دیپلماسی مسیر ۲ (Track II activities) روشی است که امریکایی ها در قبال برخی کشورها به اجرا گذاشته اند [1]. در این روش، به جای استفاده از ابزارهای معمول دیپلماسی (که از طریق حکومت ها پیگیری می شود)، هدف پیش بردن سیاست های امریکا در کشور هدف توسط محافل غیر دولتی است. در دیپلماسی مسیر ۲ روی روابط امریکا و شهروندان کشور هدف تاکید زیادی می شود [2]. یکی از مهمترین اهداف راهبردی این دیپلماسی، هنجارشکنی و ریختن قبح مواضع ضدامریکایی و مقبول وانمود کردن غرب برای ملت هدف است [3]. از دیگر اهداف این دیپلماسی می توان به تلاش برای جمع آوری اطلاعات در مورد کشور هدف اشاره کرد. یکی از کارکردهای این نوع دیپلماسی را «فروپاشی خاموش» اتحاد جماهیر شوروی عنوان کرده اند.
- تلاش هایی در دو سال اخیر...
با جستجویی کوتاه در آرشیو خبرگزاری ها، می توان مواردی از تلاش برای برقراری ارتباط از طریق دیپلماسی مسیر ۲ را در دو سال اخیر مشاهده کرد. البته رسانه های کشور بخصوص رسانه های اصولگرا همواره تلاش می کنند تا در این مورد اطلاع رسانی کنند و در مورد خطرات بالقوه چنین ارتباطاتی هشدار دهند، هر چند معلوم نیست این موضوعات تا چه میزان به رسانه ها کشیده می شوند و چقدر مخفی می مانند.
اهم مواردی که در رابطه بادیپلماسی مسیر ۲ در دو سال اخیر در رسانه ها مطرح شده اند، عبارتند از: احتمال گشایش دفتر حافظ منافع امریکا در ایران به منظور سهولت در ارائه ویزا به ایرانیان [4]؛ احتمال تاسيس دفتر شوراي آمريکاييان-ايرانيان به منظور زمینه سازی برای عادی شدن روابط [5]؛ هشدار وزارت اطلاعات در مورد باند براندازی نرم که از عناويني مانند ديپلماسي عمومي، مبادلات فرهنگي و علمي، كارهاي مشترك مطالعاتي و روابط مردم با مردم سوء استفاده می کند [6]؛ سفر بازیگران هالیوودی به ایران [7]؛ ساختارشکنی جنبش سبز در سیزده آبان و دعوت از اوباما برای همراهی با این جنبش [8]؛ اطلاع رسانی وزارت اطلاعات در مورد بنیادهایی که تحت عنوان «ديپلماسي عمومي»، «ديپلماسي علمي»، «ديپلماسي رسانه اي» و مواردي از اين قبيل به دنبال براندازی نرم هستند [9]؛ و سرانجام، مورد اخیر در مورد سفر هوشنگ امیراحمدی و برخی عناصر مشکوک دیگر به ایران تحت عنوان شرکت در همایش ایرانیان خارج از کشور [10].
- فریادی که به جایی نرسید!
موارد مطرح شده در طول دو سال اخیر می توانند بسیار پراهمیت باشند، و تلاش برای برقراری چنین روابطی می تواند به صورت بالقوه اصل نظام را هدف گرفته باشد. به همین دلیل، رسانه های دلسوز بارها در این زمینه هشدار داده اند و تلاش کرده اند ایراد برقراری ارتباط از طریق دیپلماسی مسیر ۲ را گوشزد کنند. اما...
متاسفانه فریادهای هشدار دلسوزان خیلی جدی گرفته نشده اند. یکی از دلایل این موضوع، خزنده بودن ماهیت دیپلماسی مسیر ۲ می باشد که آثار آن تنها در درازمدت قابل مشاهده است. دلیل بعدی شاید این باشد که معمولاً هر بار چنین پدیده ای در رسانه ها مطرح شده، به فاصله چند روز مسائل جدی دیگری مطرح شده که پرداختن به دیپلماسی مسیر ۲ را در حاشیه قرار داده است.
به عنوان مثال، آقای مشایی در دو سال اخیر پنج سخنرانی جنجالی انجام داده اند که واکنش جدی سیاسیون و علما را در پی داشته است. نخستین مورد آن سخنرانی در مورد دوستی با مردم اسراییل بود [11] که با فاصله ای دو روزه، خبر گشایش دفتر حافظ منافع امریکا را تحت الشعاع قرار داد. سخنرانی جنجالی بعدی در مورد گردشگری بود [12] که با جملاتی نظیر «ملائکه مرتب در عرصه کشور در حال پرواز هستند» و «کمک به صنعت گردشگری مثل نماز و روزه می ماند» واکنش متدینین را برانگیخت و باعث شد اعتراضها به احتمال تشکیل دفتر شوراي آمريکاييان-ايرانيان (وابسته به امیراحمدی) تا حدی به فراموشی سپرده شود. سومین بار، پس از یک وقفه نسبتاً طولانی که احتمالاً به خاطر شرایط سیاسی پس از انتخابات بود، ایشان مجدداً یکی از سخنرانی های غافل گیر کننده خود را در نیمه آبان سال گذشته انجام دادند. وی در این سخنان، که تنها دو روز پس از شعارهای بی سابقه هواداران جنبش سبز و دعوت آنها از اوباما برای همراهی بود، ادعا کرد «تاکید می کنم که خدا محور وحدت انسانها نیست»؛ و جالب تر از آن، «من می گویم مشکل این است که به تعداد انسانها خدا هست و چون خدا فارغ از آنکه هست اما خدای هر انسانی با توجه به شناخته آن فرد از خدا با خدای فرد دیگری متفاوت است و ملت ها در طول تاریخ همواره یک خدا را نپرستیده اند چون انسانهای [متفاوت] خدای متفاوت دارند» [13]. اظهارنظر جنجالی بعدی ایشان در جشنواره تحقیقاتی رازی بود [14] که در آن گفته بودند «حضرت نوح با 950 سال عمر نتوانست مديريت جامع كند چرا كه عدالت را ايجاد نکرده است» و این بار به فاصله کوتاهی از اطلاع رسانی وزارت اطلاعات در مورد بنیادهای تعقیب کننده دیپلماسی عمومی انجام شد. این سخنرانی نیز اعتراضات زیادی را در بین متدینین برانگیخت. در نهایت، اظهار نظر ساختارشکن ایشان در مورد مکتب ایرانی [15]، باعث شد اخبار مربوط به حضور امیراحمدی در تهران تقریباً به طور کامل به فراموشی سپرده شود.
- چه باید کرد؟
بعد از عبور از فتنه سال گذشته، باید دانست که امریکا دست روی دست نخواهد گذاشت و از تمام ظرفیت خود برای مقابله با جمهوری اسلامی و تلاش برای براندازی آن استفاده خواهد کرد و برقراری رابطه با امریکا، تا زمانی که این کشور به خصومت و درندگی خود ادامه می دهد، هرگز به نفع کشور نخواهد بود. رسانه ها باید به طور دقیق برای مردم مشخص کنند روشهای مورد استفاده در دیپلماسی مسیر ۲ (مانند تاسیس یک دفتر حافظ منافع که به صدور ویزا بپردازد، یا سفر بازیگران هالیوود به ایران، یا انجام مبادلات آکادمیک) چه ایراد و خطراتی می تواند داشته باشد و در پشت این اظهار علاقه امریکایی ها به عادی سازی روابط و همراهی با «مردم» ایران، چه سیاستی نهفته است. مطابق تعبیر مقام معظم رهبری [16] رجال سیاسی و رسانه ها باید مراقب باشند که در این زمینه، مسائل فرعی جای این مساله اصلی را نگیرند. خوشبختانه در مجلس هنوز نمایندگانی حضور دارند که به اصلی بودن موضوعاتی نظیر مدعوین مشکوک همایش اخیر توجه لازم را مبذول داشته اند [17].
* منابع:
[1] ر.ک. براندازی در سکوت؛ نوشته مرتضی قمری وفا، تهران، کیهان، 1380.
[2] همان، ص 274.
[3] همان، ص 275.
[4] تابناک، 27 تیر 1387
http://tabnak.ir/fa/pages/?cid=13943
[5] الف، 11 مهر 1387
http://alef.ir/content/view/32604
[6] ایسنا، 30 دی 1387
http://isna.ir/ISNA/NewsView.aspx?ID=News-1274015&Lang=P
[7] تابناک دات کام، 16 اسفند 1387
http://www.tabnak.com/nbody.php?id=897
[8] الف، 14 آبان 1388
http://alef.ir/1388/content/view/56476
نگاهی به نظرات کاربران نیز خالی از لطف نیست. علی الخصوص در مورد بحث هایی که درباره شعار «اوباما، یا با اونا یا با ما» مطرح شده است.
[9] تابناک، به نقل از ایرنا، 14 دی 1388
http://tabnak.ir/fa/pages/?cid=79910
[10] جهان نیوز، 10 مرداد 1389
http://www.jahannews.com/vdcgyu9q7ak9xx4.rpra.html
[11] فارس، 29 تیر 1387
http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8704290742
[12] ایسنا، 15 مهر 1387
http://isna.ir/isna/NewsView.aspx?ID=News-1209949
[13] پارسینه، 15 آبان 1388
http://www.parsine.com/fa/pages/?cid=12238
[14] جهان نیوز به نقل از ایلنا، 20 دی 1388
http://www.jahannews.com/vdcjtoeo.uqeotzsffu.html
[15] الف، 13 مرداد 1389
http://alef.ir/1388/content/view/79482
[16] بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با دانشجویان، 31 مرداد 1389
http://farsi.khamenei.ir/news-content?id=9914
[17] الف، 7 شهریور 1389
http://alef.ir/1388/content/view/81513