«دیالکتیک روشنگری»؛ تئودور آدورنو و ماکس هورکهایمر؛ مترجمان: مراد فرهادپور و امید مهرگان؛ هرمس نقد ویرانگر بنیان‌های مدرنیته

دکتر علی غزالی‌فر*،   3970322261
نقد ویرانگر بنیان‌های مدرنیته

این کتاب یک اثر متعارف نیست؛ چیزی صاف و ساده و مشخص نیست. از این روی، کتابی نیست که خواننده روی مبل و صندلی لم بدهد و به سادگی آن را روزنامه‌وار بخواند و چیزهایی ثابت بیاموزد و لذت ببرد. اساسا نویسندگان با کل چنین وضعیتی به‌شدت مخالف‌اند. این اثر را بدون تامل و تفکر نمی‌توان مطالعه کرد

 «دیالکتیک روشنگری»

نویسندگان: تئودور آدورنو و ماکس هورکهایمر

مترجمان: مراد فرهادپور و امید مهرگان

ناشر: هرمس، چاپ اول 1396

359 صفحه، 24000 تومان

 
****

معرفی کوتاه این اثر کار بسیار دشواری است؛ زیرا دیالکتیک روشنگری دیگر جزو آثار اصلی و کلاسیک فلسفه به شمار می‌آید. چنین آثار سترگی نیاز به شرح و تفسیر مفصل دارند و نه یک معرفی مختصر که چه بسا چیزی از ابهام تصوری که خواننده از آن در ذهن دارد، کم نکند. همچنین در ابتدای این نوشتار باید به این نکته مهم اشاره کنیم که غنا و پیچیدگی مضمون، خاص بودن سبک و نوآوری در ساختار باعث می‌شود که فهم خوانندگان از این اثر یکسان نباشد. چنین اثری نیز برای تحریک و به راه انداختن افکار نگاشته شده است و نه ارائه یک سری گزاره‌های نهایی برای حفظ کردن و تکرار شدن.

تئودور آدورنو (1903-1969) و ماکس هورکهایمر (1895-1973) منتقد مدرنیته هستند، اما نقد آنها به مدرنیته سطحی و ظاهری نیست، بلکه ریشه‌ای و مبنایی نیست. آنها اصل و سرچشمه آن را نشانه گرفته‌اند که عبارت است از روشنگری. روشنگری حکم نرم‌افزار مدرنیته را دارد، همان‌طور که صنعت و تکنولوژی جنبه سخت‌افزاری آن است. این اثر نقد روشنگری است، اما این نقد از یک موضع بیرونی انجام نمی‌شود، بلکه نوعی نقد درونی است؛ نقدی دیالکتیکی. منظور این است که روشنگری بذرهای ویرانی خود را در درون خویش کاشته است و نویسندگان مشی‌خواهند درون و باطن روشنگری را آشکار کنند. اما با چه روشی این کار را می‌کنند؟ پاسخ این است: دیالکتیک. و البته این دیالکتیک هم از بیرون بر روشنگری تحمیل نمی‌شود، بلکه چیزی است که در درون آن رخ می‌دهد. همچنین نقد آنان از روشنگری همه‌جانبه است و نه تک‌بعدی. لذا می‌بینیم که سویه‌های مباحث متنوع است؛ معرفت‌شناسی، روان‌شناسی و جامعه‌شناسی. لذا ارزش این اثر منحصر به چارچوب فلسفه نیست و در سایر علوم انسانی هم به کار می‌آید.

از نظر آنان روشنگری با دست خویش خودش را تخریب کرده و می‌کند. بر این اساس، پرسش اصلی این خواهد بود که چرا واقعیت‌هایی از دل روشنگری بیرون آمد که کاملا برخلاف آرمان‌های درخشان آن بودند؟ آیا شکست روشنگری ناشی از علل بیرونی است؟ برخی از متفکران چنین نظری دارند و می‌گویند عواملی از بیرون مانع تحقق پروژه روشنگری شده‌اند. در مقابل، کسانی همچون هورکهایمر و آدورنو نظر دیگری دارند. آنها بر این باورند که شکست روشنگری عوامل بیرونی ندارد و علل آن در درون خود آن نهفته است، اما دیده نمی‌شوند. آنان می‌خواهند در این اثر خود این امور پنهان را بر آفتاب افکنند.

علاوه بر یادداشت مترجمان، دو دیباچه نویسندگان نیز هست که مربوط به دو چاپ مختلف این کتاب است. چاپ اول مربوط به سال 1947 و دومی 1969. این سه مورد مسئله و کلیت نگاه این کتاب را مطرح می‌کنند. اولین فصل، "مفهوم روشنگری"، به تعریف همه‌جانبه این مفهوم می‌پردازد. نویسندگان می‌خواهند همه معانی نهفته در آن را بیرون بکشند. لذا این فصل به عنوان مبنا و اساس فصل‌های بعدی است. فصل‌های دوم تا پنجم به ترتیب به مسئله اسطوره، اخلاق، فرهنگ و رسانه، و یهودستیزی می‌پردازند. روشنگری که داعیه هرگونه اسطوره‌زدایی داشت، خود اسطوره‌های جدیدی خلق کرد. آرمان‌های اخلاقی آن در عمل شکل جدید از توحش را به وجود آورد. فرهنگ و رسانه‌ها ابتذال شرم‌آوری را گسترش دادند و یهودستیزی هم در مقام یکی از شرم‌آورترین پیامدهای روشنگری همه آن مشکلات را یکجا در خود جای داده است. همه این موارد موضوع تاملات ژرف و گسترده این دو متفکر مکتب فرانکفورت قرار می‌گیرند.

یکی از وجوه مشترک همه بررسی‌ها این است که نویسندگان به جزئیات دقت می‌کنند تا به کلیات دست یابند. این‌گونه رابطه مستلزم بررسی رابطه میان جزء و کل است؛ رابطه‌ای که شکل دیالکتیکی به خود می‌گیرد. این روش و منطق بررسی‌ها همان دیالکتیک منفی است که با نام هورکهایمر و آدورنو گره خورده است و بعدها بسیاری آن را در نوشته‌های خود به کار بردند. ویژگی مهم دیالکتیک منفی آن است که هر گونه سازش تام را غیرممکن می‌داند و آن را به عنوان چیزی خیال‌پردازانه تلقی می‌کند. با این روش نویسندگان می‌خواهند بحران را در همه چیز نشان دهند، حتی در امور ساده و کوچک و روزمره. طبیعی است که در این اثر همه چیز نقد می‌شود؛ نقد تکنولوژی، رفاه‌زدگی، ابزارمحوری، نظریات پوزیتیویستی، متافیزیک، لیبرالیسم، بوروکراسی، سیاست و فلسفه تخصصی دانشگاهی. همه این‌گونه امور حاوی تناقضاتی هستند که باید آشکار شوند. زبان هم حالت تناقض‌وار پیدا می‌کند و سبک نوشتار متفاوت می‌شود. ساختار کلی این اثر، به سبک و سیاق برخی نوشته‌های دیگر متفکران مکتب فرانکفورت همچون والتر بنیامین (1892-1940)، تاملات تکه‌تکه است.

بخش پایانی کتاب "یادداشت‌ها و طرح‌ها" نام دارد. این قسمت یادداشت‌های کوتاهی است در حد یک الی دو صفحه و گاهی نیز کمتر یا بیشتر از این. این یادداشت‌های جالب و خواندنی بیست و هفت مورد است و در موضوعات مختلفی هستند. این نوشته‌ها در اصل نسخه اولیه طرح‌هایی هستند که نویسندگان قصد داشتند در آینده آنها را بسط دهند اما مجال آن را نیافتند و به همان صورت منتشر شدند؛ زیرا همین حالت خام آنها نیز مضامین مهم و مفیدی دارد. اشاره به عنوان برخی از آنها، هم تنوع آنها را آشکار می‌سازد و هم تا حدی نشان می‌دهد که با جستارهایی متفاوت و متمایز مواجهیم: روان‌شناسی حیوان، برای ولتر، انزوا از طریق ارتباط، علاقه به تَن، جامعه توده‌ای، فلسفه و تقسیم کار، تبلیغات.

پایان‌بخش کتاب پیوستی است به قلم ویراستار ترجمه انگلیسی اثر. گونزلین اشمید نور با توجه به یادداشت‌های به جا مانده از دو نویسنده و اظهارنظرهای شفاهی آنان نشان می‌دهد که هر بخش از کتاب توسط چه کسی نوشته شده و سهم هر کدام چیست و چقدر است. هورکهایمر و آدورنو ادعا می‌کنند که نه فقط هر بخش، بلکه تک تک جملات کتاب کار مشترک هر دوی آنان است و هر دو به یک اندازه و به یک شیوه در تمام قسمت‌های آن نقش دارند. اما در این بخش معلوم می‌شود که این‌طور نیست.

این اثر مهم سال‌ها پیش توسط ناشر دیگری چاپ شده بود که دچار مشکلاتی شد و رو به افول نهاد. این کتاب هم سال‌ها نایاب بود تا اینکه انتشارت هرمس دوباره آن را تجدید چاپ کرد و اینک در دسترس علاقمندان است. پس از گذشت تقریبا هفتاد سال از انتشار کتاب هنوز هم با همان مسائلی مواجهیم که در آن مطرح شده‌اند. پاسخ‌های دیگری هم به آن پرسش‌ها داده شده اما لزوما از آن‌چه هورکهایمر و آدورنو گفته‌اند بهتر نیست. دیدگاه آنان همچنان آموزنده است.

در پایان تذکر این نکته مهم است که این کتاب یک اثر متعارف نیست؛ چیزی صاف و ساده و مشخص نیست. از این روی، کتابی نیست که خواننده روی مبل و صندلی لم بدهد و به سادگی آن را روزنامه‌وار بخواند و چیزهایی ثابت بیاموزد و لذت ببرد. اساسا نویسندگان با کل چنین وضعیتی به‌شدت مخالف‌اند. این اثر را بدون تامل و تفکر نمی‌توان مطالعه کرد. چرا که اساسا برای تامل جدی نوشته شده و چه بسا خواندنش نیز مساهمت در گستردن خود آن افقی باشد که کتاب فرا روی ما می‌گشاید.

*دکترای فلسفه

عناوین مرتبط

پربحث‌های امروز

  1. چرا دیپلماسی نفتی آمریکا شکست خورد؟/ ۳ شرط اصلی را برای معافیت از تحریم

  2. علت تصادف خودرو همراهان وزیر کار مشخص شد

  3. نظام انتخاباتی مطلوب برای انتخاب نمایندگان مجلس شورای اسلامی

  4. واگذاری معادن سودده به افراد خاص

  5. دیگر دلیلی برای پرداخت یارانه‌ به افراد پردرآمد وجود ندارد

  6. پوتین: از نفت ۷۰ دلاری راضی‌ام

  7. عرضه تخم‌مرغ تنظیم بازاری در تهران

  8. مراسم تشییع مدیرعامل و معاون سازمان تامین اجتماعی امروز برگزار می‌شود

  9. افراد "درون‌گرا" و "برون‌گرا" چه ویژگی‌هایی دارند؟

  10. کره شمالی یک "سلاح تاکتیکی فوق مدرن" آزمایش کرد

  11. بخشنامه بودجه سال ۱۳۹۸ ابلاغ شد + متن

  12. چرا بیکاری یک استان ۸ و استان همجوارش ۲۰ درصد است

  13. برای اطلاع از تعداد سیم کارت هایتان استعلام بگیرید

  14. «نوبخت» در حزب اعتدال و توسعه ابقا شد

  15. اکبر میثاقیان سرمربی تیم فوتبال خونه‌به‌خونه شد

  16. رنو فرانسه از پیدا کردن بازار جایگزین ایران عاجز ماند

  17. پیشنهاد افزایش ۲۰درصدی حقوق کارگران در سال ۹۸

  18. سعد حریری از موضع عربستان درباره خاشاقچی حمایت کرد

  19. رئیسی: وارد کردن مردم در عرصه‌های اقتصادی و اجتماعی گره‌گشاه است

  20. ۵ استان ایران نیاز به خون دارند

  21. کره شمالی شهروند آمریکایی را دیپورت می‌کند

  22. پایان جنگ تجاری آمریکا و چین بعید است

  23. توصیه پلیس اسرائیل برای محاکمه نتانیاهو به اتهام فساد

  24. گزارش IMF از ۱۳ شاخص‌ اقتصاد ایران در سایه تحریم‌

  25. عراقچی‌: تحریم ها مغایر با حاکمیت و اعتبار اروپا است

پربحث‌های دیروز

  1. واکنش کیهان به اعدام سلطان سکه  

  2. درگذشت نوربخش مدیرعامل تامین اجتماعی و معاونش در حادثه رانندگی/ جزئیات حادثه برای همراهان وزیر کار در گلستان+تصاویر

  3. ماجرای زندگی مولتی میلیاردری که شهید شد + عکس

  4. دلار وارد کانال ۱۱ هزار تومان شد

  5. بازگشت اثر تحریم ها و وعده های تمام نشدنی اروپایی ها/ راه حل جایگزین چیست؟

  6. دستمزد کارگران و کارمندان در سال آینده چقدر باید افزیش یابد؟

  7. کشورهای غربی، محمدبن سلمان را چگونه نجات می دهند؟

  8. سردار حاجی‌زاده: قدرت ایران را از زبان ترامپ بشنوید

  9. میوه‌ای که سرخوشتان می‌کند

  10. ترامپ یک مقام کاخ سفید را با توصیه همسرش برکنار کرد

  11. همدردی ایران با مردم آمریکا

  12. کاهش ۶۸۰هزار تومانی قیمت سکه در یک هفته/قیمت دلار ۸درصد ارزان شد

  13. سبدهای معیشتی جای ترمیم ریالی مزد را نمی‌گیرند

  14. توصیه محمود صادقی به صداوسیما

  15. اضافه‌وزن؛ افسردگی به بار می‌آورد

  16. چگونه بهبود زخم‌ها را سرعت بخشیم؟

  17. سرماخوردگی کهنه را از طریق این داروی گیاهی درمان کنید

  18. مرگ یک یوزپلنگ در اثر برخورد با یک دستگاه خودرو

  19. عصبانیت سعودی‌ها از معافیت تحریمی آمریکا به مشتری‌های نفت ایران

  20. تیراندازی در مراسم عزاداری در شادگان

  21. زاهدی: اوراق مشارکت هم کارگشا بدهی دولت نیست

  22. دیوید میلیبند: سکوت جامعه بین‌المللی در برابر فاجعه یمن شرم‌آور است

  23. انحراف اتوبوس در کاشان ۲۷ مصدوم برجای گذاشت

  24. حمله توئیتری ترامپ به «فیس‌بوک»، «گوگل» و «توئیتر»

  25. حفاظت از 23 میلیون هکتار از مراتع به مردم واگذار شد

پربحث‌های هفته

  1. سلطان سکه اعدام شد

  2. ادامه تخریب آیت‌الله یزدی با انتشار تصویری از نوه

  3. تهمت بزرگ وزیر خارجه‌مان به نظام؛ آقای ظریف اگر مدرکی دارید، چرا به قوه قضائیه ارائه نمی‌دهید؟/ پولشویی کجا انجام می‌شود؟

  4. سوت و کف به افتخار ظریف

  5. روحانی: تحریم‌های ۱۳ آبان هیچ تاثیری در روند اقتصادی کشور نداشت/ اولین بسته حمایت غذایی آبان داده می‌شود/ برای حقوق پیش‌بینی‌هایی شده تا مشکلات اقتصادی تا حدی جبران شود

  6. تیتر روزنامه استقلال بعد از نایب قهرمانی پرسپولیس در آسیا  

  7. این فیلم را ببینید؛ از احمد شیرزاد تا محمدجواد ظریف

  8. آخوندی: کار درستی کردم که حتی ۱ واحد مسکن مهر افتتاح نکردم

  9. دولت بداند سال آینده تورم بیشتری در اقتصاد ایران بروز خواهد کرد/ دفاع از توزیع کوپن در واکنش به اتهامات کوپونیسم و کمونیسم/ ۱۷ سیاست و بسته پیشنهادی برای خروج از بحران

  10. آقای ظریف! مردم چرا باید برای این سطح ناشی گری دیپلماتیک هزینه دهند؟

  11. جهانگیری: تصمیم گرفتیم تا کسی سرِ گرسنه بر زمین نگذارد/ ارزش روز سهام عدالت ۱۳ میلیون تومان شده است

  12. جزئیات جدید افزایش ۵۰ درصدی حقوق کارکنان سازمان مالیاتی + سند

  13. حضور دختران برانکو، علی پروین و محمود خوردبین در استادیوم آزادی + تصاویر  

  14. به این مسئول چه می‌توان گفت؟  

  15. دفاع رئیس اتحادیه آجیل از قیمت ۲۰۰ هزار تومانی پسته

  16. پیروز حناچی شهردار تهران شد؛ صندلی بهشت به آخوندی نرسید + جزئیات

  17. فاتحه تهران را بخوانیم

  18. ظریف باید اسامی پولشویی کنندگان را نام ببرد وگرنه استیضاح می شود

  19. مردم بدانند این جماعت نسبتی با انقلاب اسلامی و ولایت فقیه ندارند

  20. آخوندی لواسان‌نشین است و خوی اشرافی‌گری دارد

  21. جریان اصلاح طلبی باید پاسخگوی ناکارآمدی دولت کنونی باشد/ اصلاح طلبی را در پای آنها که اصلاح طلب نبودند ذبح کردند/ دو جریان اصلی برای‌‌ نجات خود باید پوست اندازی کنند

  22. اندر حکایت شهرداری تهران / چرا مردم باید هزینه دعواهای سیاسی اصلاح‌طلبان را بدهند؟

  23. آیا حناچی همان فرشته نجات تهران است؟

  24. آقایان! عذرخواهی کنید

  25. افزایش حقوق کارمندان ۲ دستگاه دولتی مجدد به جریان افتاد +سند

آخرین عناوین