسته است

پربحث‌های هفته

  1. چه کسی اسلام را نمی‌فهمد آقای روحانی!

  2. نظر شما در مورد افزایش قیمت خودرو چیست؟/ راهکار نجات صنعت خودرو چیست؟

  3. علی مطهری: حدس می‌زنم مردم هم موافق افزایش قیمت بنزین هستند!

  4. رئیسی: خدا رحم کرد من رئیس جمهور نشدم که دلار ۵ هزار تومان شود/ قالیباف نمی‌خواست کاندید شود/ مدعی حقوقدانی هستند، اما بین قاضی و دادستان فرق نمی گذارند

  5. تفریح لاکچری احمد خمینی  

  6. برای این عکس شما تیتر بزنید  

  7. نگاهی به هزینه و فایده برجام

  8. از تزریق به ایرانیان در فرودگاه تفلیس تا دیپورت آنها به بهانه‌های واهی + عکس

  9. حیف از نام هنرمند که برای سلبریتی‌های بی‌سواد استفاده می‌شود   

  10. واکنش کاربران توییتر به افزایش قیمت خودرو/ مالک ایران خودرو و سایپا کیست؟/ وقتی وزیر هم بی‌خبر است!/ سلام به پراید ۴۰ میلیونی و دست‌های پشت پرده

  11. ضعیف‌ترین دوران وزارت خارجه ایران  

  12. مثل «لیلا حاتمی» نباشیم!

  13. وعده ارزانی ۲۰ درصدی با FATF، پس از گرانی ۲۰۰ درصدی با برجام!

  14. کسی که الفبای اقتصاد را خوانده باشد، می‌داند که این راه حتی به ترکستان هم نمی‌رود!

  15. عامل آتش زدن مردم در پارکها دستگیر شد+ فیلم

  16. مشاور نوبخت: مشکلات اقتصاد ایران، داخلی است نه سیاست خارجی/ باید از نفت فاصله بگیریم و پایه‌های مالیاتی را افزایش دهیم/ چون می‌دانند وابسته‌ایم، تحریم می‌کنند

  17. برایان هوک: موضوع فرزندان مقامات ایران را بررسی می‌کنیم

  18. به بهانه شاپرک شجری‌زاده؛ پنج اشتباه درباره دختر خیابان انقلاب

  19. تست موشک بالستیک تائید شد/ پاسخ سردار حاجی‌زاده به واکنش آمریکایی‌ها

  20. راهکارهای یک نماینده به جای افزایش حقوق کارمندان دولت

  21. روحانی: سال آینده به دلیل تحریم‌ها با مشکلاتی روبه رو خواهیم شد/ اشکال ما این است که فرصت‌ها را می‌سوزانیم

  22. حرف های یک مهندس برق مملکت

  23. چرا همیشه کارگران، یک بار هم به مدیران و مسئولان حقوق ندهید

  24. یادداشت حسین شریعتمداری/ فقط روماتیسم را می‌شناسم!

  25. ایران خودرو لیاقت حمایت ندارد  

آخرین عناوین