سپینو-مگنت

«دیالکتیک روشنگری»؛ تئودور آدورنو و ماکس هورکهایمر؛ مترجمان: مراد فرهادپور و امید مهرگان؛ هرمس نقد ویرانگر بنیان‌های مدرنیته

دکتر علی غزالی‌فر*،   3970322261
نقد ویرانگر بنیان‌های مدرنیته

این کتاب یک اثر متعارف نیست؛ چیزی صاف و ساده و مشخص نیست. از این روی، کتابی نیست که خواننده روی مبل و صندلی لم بدهد و به سادگی آن را روزنامه‌وار بخواند و چیزهایی ثابت بیاموزد و لذت ببرد. اساسا نویسندگان با کل چنین وضعیتی به‌شدت مخالف‌اند. این اثر را بدون تامل و تفکر نمی‌توان مطالعه کرد

 «دیالکتیک روشنگری»

نویسندگان: تئودور آدورنو و ماکس هورکهایمر

مترجمان: مراد فرهادپور و امید مهرگان

ناشر: هرمس، چاپ اول 1396

359 صفحه، 24000 تومان

 
****

معرفی کوتاه این اثر کار بسیار دشواری است؛ زیرا دیالکتیک روشنگری دیگر جزو آثار اصلی و کلاسیک فلسفه به شمار می‌آید. چنین آثار سترگی نیاز به شرح و تفسیر مفصل دارند و نه یک معرفی مختصر که چه بسا چیزی از ابهام تصوری که خواننده از آن در ذهن دارد، کم نکند. همچنین در ابتدای این نوشتار باید به این نکته مهم اشاره کنیم که غنا و پیچیدگی مضمون، خاص بودن سبک و نوآوری در ساختار باعث می‌شود که فهم خوانندگان از این اثر یکسان نباشد. چنین اثری نیز برای تحریک و به راه انداختن افکار نگاشته شده است و نه ارائه یک سری گزاره‌های نهایی برای حفظ کردن و تکرار شدن.

تئودور آدورنو (1903-1969) و ماکس هورکهایمر (1895-1973) منتقد مدرنیته هستند، اما نقد آنها به مدرنیته سطحی و ظاهری نیست، بلکه ریشه‌ای و مبنایی نیست. آنها اصل و سرچشمه آن را نشانه گرفته‌اند که عبارت است از روشنگری. روشنگری حکم نرم‌افزار مدرنیته را دارد، همان‌طور که صنعت و تکنولوژی جنبه سخت‌افزاری آن است. این اثر نقد روشنگری است، اما این نقد از یک موضع بیرونی انجام نمی‌شود، بلکه نوعی نقد درونی است؛ نقدی دیالکتیکی. منظور این است که روشنگری بذرهای ویرانی خود را در درون خویش کاشته است و نویسندگان مشی‌خواهند درون و باطن روشنگری را آشکار کنند. اما با چه روشی این کار را می‌کنند؟ پاسخ این است: دیالکتیک. و البته این دیالکتیک هم از بیرون بر روشنگری تحمیل نمی‌شود، بلکه چیزی است که در درون آن رخ می‌دهد. همچنین نقد آنان از روشنگری همه‌جانبه است و نه تک‌بعدی. لذا می‌بینیم که سویه‌های مباحث متنوع است؛ معرفت‌شناسی، روان‌شناسی و جامعه‌شناسی. لذا ارزش این اثر منحصر به چارچوب فلسفه نیست و در سایر علوم انسانی هم به کار می‌آید.

از نظر آنان روشنگری با دست خویش خودش را تخریب کرده و می‌کند. بر این اساس، پرسش اصلی این خواهد بود که چرا واقعیت‌هایی از دل روشنگری بیرون آمد که کاملا برخلاف آرمان‌های درخشان آن بودند؟ آیا شکست روشنگری ناشی از علل بیرونی است؟ برخی از متفکران چنین نظری دارند و می‌گویند عواملی از بیرون مانع تحقق پروژه روشنگری شده‌اند. در مقابل، کسانی همچون هورکهایمر و آدورنو نظر دیگری دارند. آنها بر این باورند که شکست روشنگری عوامل بیرونی ندارد و علل آن در درون خود آن نهفته است، اما دیده نمی‌شوند. آنان می‌خواهند در این اثر خود این امور پنهان را بر آفتاب افکنند.

علاوه بر یادداشت مترجمان، دو دیباچه نویسندگان نیز هست که مربوط به دو چاپ مختلف این کتاب است. چاپ اول مربوط به سال 1947 و دومی 1969. این سه مورد مسئله و کلیت نگاه این کتاب را مطرح می‌کنند. اولین فصل، "مفهوم روشنگری"، به تعریف همه‌جانبه این مفهوم می‌پردازد. نویسندگان می‌خواهند همه معانی نهفته در آن را بیرون بکشند. لذا این فصل به عنوان مبنا و اساس فصل‌های بعدی است. فصل‌های دوم تا پنجم به ترتیب به مسئله اسطوره، اخلاق، فرهنگ و رسانه، و یهودستیزی می‌پردازند. روشنگری که داعیه هرگونه اسطوره‌زدایی داشت، خود اسطوره‌های جدیدی خلق کرد. آرمان‌های اخلاقی آن در عمل شکل جدید از توحش را به وجود آورد. فرهنگ و رسانه‌ها ابتذال شرم‌آوری را گسترش دادند و یهودستیزی هم در مقام یکی از شرم‌آورترین پیامدهای روشنگری همه آن مشکلات را یکجا در خود جای داده است. همه این موارد موضوع تاملات ژرف و گسترده این دو متفکر مکتب فرانکفورت قرار می‌گیرند.

یکی از وجوه مشترک همه بررسی‌ها این است که نویسندگان به جزئیات دقت می‌کنند تا به کلیات دست یابند. این‌گونه رابطه مستلزم بررسی رابطه میان جزء و کل است؛ رابطه‌ای که شکل دیالکتیکی به خود می‌گیرد. این روش و منطق بررسی‌ها همان دیالکتیک منفی است که با نام هورکهایمر و آدورنو گره خورده است و بعدها بسیاری آن را در نوشته‌های خود به کار بردند. ویژگی مهم دیالکتیک منفی آن است که هر گونه سازش تام را غیرممکن می‌داند و آن را به عنوان چیزی خیال‌پردازانه تلقی می‌کند. با این روش نویسندگان می‌خواهند بحران را در همه چیز نشان دهند، حتی در امور ساده و کوچک و روزمره. طبیعی است که در این اثر همه چیز نقد می‌شود؛ نقد تکنولوژی، رفاه‌زدگی، ابزارمحوری، نظریات پوزیتیویستی، متافیزیک، لیبرالیسم، بوروکراسی، سیاست و فلسفه تخصصی دانشگاهی. همه این‌گونه امور حاوی تناقضاتی هستند که باید آشکار شوند. زبان هم حالت تناقض‌وار پیدا می‌کند و سبک نوشتار متفاوت می‌شود. ساختار کلی این اثر، به سبک و سیاق برخی نوشته‌های دیگر متفکران مکتب فرانکفورت همچون والتر بنیامین (1892-1940)، تاملات تکه‌تکه است.

بخش پایانی کتاب "یادداشت‌ها و طرح‌ها" نام دارد. این قسمت یادداشت‌های کوتاهی است در حد یک الی دو صفحه و گاهی نیز کمتر یا بیشتر از این. این یادداشت‌های جالب و خواندنی بیست و هفت مورد است و در موضوعات مختلفی هستند. این نوشته‌ها در اصل نسخه اولیه طرح‌هایی هستند که نویسندگان قصد داشتند در آینده آنها را بسط دهند اما مجال آن را نیافتند و به همان صورت منتشر شدند؛ زیرا همین حالت خام آنها نیز مضامین مهم و مفیدی دارد. اشاره به عنوان برخی از آنها، هم تنوع آنها را آشکار می‌سازد و هم تا حدی نشان می‌دهد که با جستارهایی متفاوت و متمایز مواجهیم: روان‌شناسی حیوان، برای ولتر، انزوا از طریق ارتباط، علاقه به تَن، جامعه توده‌ای، فلسفه و تقسیم کار، تبلیغات.

پایان‌بخش کتاب پیوستی است به قلم ویراستار ترجمه انگلیسی اثر. گونزلین اشمید نور با توجه به یادداشت‌های به جا مانده از دو نویسنده و اظهارنظرهای شفاهی آنان نشان می‌دهد که هر بخش از کتاب توسط چه کسی نوشته شده و سهم هر کدام چیست و چقدر است. هورکهایمر و آدورنو ادعا می‌کنند که نه فقط هر بخش، بلکه تک تک جملات کتاب کار مشترک هر دوی آنان است و هر دو به یک اندازه و به یک شیوه در تمام قسمت‌های آن نقش دارند. اما در این بخش معلوم می‌شود که این‌طور نیست.

این اثر مهم سال‌ها پیش توسط ناشر دیگری چاپ شده بود که دچار مشکلاتی شد و رو به افول نهاد. این کتاب هم سال‌ها نایاب بود تا اینکه انتشارت هرمس دوباره آن را تجدید چاپ کرد و اینک در دسترس علاقمندان است. پس از گذشت تقریبا هفتاد سال از انتشار کتاب هنوز هم با همان مسائلی مواجهیم که در آن مطرح شده‌اند. پاسخ‌های دیگری هم به آن پرسش‌ها داده شده اما لزوما از آن‌چه هورکهایمر و آدورنو گفته‌اند بهتر نیست. دیدگاه آنان همچنان آموزنده است.

در پایان تذکر این نکته مهم است که این کتاب یک اثر متعارف نیست؛ چیزی صاف و ساده و مشخص نیست. از این روی، کتابی نیست که خواننده روی مبل و صندلی لم بدهد و به سادگی آن را روزنامه‌وار بخواند و چیزهایی ثابت بیاموزد و لذت ببرد. اساسا نویسندگان با کل چنین وضعیتی به‌شدت مخالف‌اند. این اثر را بدون تامل و تفکر نمی‌توان مطالعه کرد. چرا که اساسا برای تامل جدی نوشته شده و چه بسا خواندنش نیز مساهمت در گستردن خود آن افقی باشد که کتاب فرا روی ما می‌گشاید.

*دکترای فلسفه

الف را در شبکه‌های اجتماعی دنبال کنید

عناوین مرتبط

وب‌گردی

همراه کارتبانک آیندهملاصدرا-دی جی ثبتطاقچه

پربحث‌های امروز

  1. ۲ وارد کننده خودرو رسما درخواست «رانت» کرده‎اند + سند

  2. اعتراضات مردم عراق و توطئه علیه ایران

  3. طبقه نهم وزارت ارتباطات چه خبر بود؟

  4. معاون رئیس جمهور: قوای سه‌گانه اطلاعات حقوق و مزایای خود را در سامانه ثبت حقوق و مزایا ثبت نکردند/ دسترسی اطلاعات به مردم نمی‌دهیم

  5. انحصار، آفت بازار وکالت

  6. نوبخت: کالاهای اساسی در هر شرایطی‌با دلار بیش از۴۲۰۰یا ۴۳۰۰ عرضه نمی‌شود

  7. توکلی: انتشار اطلاعات افرادی که ارز دولتی گرفتند، غیر شفاف است/ شفافیت جز در مسائل اطلاعاتی و امنیتی حدومرزی ندارد/ وقتی نماینده‌ای امضای خود را پس می‌گیرد، یعنی زد و بند شده است

  8. ترامپ: پس از خروج از برجام، ایران غرق در آشوب شده است

  9. بانک مرکزی شبهات و قصورها در پرداخت ارز دولتی را گردن نگرفت

  10. دخترم مرده؟ دفنش کنید،جنازه اش را هم نمی‌خواهم ببینم!

  11. اعترافات قاتل مریم فرجی؛ چون می‌خواست با یکی از استادانش ازدواج کند خفه‌اش کردم

  12. ترکان: «اَرِنج» تیم روحانی باید تغییر کند/ نمی‌دانم چرا دولت نمی‌تواند برای مشکلات تصمیم‌گیری کند

  13. پیشنهاد مضحک اروپایی‌ها برای خرید نفت از ایران

  14. توکلی: بلایی که سر ارز آمده تقصیر سیف است/ بهمنی در خصوص موسسات غیرمجاز مسئول است/ اتهام بقایی و مشایی مالی است نه سیاسی

  15. فریدون عباسی: روحانی دوست دارد پروتکل الحاقی را داوطلبانه اجرا کند

  16. پروین فرشچی: به عنوان سفیر پیشنهادی ایران در فنلاند معرفی شده‌ام/ دو تابعیتی نیستم

  17. سکه دوباره ریزش کرد/ پیش‌بینی ادامه کاهش قیمت

  18. دولت‌های اروپایی باز کردن کانال مالی برای ایران را به اجرای FATF گره زدند

  19. ادعای رویترز: صادرات نفت ایران ممکن است به ۷۰۰ هزار بشکه برسد

  20. بیش از ۳۰ میلیون کاربر، فیلترشکن ایرانی را ترجیح داده‌اند

  21. دادستان تهران خبر داد: ناظم مدرسه غرب تهران به ده سال حبس، دو سال انفصال از خدمت و شلاق محکوم شد

  22. تمام خیانت‌های پاریس به تهران در یک نگاه

  23. آخرین قیمت خودروها در بازار

  24. وزیر اطلاعات: هر مشکلی در کشور به وجود می‌آید ۵۰ تا ۶۰ درصد آن به خودمان برمی‌گردد

  25. صداوسیما برای پخش «بیراهه» تذکر گرفت

پربحث‌های دیروز

  1. معلمان درباره حذفیات فیش حقوقی چه می‌گویند؟

  2. «مریم رجوی» به دام کلاه سفیدها افتاد

  3. نظر علی مطهری در مورد پخش تصاویر رئیس‌جمهور کرواسی در فینال/ حس مادرانه بود

  4. نحوه زندگی روحانی در پاستور/ نظر ناطق نوری درباره مذاکره با ترامپ/ زمزمه تقویت پروژه عبور اصلاح طلبان/سوال کیهان از علی مطهری/ جهانگیری خواهان تغییر کدام اعضای کابینه است؟

  5. برجام اروپایی و پیچیدگی آمریکا

  6. نقش باند «مظلومین» در بحران‌های ارزی طی ۲ دهه گذشته

  7. چرا مدیر پیام‌رسان سروش، «تلگرام» نصب کرد؟

  8. تقدیر از اقدام خوب رئیس جمهور در مبارزه با فساد/ دولت، شفاف سازی را از بانک مرکزی آغاز کند

  9. پدر داماد روحانی هم ارز دولتی گرفته

  10. سرور تلگرام فارسی در طبقه ۹ مرکز امام خمینی نبود/بازدید خبرنگاران از این مرکز

  11. رئیس جمهور اسامی افراد متخلف در واردات خودرو را اعلام کند /60 تن ذخایر طلای کشور به تاراج رفت/ 11 میلیارد دلار ارز نصیب عده ای خاص شد

  12. وزیر اقتصاد: ریال به ریال حق مردم را مطالبه می‌کنیم

  13. مدیرعامل ثامن‌الحجج بازداشت شد

  14. رئیس پلیس تهران: لیست ۵۰ خریدار عمده سکه در اختیار پلیس قرار گرفت/ آزادی عوامل سلطان سکه با قرار وثیقه ۱۰ میلیاردی

  15. نعمتی: محال ممکن است برق وزارت نیرو هم قطع شود/ با یک عذرخواهی وزیر مشکل راحت‌تر حل می‌شود

  16. ۶ گام برای رونق تولید و رهایی از مصائب اقتصاد نفتی و رهایی از تحریم‌ها

  17. نماینده مردم خوزستان در مجلس خبرگان: انتقال آب دلیل اصلی کم آبی در خوزستان است

  18. ظریف: از آمریکا به دیوان دادگستری بین‌المللی شکایت کردیم

  19. جهانگیری: با انسجام و وحدت ثابت خواهیم کرد تحریم ها کارساز نیست

  20. گزارش مجلس از قاچاق ۱۵ هزار خودرو/ وزارت اطلاعات تایید کرد

  21. همیشه دست یک زن در میان است

  22. ادعای رسانه‌های آمریکا درباره جزئیات سرقت اسناد هسته‌ای محرمانه ایران

  23. خبر ظریف از مذاکره برای تضمین روابط بانکی و فروش نفت

  24. از یک پرونده جنایی تا کشته سازی سیاسی / این بار هم ساز بی بی سی «کوک» نشد

  25. مستاجران در حال ترک تهران هستند

پربحث‌های هفته

  1. هیاهو موثر نیست

  2. یک اشتباه راهبردی در جنجال خانم مائده

  3. آیا جهانگیری به پایان خط رسیده است ؟

  4. مائده هژبری با تتلو به استانبول رفت/برگزاری کنسرت مشترک این دو نفر!  

  5. حاشیه ای بر سفر مهم ولایتی به روسیه و دیدار با پوتین

  6. معلمان درباره حذفیات فیش حقوقی چه می‌گویند؟

  7. پشت پرده تاسف‌آور اخراج ۲ دیپلمات ایرانی از هلند

  8. جهانگیری: شرایط کشور خطیر است، اما به این معنا نیست که نمی‌توانیم آن را کنترل کنیم/ صادرات نفت ایران هیچ‌گاه متوقف نخواهد شد / همه باید اختلافات خود را کنار بگذاریم

  9. هر دم از این باغ بری می‌رسد

  10. «مریم رجوی» به دام کلاه سفیدها افتاد

  11. توکلی: «سیف» باید عزل شود/ تخصیص ارز به شرکت ۲۶ روزه، خیانت در امانت است

  12. جزییات برخورد تانکر سوخت با اتوبوس در سنندج/ ۱۳ نفر جان باختند/ ۳ روز عزای عمومی در کردستان/ سواستفاده چند آشوبگر + فیلم

  13. توکلی: اگر مبارزه با فساد را سیاسی کنیم سیستم فلج می‌شود/ به جای اینکه یکدیگر را متهم کنیم بهتر است برای مبارزه با فساد همکاری کنیم/ حقوق‌ برخی مدیران غیرقانونی پرداخت می‌شود

  14. دستور دریافت مالیات از خریداران عمده سکه و ارز و واردکنندگان خودرو صادر شد

  15. یکی از بزرگترین بدهکاران بانکی دستگیر شد

  16. بازار نفت ایران و تاثیر سفر ولایتی به مسکو

  17. واکنش فضای مجازی به مستند پخش‌شده از رقاص‌های اینستاگرامی/ یکی بر سر «شاخ»ُ بُن می‌برید

  18. روحانی: شرایط امروز فرصتی برای تولیدکنندگان داخلی است/ افرادی داریم که دلالی کرده و به قانون بی‌توجهی می‌کنند/ در داخل خود آمریکا نیز مشکلاتی وجود دارد

  19. توکلی: اگر درباره مفسدان واضح صحبت شود باعث می‌شود هزینه تن دادن به فساد برای افراد زیاد شود/ از پیشنهاد آقای جهانگیری استقبال می‌کنم

  20. افغانستانی‌ها برای ترک ایران صف کشیدند + عکس

  21. ۲ وارد کننده خودرو رسما درخواست «رانت» کرده‎اند + سند

  22. ریشه مشکلات اقتصادی از درون است، نه.../ نیازمند شفاف سازی و عملیاتی کردن اقتصاد مقاومتی

  23. معاون وزیر رفاه:درآمد ۱.۶ میلیون ایرانی‌ کفاف خرید غذا را هم نمی‌دهد

  24. آخوندی: در شرایط اقتصادی بسیار سختی هستیم

  25. واکنش فغانی به انتشار تصاویر خوش‌وبش او با داور زن  

آخرین عناوین